Кіріспе

Грекияның қала-мемлекеті, Элистің басып тастауымен

Пиза (Πῖσα) – Грекияның Олимпия қаласының шығысында, Пелопоннес түбегінің солтүстік-батысында орналасқан ауыл. Қазіргі уақытта ол саяси жағынан тәуелсіз емес, бірақ Элис аймақтық бірлігіндегі Ежелгі Олимпия муниципалитетіне қарасты қауымдастық. Қазіргі Пиза ежелгі Пизаның шамамен орналасқан жері саналады. Грек тарихында Олимпия, Пиза және ежелгі Элис қаласының арасында аймаққа үстемдік ету және қасиетті орынды басқару үшін күрес болғаны айтылады. Көптеген ежелгі авторлар қазіргі Элис аймағының жартысынан астамын құрайтын 8 ауылды қамтитын Писатис (ἡ Πισᾶτις) деп аталатын ежелгі ауданның бар екенін көрсетеді. Мұндай саяси бірлік б.з.д. 4 ғасырында анық болды. Одан бұрынғы бірлік туралы дәстүр де қисынды. Ақырында Олимпия жеңіске жетіп, Пиза Олимпияның бір бөлігіне айналды, керісінше емес.

Пизатис ауданы

Қазіргі Пиза деп есептелетін орналасқан жер Олимпиядан шамамен 1 км шығысқа қарай. Пизатиде сегіз мемлекеттен құралған конфедерация болған сияқты, оның ішінде Пизадан басқа, мынадай аттар тіркелген: Сальмоне, Гераклея, Харпинна, Кикесий және Диспонтий. Олимпиадада Зевс құрметіне өткізілетін той бастапқыда Пизаттарға тиесілі болған, ал Олимпия олардың қаласының жанында орналасқан.

Аңыздық негіздер

Пизаны Периердің ұлы, Эольдың немересі Писус есімді батыр құрған деген әңгіме бар, бірақ басқалар оның атын Пиза атты бұлақтан шығарған дейді. Көне жазушылар оның атын Πῖσος, яғни көшпенді, батпақты жермен, немесе Πίσσα, қара шыршаның немесе қарағайдың атымен байланыстырады. Мифологияда Пиза Оеномаус пен Пелопстың мекені ретінде белгілі болған. Виргилийдің түсіндірушісі Сервий Пизатандықтардың патшасы Теути немесе Пелопс Троя соғысынан кейін Тиррен теңізінің жағасына келгенін және б.з.д. 13 ғасырында итальяндық (және одан да мәшһүр) Пизаны құрғанын жазды. Бүгінде бұл әңгімелер тарихи шындыққа сай емес деп есептеледі, алайда олар халықтық этимологиялар санатына жатады.

Алғашқы Олимпиада ойындары

Сегізінші Олимпиадада (б.з.д. 747 ж.) Писаттар Аргос тираны Федон I-нің көмегімен Элейлерді президенттік лауазымнан шеттетуге қол жеткізіп, олармен бірге фестиваль өткізді. Бірақ, одан кейін дереу Федонның билігі Спарталықтармен жойылды, олар Элейлерге президенттік лауазымды қайтарған ғана емес, сонымен қатар Пизати мен Трифилияны олардың иелігінде бекіткендіктері де айтылады. Екінші Мессендік соғысында Писаттар мен Трифилилер Элистен көтеріліп, Мессендіктерге көмектесті, ал Элейлер Спарталықтардың жағына шықты. Осы соғыста Писаттарға олардың патшасы Панталеон басшылық етті, ол 34-ші Олимпиада кезінде (б.з.д. 644 ж.) күшпен Олимпияны басып алып, Элейлерді қатыстырмай ойындарды өткізді. Мессендіктердің Спарталықтар тарапынан жаулануы Писаттардың бұрынғы билеушілеріне бағынуымен бірге болды деп есептелуі керек. 48-ші Олимпиадада (б.з.д. 588 ж.) Элейлер Панталеонның ұлы Дамофонның адалдығына күдікпен қарап, Пизатиге шабуыл жасады, бірақ Дамофон оларды одан әрі жаулық қылып, үйлеріне қайтуға көндірді. Бірақ 52-ші Олимпиадада (б.з.д. 572 ж.) Пирр, ағасы Дамофоннан Пиза билігін мұраға алғаннан кейін, Пизаттардағы Диспонттардың, Трифилиядағы Макистийлер мен Сциллунтилердің көмегімен Элиске шабуыл жасады. Бұл әрекет осы қалалардың Элейлер тарапынан толығымен қирауына әкелді. Осы уақыттан бастап Пиза тарихтан жоғалып кетті; және оның жойылуы соншалықты толық болды, оның мүлдем болғандығы кейінірек күмәнда тудырды. Пиза осы уақыттан бастап қала ретінде өмір сүруін тоқтатса да, Писаттар Аркадиялықтармен бірлесіп, б.з.д. 364 ж. 104-ші Олимпиада фестивалін өткізді.

Кейінгі куәліктер

Паузанияс оның орнын жүзімдікке айналған жер деп тапты. Дегенмен, оның орналасқан жері Пиндар мен Геродотқа жақсы белгілі болған. Пиндар оны жиі Олимпиямен байланыстырады; ал Геродот Пиза мен Олимпияны Афинадағы он екі құдайдың алтарынан қашықтықты есептегенде бірдей нүкте деп көрсетеді.