Кіріспе

Апартеідке қарсы ұйым Біріккен Демократиялық майданмен одақтас болды. Соғысқа қарсы науқан апартеідке қарсы ұйым болып, Біріккен Демократиялық майданмен одақтастық және Оңтүстік Африкадағы саналы түрде әскери қызметтен бас тартушылар мен олардың қолдаушыларынан құралды. Ол 1983 жылы Оңтүстік Африка Қорғаныс күштеріне барлық ақ Оңтүстік Африка азаматтарын әскери қызметке шақыруға қарсы шығу мақсатымен құрылған.

Апартеид үкіметінің әскери міндеттілік саясаты

Апартеид үкіметінің жас ақ ерлерге қатысты міндетті әскери қызметке шақыру саясаты болды. Олар мектепті бітірген жылдан кейін немесе 16 жасқа толғаннан кейін басталатын, ұзаққа созылатын оқу-жаттығу арқылы белгілі бір мерзімде әскери қызмет атқаруға міндетті еді, егер мектеп бітіруінен кейін бір жыл өтсе немесе 16 жасқа толса, соңғысы орындалғанша. Көптегендерге оқуға кейінге қалдыру мүмкіндігі берілді, мысалы, университеттерге оқуға түсіп, бакалавр дәрежесін бітіру үшін, бірақ медициналық жарамсыздық немесе нәсілдік жіктеудегі қатеден басқа ешқандай себеппен өте аз жас ерлер әскери қызметке шақырудан босатылды. Дінге байланысты нанымдарына негізделген сана қанағаттандыру сияқты негізді себептер де болды, бірақ 1974 жылы осы ерекшеліктерге қатаң шектеулер қойылды. Әскери қызметке шақырылатын ақ нәсілді ерлердің санын арттырып, наразылық білдіргендерге қатаң жазалар тағайындауға бағытталған қатаң заңдар қабылданды. Міндетті түрде әскери қызметке шақырылғандар Оңтүстік Африка Қорғаныс күштерінің маңызды бөлігін құрады.

Құрылу

Әскери шақыруға қарсы науқан (ЭШН) 1983 жылы міндетті әскери қызметке қарсы наразылық білдіру үшін құрылды. Ол өз науқандарына қолдау жинап, әскери қызметке альтернативті жолдар ұсынды, саналы түрде әскери қызметтен бас тартушыларды қолдады және халыққа әскери шақыру мен альтернативтер туралы ақпарат пен білім беру үшін платформа ұсынды. ЭШН "Black Sash" ұйымының жылдық конференциясында қабылданған резолюцияға жауап ретінде құрылды, онда Оңтүстік Африканың Намибияны, сол кезде ресми түрде "Оңтүстік-Батыс Африка" деп аталған, оккупациялауы айыпталды және Оңтүстік Африка Қорғаныс күштеріне азаматтық соғыс жүргізу жұмысы жүктелді. Саналы түрде әскери қызметтен бас тарту – маңызды шешім болды, себебі салдары ауыр болатын. Саналы түрде әскери қызметтен бас тартудың себептері саяси, этикалық және діни көзқарастармен байланысты болды. Кейбір діни ұйымдар, ата-аналар тобы және студенттік ұйымдар, мысалы Оңтүстік Африка студенттер одағы да әскери шақыруға қарсы іс-қимылдарға қатысты. Әскери шақырудың ең жоғары деңгейінде Оңтүстік Африкада екі жыл міндетті әскери қызметтен кейін аралық лагерьтерге бару қажет болды. Апартеид кезінде мектепті немесе жоғары білімін аяқтаған барлық ақ нәсілді ер адамдар әскери шақыруға жататын.

Соғысқа қарсылық және қатысу

Әскери қызметке қарсылық білдіру апартеид саясатын күштеңдетудегі әскери және қауіпсіздік күштерінің рөліне, сондай-ақ Оңтүстік-Батыс Африкада (Намибия) және Анголадағы Оңтүстік Африканың әскери қатысуына қарсылыққа негізделген. Әскери қызметтен бас тартқандар ақ нәсілді азшылықтан аяусыздыққа ұшырады және өздері үшін жер астына тығылуды (ішкі жер аудару), республикадан қашуды (сыртқы жер аудару) немесе белгіленген әскери қызмет мерзімінен екі есе ұзақ мерзімге түрмеге қамалуды таңдау мүмкіндігі болды. Көптеген шақырулы әскерлер рұхсатсыз кетіп, тіркелмеді немесе жүйеде жоғалып кетті. "Әскери міндетке қарсы науқан" – Оңтүстік Африка соғысқа қарсы тұрушылар конгресімен бірге, әскери қызметке балама жолдарды ұсынып, қалашықтардағы жағдай туралы ақпарат таратып, соғысқа қарсы айтуға батыл болғандарға қолдау көрсеткен соғысқа қарсы қозғалыстардың бірі болды, олар жанқиярлық тұжырымдамаға ие адамдар ретінде танылды.

23 топ әскери қызметке шақырудан бас тартады

1987 жылы Кейптаун және Стелленбош университеттерінің 23 саналы түрде әскери қызметтен бас тартқан студенттері, оның ішінде сол кездегі Кейптаун Университеті студенттік кеңесінің төрағасы Камерон Дагмор және Оңтүстік Африка еврей студенттері одағының төрағасы Джонатан Хэндлер, Оңтүстік Африка қорғаныс күштерінде әскери қызмет атқарудан бас тартты. Хэндлердің наразылығы көптеген христиан студенттері ұстанған бейбітшілдік позициясына қарамастан, "Әділетсіз соғыс" тұжырымына негізделген.

ЕОК-ны жою

Ұйым 1988 жылғы 24 тамызда төтенше жағдай ережелері бойынша тыйым салынды. Газетте былай делінген: "Үкімет ақ нәсілді жастарды бақылаудан шығарып алудан қорқады. ECC-нің тыйым салынуы – осы қорқыныштың хабары. ECC елімізде азаматтық соғыс болып жатқанын және Оңтүстік Африка Қорғаныс күштері өз халқына қарсы қолданылып жатқанын көрсетті. ECC-нің өсіп келе жатқан ықпалы П.В. Бота мен Магнус Маланды оны жабуға итерді. Олар ECC-нің үгіті апартеидтің әскерін әлсіретеді деп қорқады." Аскерге шақыруды тоқтату кампаниясы тыйым салынғаннан кейін жүздеген ақ нәсілді оңтүстікафрикалық соғысқа қарсылық білдірушілер шақырудан бас тартты, ал Анголадағы соғысқа және Оңтүстік Африканың қара қалаларындағы азаматтық соғысқа әскерге шақыру жалғасты. Кейбіреулері әскерден қашқан, ал басқалары елден шығып кетті, бірі сенімдері үшін жауапкершілікке тартылып, салдарына қанағат етті. Олардың ешқайсысы Оңтүстік Африка үкіметі немесе жаңадан сайланған демократия тарапынан мойындалмады.

Әскерге шақыруды қысқарту

1989 жылы әскери шақыру мерзімі екі жылдан бір жылға дейін қысқартылды, ал 1990 жылдан 1994 жылға дейінгі апартеидті жою бойынша келіссөздер кезінде ол бұрынғыдай қатаң түрде сақталмады. 1989 жылғы Kairos науқаны әскери шақыруға қарсы бағытталған және Алистер Тилинг Смит, Роб Уотсон және Мэнди Тейлордың қатысуымен әскери шақыруды тоқтату науқанына баса назар аударды. 27 жастағы Солт Батзофин, әскери шақыруға қарсы науқанның мүшесі, 1989 жылы Оңтүстік Африка Қорғаныс күштерінде қызмет етуден бас тартқаны үшін 18 айға бас бостандығынан айырылды. Жазасын өтегеннен кейін ол Шындық және Татуласу комиссиясына өзінің қылмыстық ізін тазарту үшін кешірім сұрағысы келетінін айтты. Ол өзінің ар-ұжданымен әскери қызметке қарсылық білдіргеніне мақтан тұтса да, бұл жағдай шетелдік виза алуда қиындықтар туғызды. 1989 жылдың қыркүйек айында Стелленбоштағы 30 ар-ұжданды адам бүкіл ел бойынша тізілген 700-ден астам ар-ұжданды адаммен бірге әскери қызметтен бас тартты. Сонымен қатар, Ар-ұжданды адамдардың Ұлттық тізілімі де құрылды. 1990 жылдың 2 ақпанында Оңтүстік Африка үкіметі 33 басқа ұйыммен бірге осы ұйымға қойылған тыйымды алып тастады. 2023 жылға дейін бұл оқиға болған жоқ.

Әскерге шақыру туралы мораторий

1994 жылдың тамызында шақыруларға жауап бермегендерге қатысты қудалауды тоқтату туралы мораторий енгізілгенге дейін, "лагерь" шақыруларына жауап бермегендердің көпшілігіне айыппұл салынған. 1994 жылғы алғашқы көпұлтты сайлаудан кейін Оңтүстік Африкада әскери шақыру тоқтатылды және азаматтық әскерге шақыру кәсіби тұрақты армиямен алмастырылды. Дегенмен, әскери қызметке келмегендер Оңтүстік Африканың Қорғаныс заңы бойынша қудалауға тап болды. 2002 жылы заңға енгізілген түзетулер SANDF-тің қатысушыларын ресми қызметтен босатылған деп есептеуге мүмкіндік береді.

Демалысқа шықпаған

Қорғаныс заңының 59-бабының 3-тармағында мыналар белгіленген: Регулярлы әскер құрамының мүшесі, командирінің рұқсатысыз 30 күннен астам ресми қызметтен қашып кетсе, ол офицер болған жағдайда қызметтен босатылған, ал басқа шенде болса, тәртіпсіздік жасаған үшін қызметтен шығарылған деп есептеледі. Бұл, қызметке қайта келген немесе соңғы ресми демалысынан кейінгі күнінен бастап күшіне енеді. Алайда, Қорғаныс күштерінің Бас штабы, тиімді себептер болған жағдайда, олар белгілейтін шарттар бойынша қайта орналасуға рұқсат бере алады. Қорғаныс министрлігінің 2003 жылғы 10 шілдедегі хабарламасында былай делінген: «Мағынасы мынада, егер әскери қызметші үздіксіз 30 күн бойы болмаса, ол автоматты түрде SANDF қатарынан шығарылады. Сондықтан мұндай босату немесе шығару үшін Қорғаныс министріне жүгінудің қажеті жоқ, себебі адам рұқсатсыз 30 күн болған жағдайда өзінің босатылуын жүзеге асырады. Егер әскери қызметші SANDF қатарына қайта оралуды қаласа, рұқсатсыз кеткенінің себептерін нақты түсіндіріп, SANDF Бас штабына жүгінуі керек».

Танымал мәдениет

Деймон Галгуттың "Уәде" романында кейіпкер анасының жерлеу рәсіміне қатысу үшін арнайы рұқсат алғаннан кейін әскерге қайта оралмайды. "Қорал алу оңай" романында әскери шақыруға қарсы науқан (CAC) деп аталады. Басты кейіпкер – еврей дін өкілі, санасы бойынша әскери қызметтен бас тартқан адамның сот отырысына қатысатын CAC мүшесі. Ол университетті бітірген соң Ботсванаға қашып кетеді. Танымал прогрессивті "Bright Blue" тобы Дэвид Брюстің құрметіне "The Rising Tide" әнін жазған, ал әннің мәтіні апартеидтік әскерге шақыруға қарсы оның позициясын көрсетеді.

ЕКК-ге қарсы операциялар

Көптеген ЕКК мүшелері қуғын-сүргінге ұшырады. 1986 жылы 98 мүше қамауға алынды, ал басқалары жүйелі түрде мазақтау мен қорқытуға ұшырады. Ұйымның жиналыстары, жарияланымдары мен қызметіне тыйым салынды. Дезинформация тарату, өлім туралы қорқыту, өрт сөндіру шабуылдары, шабуылдар, қарақшылық және ұйымға қарсы анонимді қарсы насихат кең таралған құбылысқа айналды. 1988 жылы Кейптаундағы сотта ұсынылған дәлелдер Оңтүстік Африка Қорғаныс күштерінің ЕКК-ға қарсы дезинформация науқаны жүргізгенін көрсетті. Саяси және әскери тұлғалар, ар-ұжданға қарсылықтың қаупін басу үшін әртүрлі, кейде өзара қайшы әдістер мен хабарларды қолданды. Ұлттық партия саясаткерлері ЕКК белсенділерін наив, зұлым ниетті, "коммунистік революционерлермен" байланыста және әдепсіз (яғни гомосексуал) және батылсыздар деп сипаттады. Алайда, сот судьялары мен тіпті мемлекеттік прокурорлар наразылық білдіргендердің принциптерін бағалай бастағанына куәліктер бар.

Психиатриялық қысым және ЭКК

Оңтүстік Африка Қорғаныс күштеріне мәжбүрлеп алынудан құтылу үшін көптеген шақырушылар өздерін психикалық ауру, сырқатты немесе қару ұстауға жарамсыз деп белгілеуге рұқсат берді. Бұған төленетін құн – Оңтүстік Африкадағы психиатриялық емдеу орталықтарының бірінде қамауда отыру еді. Ұлттық қызметтен бас тартқан шақырушыларға қатысты психиатриялық зорлық-зомбылық фактілері де тіркелді. Психиатриялық ауруханаларға түскен шақырушылардың жағдайларын MindFreedom International сияқты ұйымдар құжаттап жатыр.