Кіріспе

Әскери міндетке шақырудан қасақана бас тарту

Әскери міндетке шақырудан жалтарту немесе әскерден қашу (американдық ағылшын тілінде) – мемлекеттік билік тарапынан жүктелген әскери қызметке бару міндеттемесінен табысқа қалуға жасалған кез келген әрекет. Кейде әскерден қашу – өз елінің әскери шақыру заңдарына бағынбауды білдіреді. Оған қарсы заңдар мыңдаған жылдар бұрыннан белгілі. Бірақ кейбір жағдайларда бұл термин бейтарап мағынада да қолданылады.

Заң бұзуға немесе белсенді ұстаным білдіруге байланысты әрекеттер кейде "қарсылық көрсету" деп аталады. Алдағы мәтінде қарсылық көрсету "әскерден қашудың" бір түрі ретінде қарастырылғанымен, қарсылық білдірушілер мен осы мәселені зерттеуші ғалымдар қарсылықты қашу немесе жалтарту түрі деп санауға келіспейді. Қарсылық білдірушілер өздері қашуға емес, әскери шақыруға тікелей қарсы тұруға тырысатындарын айтады. Әскерден қашу Колумбия, Эритрея, Канада, Франция, Ресей, Оңтүстік Корея, Сирия, Украина және АҚШ сияқты әртүрлі елдерде кең таралған құбылыс болды. Ғалымдар мен журналистердің мәліметтері, сондай-ақ әскерден қашқандардың естеліктері, қашқандардың ниеттері мен сенімдерін стереотиптеудің қате екенін көрсетеді.

Жобаларды болдырмау практикасы

Жас адамдар әлемнің түкпір-түкпірінде әскерге шақырудан қашудың алуан түрлі тәсілдерін қолданған, олардың кейбіреулері мыңдаған жылдарға соққан. Осы бөлімнің мақсаты – ғалымдар мен журналистер анықтаған әскерге шақырудан қашу тәсілдері мен оған көмектесу шараларының көрнекті үлгілерін баяндау. Осы тәсілдер мен шаралардың көптеген мысалдарын осы беттің төменгі бөлігіндегі әлем елдеріндегі әскерге шақырудан қашу туралы бөлімнен таба аласыз.

Жобадан бас тарту

Заң жобаларын болдырмаудың бір түрі – заң жобаларының мәтіні мен мағынасын сақтап, заңды түрде шақырудан кейінге қалдыру немесе босатуға ұмтылу. Кейде мұндай кейінге қалдырулар мен босатулар саяси себептермен жасалады. Әскерге шақырудан қашуға жасалған барлық әрекеттер көбінесе жеке және жарияланбайды. Білім алу мақсатында оқу орнында оқитын адам студенттік шақырудан кейінге қалдыруды сұрау. Денсаулық мәселесі нақты және ауыр болған жағдайда медициналық немесе психологиялық проблеманы көрсету. Қиындық нақты болса және заң мұндай талапты мойындайтын болса, экономикалық қиындықтарды көрсету. Үкімет маңызды азаматтық мамандық деп санайтын жұмыста жұмыс істеу. Әскери қызметке шақыру ретін лотерея арқылы анықтайтын лотереяда таңдалмау; немесе жас бойынша шақыру ретін анықтайтын белгілі бір жас тобына жатпау. Әскери қызметке гомосексуалдарды қабылдамайтын жағдайда, гомосексуал екенін жалған айту. Әскери қызметке қатысты барлау тестілерін қасақана сәтсіз тапсыру.

Заңды бұзуға немесе үкімет саясатына қарсы белсенді наразылықты білдіретін әскерге шақырудан қашу әрекеттері кейде «әскерге шақыруға қарсылық» деп аталады. Мысалдары:

Қарсылық білдірушілердің әрекеттері

Заң бойынша талап етілген елдерде әскери тіркеуден бас тарту. "Жер астында" өмір сүру (мысалы, жалған құжаттармен өмір сүру) және әскери қызметке шақырудан жалтарғаны үшін айыпталғаннан кейін есепке алынбаған жұмыста жұмыс істеу. Әскери шақыруға бағынудың орнына түрмеге түсу немесе мемлекеттік қызметтің балама түрінен бас тарту. Әскери комиссарларды және азаматтық билік өкілдерін ату және/немесе өлтіру.

Қолдаушылардың немесе қарсыластардың әрекеттері

[[Файл:Нью-Йорк драфты Қақтығыстар.jpg|thumb|1863 жылы Нью-Йорк қаласында әскерге шақыруға қарсы көтерілістер басталды. Әскери шақыру агенттігінің құжаттарын жою. Әскерге шақыруға қарсы көтерілісті ұйымдастыру немесе оған қатысу. Әскерге шақырудан бас тартуды өмірлік және ажырамас бөлігі ретінде қарастыратын соғысқа қарсы қозғалысты құру. Әскерге шақырудан жалтарудың мысалдары көптеген елдерде және тарихи кезеңдерде кездеседі:

Бельгия

XIX ғасырдағы Бельгия – әскери шақырудан заңды түрде ақы төлеп құтылу практикасын көптеген азаматы қабылдаған сирек елдердің бірі болды, бұл кейде "ақылы әскери қызметтен босату" деп те аталады. Екі дүниежүзілік соғыс кезінде де саяси партиялар әскери шақыру мәселесіне байланысты ыдырап, немесе жарылды, сонымен қатар этникалық фактор да ықпал етті, француз канадалықтарының көпшілігі міндетті әскери қызметке қарсы болды, ал ағылшын канадалықтарының көпшілігі оны қолдады. 1917 жылы алғашқы шақыру тобы (20-34 жас аралығындағы отбасысы жоқ ер адамдар) шақырылғанда, шамамен 404 000 ер адамның ішінде 281 000-ға жуығы босату туралы өтініш берді. Соғыс бойында, міндетті әскери қызметтен қорқып, кейбір канадалықтар АҚШ-қа немесе басқа елдерге кетіп қалды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Канада 1940 жылы Ұлттық ресурстарды жұмылдыру заңы арқылы инновациялық заң жобасын енгізді. Бұл қадам француз тілінде сөйлейтін Канададан тыс жерлерде осышалықты наразылық тудырмаса да, жаңа заң бойынша әскери қызметке алынғандар Канададан тыс жерде қызмет етуге міндетті емес екендігіне байланысты дау туды. Олар тек еліне басып кіруші жаудан қорғануды таңдауға құқылы болды. Италия, Нормандия және Шельдттегі қымбатқа түсетін шайқастардан кейін, Канаданың шетелдегі әскерлері азайып, 1944 жылғы әскери шақыру дағдарысы кезінде шамамен 17 000 NRMA адамы шетелде соғысуға жіберілді. Көптеген NRMA адамы шетелде соғысудың орнына дезертирлік жасап кетті. Жасы келген барлық ерлер әскерге міндетті түрде шақырылады. Дегенмен, Public Radio International мәлімдегендей, Колумбияда әскери қызметтен қашудың екі түрі кең таралған: бірі салыстырмалы түрде жақсы жағдайдағылардың арасында, екіншісі – кедейлердің арасында. The Economist журналында айтылғандай, "босату командирдің қалауына байланысты болуы мүмкін және көбінесе жылдарға созылады". Көптеген адамдар Еуропаға немесе көрші елдерге қашып кетті; 2015 жылы эритреялықтар Еуропаға Жерорта теңізі арқылы заңсыз өтіп келгендердің ең көп санының төртіншісі болды. 1941-1944 жылдар аралығындағы Ұлттық соғыс кезінде (Финляндия мен Кеңес Одағы арасындағы соғыс) шамамен 1500 адам әскери шақыруға келмеді, ал 32 186 дезертирлік ісі сотта қарастырылды. Бұл кезеңде әскери шақырудан қашу мен дезертирлікке көптеген себептер болды: соғысқа деген қорқыныш немесе шаршау, соғыстың шабуылдық соғыс ретінде қарастырылуы, сондай-ақ лагерьлерді күзету үшін ротация жасау. Олар қара нарықтан тауар сатып алатын жанашырлардан қолдау алды; әйтпесе, өздерін азықтандыру үшін азық-түлік ұрлады. Фин армиясы мен полиция оларды белсенді түрде іздеді, және егер табылса, көбінесе атыс-шабыс болып өтті. Финляндия Коммунистік партиясы әскери шақырудан қашқандардың арасында жұмыс істей алды. Дезертирлерге алпыс үш өлім жазасы берілді, бірақ олардың көп бөлігі әскери немесе полицияның лагерьлеріне жасаған шабуылдары кезінде қаза болды. Соғыс желісіне жақын тұтқындалған дезертирлер көбінесе қайтаруға жіберілді, бірақ соғыс жағдайы нашарлаған сайын, жазалар қатаңдады: 1944 жылы берілген өлім жазаларының 61-і маусым және шілде айларында Виборг-Петрозаводск шабуылы кезінде болды, онда фин әскерлері кері шегінуге мәжбүр болды. Соғыс аяқталғаннан кейін Одақтас Бақылау Комиссиясы дереу әскери шақырудан бас тартқандарға амнистия беруді талап етті, және олар одан әрі жазаланбады.

Франция

Францияда француз революциясынан кейін енгізілген, барлық әскерге шақырылғандардың әскери қызметтен босану құқығы 1870 жылы жойылды.

Израиль

[[Файл:Aviv Geffen AG. jpg|thumb|295x295px|Рок-жұлдыз Авив Геффен әскери қызметке шақырудан қашуды қолдаған Израиль әртістерінің бірі. Бұл талап барлық араб емес Израиль азаматтарына, ерлер мен әйелдерге бірдей қолданылады және заңды түрде тек денсаулық немесе психологиялық себептермен, немесе қатаң сақталған еврейлер ғана бұза алады. Алайда, 2000 жылдардың ортасына қарай әскери қызметке шақырудан қашу (соның ішінде тікелей бас тарту) және дезертирлік рекордтық деңгейге жетті. Жас жігіттердің 5 пайызы мен қыздардың 3 пайызы әскериге дейінгі психологиялық тесттерден өте алмады, екеуі де бұрынғыдан жоғары көрсеткіш. Израильдің бейбітшілік белсенділері әскери қызметке шақырудан бас тартуды насихаттау үшін «Жаңа бейне» атты тағы бір топ құрды. Ортақ белгілеріне қарамастан, ол әскери қызметке шақырудан бас тартқандар мен іріктеп алынғандар арасындағы айырмашылықты анықтады:

Осы сұхбаттардың талдауы көрсетті, Израиль халқына үндеген «Еш Гвул» және «Бас тартуға батылдық» мүшелері басым әскери және ұлттық дискурстардан алынған символдық мағыналар мен кодтарды қолданды. Керісінше, әскери қызметке шақырудан бас тартқандар, «Жаңа бейне» және «Шминистим» мүшелері ұлттық және әскери кодтарды манипуляциялаудан бас тартып, мемлекеттің соғыс жоспарларын күшті және жан-жақты сынға алады. Олар феминистік, антимилитаристік және пацифистік идеологияларды қолданып, басым әскери және сионистік дискурстарды ашық сынға алады. «Еш Гвул» және «Бас тартуға батылдық» мүшелерінің көпшілігі таңдамалы бас тартуды таңдап, резервтік міндеттерінің шарттарын келіседі, ал «Жаңа бейне» және «Шминистим» мүшелерінің антимилитаристік, пацифистік және феминистік идеологиялық ұстанымы оларды толық бас тартуға итермелейді.

Ресей/КСРО

[[Файл:Зеленоград. Әскери тіркеу және жауынгерлік қызметке қабылдау кеңсесі.jpg|thumb|upright=1.2|right|Мәскеу маңындағы әскерге шақыру тіркеу кеңсесі. 2010 жылдардың ортасында шақырылғандардың жартысының қызметтен қашқандары туралы хабарланды. Бұрынғы Орталық барлау қызметінің құпия ақпараты бойынша, Кеңес элитасы өз ұлдарын Әфғанстанға аттандырмау үшін немесе әскерлік қызметтен толығымен босату үшін пара берген.

Украинаға шабуыл

2022 жылдың қыркүйегінде Ресей-Украина соғысы барысында 600 мыңнан астам әскерге шақыруға жарамды азамат елден кетіп, әскерге алынудан қашты. Хабарларға сәйкес, Грузия, Қазақстан және Моңғолия президент Владимир Путиннің әскерге шақыру бұйрығынан қашуға тырысқан ресейліктер үшін визасыз баруға ең қолайлы бағыттарға айналды.

Оңтүстік Корея

Оңтүстік Кореяда міндетті әскери қызмет сақталады. Оңтүстік кореялықтардың әскерге шақырудан қашуға деген көзқарасы өте жаулы екені хабарланды, тіпті бір кореялық комментатор бұл әрекетті "өз-өздін өлтіруге жақын" деп атады. Ю Сын Джун 2002 жылға дейін Оңтүстік Кореяның рок сахнасындағы ең танымал жұлдыздардың бірі болған, бірақ ол әскерге шақырудан қашып, АҚШ азаматы болды. Осыдан кейін Оңтүстік Корея оны елден шығарып, өмір бойына елге кірмеуге тыйым салды. Тәжірибелі тілші Дональд Кирк жазған мақалада Оңтүстік Корея үкіметі соғысқа қарсылық білдірушілерге мүмкіндік бермейтіні түсіндірілді. Оның салдарынан 2013 жылы діни көзқарастары негіздес 669 оңтүстік кореялық әскерге шақырудан қашқаны үшін түрмеде отырды. Сол кезде әлем бойынша әскерге шақырудан қашқандардың саны 723 адамды құрады. South China Morning Post (Гонконг) газетінің мәліметінше, 2013 жылдың маусым айында Ли Йеда Оңтүстік Кореяның әскери міндеттілігінен қашқаны үшін саяси баспана алған тұңғыш оңтүстік кореялық азамат болды. Оның баспана сұрағы Францияда мақұлданды. Лидің сөзінше, "[Оңтүстік] Кореяда ұлттық қызметін аяқтамаған адамға жұмыс табу өте қиын". "Қызмет етуден бас тарту – қоғамда өміріңнің тоқтауымен тең".

Сирия

[[Файл:Сириядағы екі жылдық трагедия (8642756918).jpg|thumb|upright=1.2|right|alt=Бұзылған үлкен қалалық көше|Сирия азамат соғысы кезінде Алеппо. 2016 жылға қарай 70 000 әскери қызметтен қашқан адам Сириядан қашып кетті. 2011 жылы Сирияда азамат соғысы басталғаннан кейін, көптеген әскери жасқа жеткен ер адамдар елден қашуға тырысты, кейде оларды жасырын шығару үшін мыңдаған доллар төледі. Басқалары өздерінің есімдерін әскери тізімнен алып тастау үшін ақша төледі, ал тағы басқалары елдің ішінде жасырынып қалды. Әскери қызметтен қашуды азайту мақсатында Тунис жас жігіттерге әскери қызмет орнына "азаматтық" қызмет (мысалы, ауылдық даму жобаларында жұмыс істеу) немесе "ұлттық" қызмет (мысалы, мемлекеттік қызметкер ретінде жұмыс істеу) атқаруға рұқсат берді. Украина әскері 2014 жылы жартылай шақыру кезінде 85 000-нан астам адам әскери комиссариатқа келмегенін, ал олардың шамамен 10 000-ы заңсыз әскери қызметтен қашқандар деп жарияланды деді.]

Жүйені басқаратын белгілі адамдар

Вьетнам соғысы аяқталғаннан кейін ондаған жылдар бойы көрнекті американдықтар әскери қызметке шақыру жүйесін өз пайдаларына қолданған деп айыпталды. The Washington Post газетінде Е.Дж.Дионнның бағанасында жазғандай, 2006 жылы қарсыластары заңсыз түрде шақырудан жалтарған деп айыптаған саясаткерлердің қатарында Джордж В. Буш, Дик Чейни және Билл Клинтон болды. [[Файл:Тед Нюгент Реднек Кантри Клубында, 2017 жылдың 6 шілдесі MG 9741 (кесілген). jpg|thumb|280x280px|Тед Нюгент әскери қызметке шақырудан қашу үшін ерекше шаралар қолданған деген хабар бар. 1990 жылы Детройттың ірі газетіне берген сұхбатында Нюгент осыған ұқсас мәлімдеме жасады. Актер және комедияшы Шеви Чейз де шақыру комиссиясын жаңылыстырды. 1989 жылы, шамамен 20 жыл өткен соң, Чейз телешоуда Вьетнам соғысынан қашу үшін шақыру комиссиясына бірнеше жалған мәлімдеме жасағанын, оның ішінде гомосексуалды бейімділіктері бар екенін айтты. Ол мұны істегеніне "қатты мақтан емес" екенін қосты. Кейіннен бірнеше саяси кітаптар Чейздің осы әрекеттерін талқылады. Радиошоу жүргізушісі Раш Лимбо анальді кистасы болғандықтан Вьетнам соғысына шақырудан жалтарды. 2011 жылы Лимбоға сын тұрғысынан қараған кітапта журналист Джон К. Уилсон Лимбоны "шетелдік саясатқа шамадан тыс шабуылдар жасауда" айыптады. Бұрынғы республикалық президенттік үміткер Митт Ромнидің шақыруды кейінге қалдыруы күмәндік тудырды. LDS шіркеуі кез келген аймақтағы мүшелері үшін іздеген миссионерлік шақыруды кейінге қалдыру санын шектеуге келісті. Ромни Стэнфорд университетінен шығып, студенттік шақыруын жоғалтуға жақын қалғанда, миссионер болуға шешім қабылдады; және оның туған штаты Мичиган штатындағы LDS шіркеуі оған сол штаттың миссионерлік шақыруларының бірін беруді таңдады. Сонымен қатар, тәуелсіз сенатор Берни Сандерстің қызметтен бас тартуына да назар аударылды. The Atlantic журналында жарияланған мақалада, 1964 жылы Чикаго университетін бітіріп, Нью-Йоркке оралғаннан кейін, болашақ демократиялық президенттікке үміткер үміткерлік мәртебесіне өтініш бергені хабарланды – тіпті Сандерс журналиске мойындағандай, ол дінге сенбесе де. (Сандерс Вьетнам соғысына қарсы болды. Алайда, сол кезде үміткерлік мәртебесі тек қана барлық соғыстарға діни қарсылық негізінде берілді.) 2017 жылдан 2021 жылға дейін АҚШ президенті болған Дональд Трамп 1968 жылдың көктемінде колледжді бітіріп, әскери қызметке жарамды болды. Алайда, Трамптың әкесінің досы, дәрігердің көмегімен, оның өкшелерінде сүйек шұңқыры бар деген диагноз қойылды. Бұл диагноз Трампқа медициналық шақыруды кейінге қалдыруға мүмкіндік берді.

Кешіріңіз .

1977 жылы президент Джимми Картер Вьетнам соғысына шақырудан қашқандарға толық кешірім берді.

Үлкен мәселелер

"Мыңдаған шағын қарсылық әрекеттерінің жиынтығы экономикалық және саяси жағынан айтарлықтай әсер ете алады. Ірі аулау және жер басып алу меншік құқығын өзгертуге мүмкіндік береді. Шаруалардың ірі көлемде салық төлеуден жалтарғандары мемлекеттің иемдену дағдарысына ұшырауына себеп болды. Көптеген ежелгі режимдерді құлатуға серіктер мен шаруалардың жаппай дезертирлеуі көмектесті. Тиісті жағдайларда, шағын әрекеттердің жинақталуы, тік тау беткейіндегі қар ұсақ бөлшектері сияқты, қар көшкінін тудыруы мүмкін".

Әлеуметтік сынып

Гарвардты бітірген Джеймс Фэллоус әскерге шақырудан қашуы үшін өкініш сезінгенін жазды. Тағы бір мәселе – жастардың әскерге шақыруға қандай реакция білдіріп, оны қалай түсіну керек. Тарихшы Чарльз ДеБенедеттидің сөзіне қарағанда, Вьетнам соғысына қарсы болғандардың кейбіреуі адамдардың соғысқа қатысуын, негізінен, жамандыққа қарсы тұруға жеке жауапкершілік алуға дайындығы тұрғысынан бағалауды ұсынды – бұл Нюрнберг принципінен туындаған талап. "Канадаға көшіп келуге ниеттенген, әскерге шақыру жасына жеткендерге арналған нұсқаулық" оқырмандарына Нюрнберг сотының үкімін ескере отырып, әскерге шақыру туралы шешім қабылдауға кеңес берді. Ал танымал журналист Джеймс Фэллоус соғысқа кім баратынын және кім қашатынын әлеуметтік жағдайы (ішкі сезімі не саяси нанымы емес) анықтайтынына сенімді. (Фэллоус егер ол ашық түрде қарсылық білдіргенде, түрмеге түскенде не елден қуылғанда өзінің іс-әрекетіне басқаша қарағанын айтады.) Тарихшы Стэнли Карноу Вьетнам соғысы кезінде студенттерге әскерлік міндеттен босатылу мүмкіндігі берілуінің өзі сыныптық артықшылықты сақтауға көмектескенін атап өтті: "[Президент Линдон] Джонсон американдық орта тапты наразылыққа ұшыратудан сақтау үшін АҚШ колледж студенттерін әскерге шақырудан кеңпейілділікпен босатты".

Демократия

Тарихшы Говард Зинн мен саяси белсенді Том Хейден әскери шақырудан қашудың кейбір түрлерін демократияның позитивті көрінісі деп санады. Ал, тарихшы және классикалық зерттеулер ғалымы Мэтью Р. Кристай ежелгі демократиялық Афинада, әскери шақырудан қашу үнемі болған кезеңде, осы драматургтердің көпшілігі соғыстың моральдық дилеммаларына және афиналық демократияның кемшіліктеріне сезімтал болғанын айтады.