Кіріспе

Костимуляция – иммундық жасушалардың антигенді ұсынатын жасуша қатысқанда иммундық жауапты іске қосу үшін қажет екінші сигнал. Т-жасушалардың иммундық жауабын толыққанды белсендіру үшін екі стимул керек. Лимфоциттерді белсендіру кезінде костимуляция тиімді иммундық жауапты дамыту үшін өте маңызды. Костимуляция антигендік сигналдан, яғни антиген рецепторларынан түсетін сигналдан бөлек қажет.

Т- клеткаларының қос стимуляциясы

Т-клеткалар толық белсенді болу үшін екі сигнал қажет. Алғашқы, антигенге тән сигнал, Т-клетка рецепторы (ТКР) арқылы беріледі, ол антигенді ұсынатын клетканың (АПК) мембранасындағы пептид-MHC молекулаларымен өзара әрекеттеседі. Екінші сигнал – костимуляторлық сигнал, антигенге тән емес және АПК мен Т-клеткасының мембранасындағы костимуляторлық молекулалардың өзара әрекеттесуі арқылы қамтамасыз етіледі. Бұл өзара әрекеттесу ТКР сигнализациясын күшейтеді және жақсартады, бірақ екі бағытта да жүруі мүмкін. Костимуляторлық сигнал Т-клеткалардың көбеюі, дифференциациялануы және тірі қалуы үшін қажет. Костимуляциясыз Т-клеткалардың белсендірілуі Т-клетканың жауапсыздығына (аннергия деп те аталады), апоптозға немесе иммундық төзімділікке алып келуі мүмкін. Костимуляторлық сигналдың қарсы әрекеті – (ко)ингибиторлық сигнал, онда ингибиторлық молекулалар Т-клетканың белсенділігін тоқтату үшін әртүрлі сигнализация жолдарымен өзара әрекеттеседі. Басқалары тек ТКР іске қосылғаннан кейін ғана әрекет етеді, мысалы 4-1BB немесе CD27.

Функцияның механизмі

Жалпы, костимуляторлық молекулалардың жұмыс істеу механизмі олардың сигналдық жолдарының негізгі (Т-жасуша рецепторы - ТЖР) сигналымен үйлесуіне және басқа, алыс жолдарды қозуға негізделген, бұл көбінесе әртүрлі механизмдерді қолданады, нәтижесінде ТЖР сигналы күшейеді және эффектті гендердің экспрессиясы жүзеге асады. CD28-мен көптеген ұқсастықтары бар, олардың ішінде PI3K белсенділігі арқылы Akt белсенділігін де тудырады және көбеюді жақсартады. Мысалы, 41BB (CD137; TNFRSF9) – негізінен Т-жасушаларында, сондай-ақ NK-жасушаларында экспрессияланатын сигналдық молекула. Жасушадан тыс галектин 9 байланысының арқасында 41BB кешендері мембранада алдын ала құрастырылып сақталады.

Т- клеткаларының әртүрлі түрлерін бір уақытта ынталандыру

CD28 барлық Т-клетка түрлері үшін маңызды, бірақ кейбір басқа костимуляторлық молекулалар кейбір клеткаларда басқаларына қарағанда көбірек өркендейді. CD2, CD28 немесе TCR болмаса да, жаңа Т-клеткаларды (TN) белсендіруге қабілетті екені көрсетілді. Т-жардамшы клеткалардың (TH) әртүрлі топтарға дифференциациялануы да олардың костимуляторлық молекулаларына ішінара байланысты. TIM1, TIM4, ICOS, CD3 немесе DR3 және SLAM отбасынан бірнеше молекулалар TH2 бағытына қарай поляризацияны ынталандырады.

В- клеткалардың қос ынталандыруы

В-клеткалар антигендерді өзінің BCR (мембранаға байланған антидене) арқылы байланыстырады, бұл клеткаішілік сигналдарды В-клеткаға жеткізеді, сонымен қатар В-клетканың антигенді жұтып алуына, оны өңдеуіне және MHC II молекулаларында көрсетуіне ықпал етеді. Соңғы жағдайда антигенге қатысты Th2 клеткалары немесе Tfh клеткалары оны таниды, бұл В-клеткасының TCR-ді MHC антиген кешенімен байланыстыру арқылы белсендірілуіне әкеледі. Одан кейін Th2 клеткасында CD40L (CD154) синтезделіп, көрсетіледі, ол В-клеткасындағы CD40-қа байланысады, осылайша Th2 клеткасы В-клеткасын қосымша ынталандыра алады. Бұл қосымша ынталандырусыз В-клеткасы одан әрі көбейе алмайды. В-клеткаларын қосымша ынталандыруды комплемент рецепторлары да қамтамасыз етеді. Микробтар тікелей комплемент жүйесін белсендіре алады және комплемент компоненті C3b микробтарға байланысады. C3b iC3b фрагментіне (C3b-ның белсенді емес туындысы) ыдырап, содан кейін C3dg-ге, одан кейін микробтық бетке байланысын жалғастыратын C3d-ге бөлінеді. В-клеткалары iC3b, C3dg немесе C3d-ге байланысу үшін комплемент рецепторы CR2 (CD21) экспрессиялайды. Бұл қосымша байланыс В-клеткаларын антигенге 100-ден 10 000 есеге дейін сезімтал етеді. Жетілген В-клеткаларындағы CR2 CD19 және CD81 кешенін құрайды. Бұл кешен мұндай сезімталдық күшею үшін В-клеткаларының корецептор кешені деп аталады.

Қолданбалар

Абатацепт (Orencia) – ревматоидты артритті емдеуге бекітілген Т-клеткаларының костимуляция модуляторы. Белсенді Т-клеткалары бөліп шығаратын цитокиндер ревматоидты артритке байланысты иммундық қабынуды бастап, таратуға себеп болады деп саналады. Оренция – ерігіш фузиялық ақуыз, ол Т-клеткаларының толыққанды белсендірілуіне қажетті костимуляциялық сигналды өзгерту арқылы жұмыс істейді. Белатацепт – бүйрек трансплантациясында қолдануға арналған анти-жақсылық дәрі ретінде сыналып жатқан тағы бір жаңа молекула. Жаңа костимуляциялық суперагонистік препарат TGN1412 Лондондағы Нортвик Парк ауруханасында клиникалық сынақтан өтті. Сынаққа қатысқан алты ерікті дәріні алғаннан кейін бірнеше минут ішінде ауыр халде қалғандықтан, сынақ дауға айналды. Қостимуляциялық молекулалар, негізінен, Т-клеткамен өзара әрекеттесетін "ескерту шамдары" сияқты жұмыс істейді, дендриттік клетка ұсынатын материал қауіпті екенін хабарлайды. Антигенді ұсыну кезінде костимуляциялық молекулаларды көрсететін дендриттік жасушалар Т-клеткаларын белсендіре алады. Ал костимуляциялық молекулаларды көрсетпейтін дендриттік жасуша ұсынған антигенді танитын Т-клеткалары көбінесе апоптозға ұшырайды немесе болашақта антигенмен кездескенде жауап бермей қалуы мүмкін.