Кіріспе

1950 жылы Майкл Гордонның түсірген «Сирано де Бержерак» фильмі – 1897 жылғы француз ақыны Эдмoнд Ростанның «Сирано де Бержерак» атты жеребелі өлеңмен жазылған пьесасы негізінде түсірілген 1950 жылғы американдық комедиялық фильм. Ол сценарийдің негізі ретінде ақын Брайан Хукердің 1923 жылғы ағылшын тіліндегі бос өлең аудармасын пайдаланады. Бұл фильм Ростанның пьесасының ағылшын тіліндегі алғашқы кино адаптациясы болды, бірақ одан бұрын әртүрлі тілдерде бірнеше бейімделулер жасалған. 1950 жылғы фильмді Стэнли Крамер продюсерлік етіп, режиссері Майкл Гордон болды. Хосе Феррер «Сирано де Бержерак» рөліндегі ойнағандығы үшін «Оскар» сыйлығын «Ең үздік актер» номинациясы бойынша алды. Мала Пауэрс Роксана рөлін, ал Уильям Принс Кристиан де Неувиллеттің рөлін сомдады. Фильм 1980 жылдардың ортасында авторлық құқығын жойды. 2022 жылы Конгресс кітапханасы бұл фильмді «мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызы бар» деп танып, АҚШ Ұлттық кино тізіліміне енгізді.

Сюжет

XVII ғасырдағы Парижде ақын және ең шебер қылышкер Сирано де Бержерак (Хосе Феррер) пьесаның көрсетілуін тоқтатып, басты актер Монфлеридің (Артур Блейк) әуесқойлық стиліне шыдай алмайтынын мәлімдейді. Ашуланған аристократ, Виконт де Вальвер (Альберт Кавенс), Сираноның үлкен мұрнын қорлап, оны дуэльге шақырады. Сирано алдымен оның зиясыздығын әжуалайды, Вальверттің оны қалай айтуға болатынын көптеген тапқыр жолдармен оңдайды (көрермендердің әжуасымен). Содан кейін ол сол сәттегі жағдайға арналған баллада жазып, қылышпен шайқас кезінде оқиды. Соңғы жолмен ол қарсыласын жаралайды. Сираноның досы, Гаскония гвардиясының капитаны Ле Бре (Моррис Карновский), оның құрбанының достарының күшті жауы болғанын ескертеді, бірақ ол алаңдамайды. Ле Бре Монфлюриді жек көруінің нақты себебін білуді талап еткенде, Сирано актердің өзінің сұлу туысы Роксанаға (Мала Пауэрс) күлімсірегенін көргенде қызғанышқа ұшырағанын мойындайды. Ол оған ғашық екенін айтады, бірақ мұрнының кесірінен оның сезіміне жауап ала алмайтынына үмітсіз. Роксананың таңертең онымен кездесуге шақырғанын естігенде, ол әрекет етуге батыл түседі. Содан кейін нан қуырушы және ақын Рагуэно (Ллойд Корриган) одан көмек сұрайды. Рагуэно өзінің өлеңдерімен қорлаған ақсүйек графы Де Гиштің (Ральф Клэнтон) оған сабақ беру үшін жүздей қарақшы жалдағанын біледі. Сирано оны ертіп барып, сегіз қарақшыны өлтіріп, қалғандарын шашыратады. Келесі күні Роксанаға сезімін білдіруге үлкермей, ол оған әдемі күзетші Кристиан де Нёвильеттке (Уильям Принс) ғашық болғанын айтады, тіпті онымен сөйлеспегенін де мойындайды. Сирано қайғысын жасырып, оған көмектесуге келіседі. Сирано оның гвардия бөліміндегі жас жігітпен достық қарым-қатынас орнатады және оның Роксанаға ғашық екенін, бірақ онымен сөйлесуге сөз таппайтынын біледі. Оған көмектесу үшін Сирано Роксанаға Кристианның махаббат хаттарын жазады, ол оларға қарсы тұра алмайды. Кейін Кристиан одан әрі көмекке мұқтаж емес екенін түсініп, Роксанамен бетпе-бет сөйлесуге тырысады, бірақ сәтсіз аяқталады, ал Роксана ашуланып үйіне қайта кіреді. Сирано бұталарда жасырынып, оны құтқаруға асығады, бірақ бұл жолы Кристианның дауысын еліктеп, Роксанамен оның балконынан сөйлеседі. Ол өте шешендікпен сөйлейді, тіпті Роксанадан Кристианға сүйіспеншілікпен сүйісқан сүйіспеншілік алды. Роксанаға қысым жасайтын өркөкірек граф де Гиш оған үйленуге қысым жасағанда, Сирано оны Кристианға үйленуге жеткілікті уақыт қалдырады. Ашуланған Де Гиш, Кристианның командирі, оны испандықтарға қарсы соғысқа бірден қатысуға бұйрық береді, бұл жұптың үйлену тойын бірге өткізуіне кедергі келтіреді. Де Гиш Сираноны да қол астына алып, соғыстағы жүріс-тұрысымен қылышкердің құрметіне ие болады. Сирано Роксанаға күнделікті Кристианның хаттарын жібереді. Роксана күйеуін лагерьде көріп, енді оны тек сыртқы келбеті үшін ғана емес, сонымен қатар оның сөздері үшін де жақсы көретінін, тіпті ол келбетсіз болса да жақсы көретінін айтады. Кристиан оның шын мәнінде Сираноны жақсы көретінін түсінеді, сондықтан оның бәсекелесін Роксанаға шындықты айтуға және олардың арасынан таңдау жасауға келісімін сұрайды. Бірақ мүмкіндік пайда болмас бұрын, Кристиан қауіпті миссияға ерікті түрде қатысады және қаза табады, Сираноны үнсіз қалдырады. Роксана қайғырып, монастырға кіреді. Жылдар өтеді, Сирано Роксананы апта сайын көріп тұрады, әскери қызметтен зейнеткерлікке шығып, ақсүйектерді мазақтайтын сатирикалық мақалалар жазады. Де Гиш, сондай-ақ, онымен достық қарым-қатынас жасап, Сираноны құрметтей бастады, ол Сираноға қарсы жоспар құрған сарай қызметкерінің сөзін естіп қалды. Де Гиш Роксанаға Сираноның өміріне қауіп төнуі мүмкін екенін ескертеді. Бір түні Сирано тұраққа түсіріледі; ақын аттың басынан жарақат алады. Өлімге жақын тұрып, ол жарақаттарын жасырып, Роксанамен соңғы рет кездесуге барады. Оның Роксанаға деген құпия махаббаты, ақыры, оның сақтаған соңғы махаббат хаттарын жадынан оқып бергенде ашылады, бірақ ол тым кеш болады. Сирано алдымен санасы шатасып, содан кейін қайтыс болады, Роксананы екінші рет аза тұтуға қалдырады.

Өндіріс

Фильм көптеген костюмді драмаларға қарағанда едәуір төмен бюджетпен түсірілді, себебі продюсерлер оның кассада сәтсіздікке ұшырауынан қорқып еді (әрі осылай болды). Декорациялардың қарапайымдылығы камера бұрыштары мен жарықтандыру арқылы жасырылады. Өндірістің дизайны аса күрделі болмағанын жасыру үшін жиі қараңғылық қолданылады. Фильм сол кездегі жаңа Western Electric магниттік дыбыс жазу жүйесін қолданған алғашқы туындылардың бірі болды, ол 1953 жылға қарай кеңінен таралды және стерео дыбысты жазу мен көшіру үшін қажетті жағдай жасады.

Сценарийге қосымшалар

Карл Форман жазған фильмнің сценарийі негізінен пьесаға және Брайан Хукердің аудармасына адал болды, бірақ 113 минутқа дейін қысқартылды (Сайрано сахнада екі жарым сағаттан астам уақыт ойнайды). Дегенмен, Форман фильмге түпнұсқа пьесаның бес актісі арасындағы байланысты жақсарту үшін енгізілген екі-үш қосымша эпизод үшін өзінің диалогын қосты, және бұл диалогтар өлең түрінде емес. Ле Бре мен Карбон де Кастель Жалюстің, сондай-ақ Рагуэно мен Линьердің (бірақ Рагуэно фильмде мас емес) кейіпкерлері біріктірілді. Осының салдарынан Ле Брет фильмде пьесадағыдан гөрі әлдеқайда маңызды рөлге ие, ал Рагуэноның рөлі сәл кеңейтілді, өйткені оны Сайрано жекпе-жектің барысында жеңген жүздей қарақшылар қорқытады. Бұл жұдырыққа түсу фильмде көрсетіледі, ал пьесада ол I және II актілер арасында сахнадан тыс өтеді. Атаусыз кардиналдың (сыртқы түріне қарағанда Ришелье) рөлі фильм үшін арнайы жазылған. Фильмде Сайрано пьесадағыдай құлап жатқан ағаштан емес, шабуылдың бөлігі ретінде аттың басуынан қаза табады. Жүз қарақшыға қарсы күрес сияқты, Сайраноға жасалған өлімге әкелген шабуыл да сахнадан тыс емес, экранда көрсетіледі (пьесада ол IV және V актілер арасында өтеді). Шабуылға дейін фильмде оның жаулары оны «жағдайлық» өлтіру мүмкіндігін талқылайтын жаңа эпизод бар.

Қабылдау

Фильмнің төмен бюджеті, сахналық безендірілуі, сондай-ақ кейбір қосалқы актерлері үшін сыналып, жамандалса, Феррердің ең ұлы рөлі деп есептелген керемет ойыны үшін ол барлық жағынан мақтауға ие болды. The New York Times газетінің кино сыншысы Босли Кроутер Феррерді жоғары бағалап, ол "Ростанның поэзиясын экранда санаулы ғана актерлерге берілгендей байлықпен және айқындықпен жеткізеді" деді. Time журналы да фильм туралы ара-жібір пікір білдірді. Ол Феррерді "Ростанның өзін-өзі құрбан ететін, өзін-өзі қаһармандыққа жетелейтін кейіпкерінің өзінің бейнесі" деп сипаттады, ал пьесаның "ашық сезімталдығының жұмсақ ядросын, шексіз жомарттығын, аяусыз батырлығын" сынады. Дегенмен, ол Пауэрске ("бірқалыпты жақсы қолдау") және Принске ("тілі шешілмейтін христиан рөлінде жақсы ойнайды") Кроутерге қарағанда көбірек мейірімділік танытты. Фильм 300 000 долларлық зиянға ұшырады.