Кіріспе

Феликс Мендельсонның фортепианолық композициялары

«Сөзсіз әндер» (Lieder ohne Worte) – романтик композитор Феликс Мендельсонның 1829 және 1845 жылдар аралығында жазған қысқа лирикалық фортепиано шығармаларының сериясы. Оның әпкесі Фанни Мендельсон және басқа композиторлар да осы жанрда шығармалар жазды.

Музыка

Әрқайсысы алты әннен тұратын "Сөзсіз әндер" атты сегіз томдық шығармасы Мендельсонның өмірінің әртүрлі кезеңдерінде жазылған және жеке-жеке басылып шыққан. XIX ғасырдың басында пианино Еуропада кең танымал болды, көптеген орта таптың үйлерінде қалыпты аспапқа айналды. Бұл шығармалар әртүрлі деңгейдегі пианистердің орындауына қолайлы, бұл олардың танымалдығын арттырды. Осы зор танымалдылықтың салдарынан көптеген сыншылар олардың музыкалық құндылығын төмен бағалады. Бірінші томды Лондондағы Новелло баспасы 1832 жылы "Original Melodies for the Pianoforte" деген атпен жариялады, ал кейінгі томдар "Сөзсіз әндер" деген атау қолданды. Мендельсон өзі әндерді тым әдеби түсіндіруге қарсы болды және оның досы Марк Андре Сучай оларға сөздер қосып, нақты мағына беруге тырысқанда наразылық білдірді: "Мен жақсы көретін музыка маған не білдіреді, ол сөздермен жеткісіз бейнеленуі мүмкін емес, керісінше, тым нақты". (Мендельсоннің өзінің курсиві) Мендельсон томдық жинаққа енбеген, соңғы жылдары ғана жарияланған тағы да "Сөзсіз әндер" жазды. Сонымен қатар, көптеген "Әндердің" бастапқы нұсқалары сақталған, олардың көпшілігі жарияланған нұсқалардан айқайсыз ерекшеленеді. 2008 жылы итальяндық пианист Роберто Проседа "Decca Records" лейблы үшін Мендельсонның 56 "Сөзсіз әнінен" тұратын жинақты жазды, олардың кейбіреулері бұрын жазылмаған еді.

Әндер

Төмендегі әндердің кейбіреулеріне берілген атаулардың авторы – Мендельсонның өзі. Ал кейбір шығармаларға кейінірек баспагерлер тарапынан қиялға берілген атаулар қойылған, бірақ олардың негізі жоқ және композитордың мақсатын көрсетпейді.

Қаулылар

Мендельсон көптеген әндердің фортепиано дуэтімен аранжировкаларын жасады, атап айтқанда, кейіннен 5-ші кітапқа біріккен әндерді және 6-шы кітаптың алғашқы әнін, ол 1844 жылы Виктория патшайымына сыйлады. Мендельсон Карл Чернидің фортепиано дуэті үшін жасаған ертедегі Лидерлердің аранжировкаларынан да хабардар болды. Көптеген музыканттар жеке әндердің түрлі аранжировкаларын жасады, олар оркестр, камералық ансамбль немесе пианиномен сүйемелдеудегі жеке аспаптар үшін болды. Мысалы, Мендельсонның шәкірті, неміс альтисті Фридрих Герман (1828–1907) скрипка мен фортепианоға 22 әнді аранжировкалады. 1834 жылы Франц Лист «Grosses Konzertstück über Mendelssohns Lieder ohne Worte» (Мендельсонның «Сөзсіз әндеріне» арналған үлкен концерттік пьеса) шығармасын 2 фортепианоға жазды. Ол 1-ші кітаптың 1–3-ші әндеріне (Op. 19b) негізделген. Лист және оның шәкірті, м-ль Виаль 1835 жылдың 9 сәуірінде Парижде орындауға кірісті, бірақ Лист өнер көрсету кезінде ауырып қалды. Ферруччо Бусони оны Эгон Петримен бірге Лондонда ойнауды жоспарлаған, бірақ жоспар іске аспай қалды. Аталған шығарманы толыққанды алғаш рет 1984 жылы Утрехтте өткен Голландия Лист фестивалінде Ричард және Джон Контигулья орындады. Сонымен қатар, Миша Майский сияқты музыканттар дауысқа жазылған Мендельсон Лидерлерінің соло аспап пен фортепианомен сүйемелдеуге арналған транскрипцияларын «Сөзсіз әндер» деп атап жазды. Дегенмен, мұндай аранжировкаларды Мендельсон өзі жасаған жоқ.

Басқа композиторлар

Фанни Мендельсонның фортепиано шығармаларының алғашқы жинақтары, 2, 6 және 8-ші номерлер «Фортепианоға арналған әндер» деп аталады. Чарльз Валентин Алкан (әрқайсысы баркаролламен аяқталатын бес «Ән» жинағы), Антон Рубинштейн, Игназ Мошелес және Эдвард Григ (оның 66 лирикалық пьесасы) сияқты өзге де композиторлар осындай жинақтарды жасауға шабыттанды. Микола Лысенко фортепианоға арналған «Сөзсіз екі ән» (Op. 10) жазды. Алкан мен Рубинштейн екеуі де концерттерінде Мендельсонның әндерінен жиі орындайтын. Мендельсонды «тартыссыз ұлылықтың шебері» деп есептеген Ферруччо Бусони өмірінің соңғы жылында Лондонға жоспарланған концерттер сериясы үшін «Сөзсіз әндер» жинағына жүгінді.