Кіріспе

Джеймс Турбердің фантастикалық ертегісі «13 сағат» – 1950 жылы Джеймс Турбер басқа романдарының бірін аяқтағанда жазған фантастикалық әңгіме. Бұл туынды ерекше ырғақты стильде жазылған, онда құпия ханзада зұлым герцогтың қолынан бір қызды босату үшін көрінерінде орындауға мүмкін емес тапсырманы аяқтауы керек. Ол көптеген әйгілі әңгімелерге тән мотивтерді қамтиды. Бұл әңгіме Турбердің тұрақты, күрделі сөз ойындарымен және дерлік үздіксіз ішкі ырғағының қолданылуымен, кейде жасырын ұйқастармен ерекшеленеді – бұл бос өлеңге ұқсас, бірақ құрылымын көрсету үшін жол үзілістері жоқ. Турбердің «Көптеген Айлар», «Ғажайып О» (1958 жылы жарық көрген) және әсіресе «Ақ Елік» сияқты басқа фантастикалық кітаптарында да осы ерекше прозалық форманың белгілері кездеседі, бірақ мұнда ол мәтіннің жалпы ерекшелігіне айналады, сондықтан алдыңғы сөйлемдегі баса назар аудару үлгісіне қарап, берілген сөз тіркесіндегі сөздердің ретін болжауға болады (мысалы, «Голокс айтты» немесе «Голокс айтты»). Осы кітапты жазған кезде Турбер соқыр болғандықтан, ол бес жыл бұрынғы «Ақ Елік» кітабындағыдай, кітапқа карикатуралар сала алмады. Ол өзінің досы Марк Симонтты кітаптың алғашқы басылымының суреттерін салуға шақырды. Голукс «сипаттауға келмейтін бас киім» киеді дегенді айтады. Турбер Симонттан барлық суреттерін сипаттап беруін сұрады және Симонт бас киімді сипаттай алмағанда қанағаттанды. «Пуффин кітаптары» басылымында суреттерді Рональд Сёрл салған. Кітап «The New York Review Children's Collection» басылымымен қайта басылып шықты, онда Марк Симонттың түпнұсқа суреттері мен Нил Гейманның кіріспесі бар.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Қасқырлар сарайының зұлым герцогы өзінің жақсы және әдемі немере қызы, принцесса Саралиндамен бірге, барлық сағаттар он минутқа жетпей беске тоқтағандай суық сарайда тұрады. Бірнеше күйеу жігіт ханшайымға ұсыныс жасауға тырысты, бірақ герцогтың саясаты – олардың лайықтылығын сынап, орындауға мүмкін емес тапсырмалар беру еді. Саралинданың жиырма бір жасқа толуына бірнеше күн қалғанда, Зорнаның ханзадасы Зорн, Сингу атты музыкант кейпінде қалаға келеді. Ол "Голокс" деп аталатын сырлы жол көрсетушімен танысады. Ұзақ өтпей ол герцог туралы жұрт алдында қысымдық әндер айтқаны үшін тұтқындалады. Герцог "Сингудың" кім екенін біліп, оған Саралиндамен кездесуге рұқсат береді. Герцог Зорнға мың зергерлік тас табуды тапсырады және 99 сағат мерзім белгілейді, бұл Зорнға Зорна патшалығынан тастарды әкелуге жеткіліксіз уақыт еді. Сонымен қатар, герцог Зорннан тоқтаған он үш сағатты қайта іске қосудың жолын табуды талап етеді. Зорн мен Голукс Хагганың үйіне барады, оған көз жасының орнына зергерлік тастарды жылату қабілеті сыйланған. Ол оларға, өзгелерге тастар беру үшін сонша жылағанын, енді қайғыдан жылай алмайтынын айтады; ол тек күлгенде ғана жылайды. Ол мұндай тастар екі аптадан кейін қайтадан көз жасқа айналады деп қосады. Бұған қарамастан, Голукс пен Зорн одан мың күлкілі, қысқа ғұмырлы тас алады. Ханзада мен Голукс тастармен бірге сарайға оралады. Саралинданың көмегімен Голукс сағаттарды қажеттідей іске қосудың жолын табады. Мың зергерлік тас пен он үш сағаттың соққысын көрген герцог жеңілгенін мойындауға мәжбүр болады. Зорн мен ханшайым қуанышпен кемемен кетеді, бірінші Ярроу патшалығына (Саралинданың әкесі тұратын жерге), содан кейін ханзаданың туған жері Зорнаға барады. Екі аптадан кейін герцог тастарын мақтан тұтып отырғанда, олар қайтадан көз жасқа айналады. Ашулы герцог, кек алудан және пайдасынан айырылып, кейін Тодал атты қорқынышты құбыжықпен өлтіріледі, оны шайтан жеткілікті жамандық жасалмағаны үшін жаза ретінде жіберді.

Қабылдау

Бухер мен Маккомас кітапты "қазіргі заманғы юмордың ұшқындарымен, қараңғы Якоб дәуірінің қорқыныш сезімімен және таза поэзияның сәулесімен керемет безендірілген" деп бағалады. АҚШ-тың Бірыңғай мемлекеттік оқу стандарты жобасы "13 сағат" кітабын екінші және үшінші сыныптар үшін үлгілік мәтін ретінде қарастырады.

Сахна, кино және аудио

Бұл әңгімені Марк Буччи музыкаға келтірді және 1953 жылы "Моторола телесағаты" сериясының бесінші бөлімі ретінде көрсетілді, онда Базил Ратбоун зұлым герцог рөлінде ойнады. Сондай-ақ, 1960-шы жылдары Стивен Титер оны Беркли, Калифорниядағы қойылым үшін бейімдеп, сахнаға қойды. Кейіннен Франк Лоу оны сахналық қойылымға бейімдеп, 1976 жылы Самуэль Френч, Inc. баспасынан жарық көрді. 1968 жылы Warner Bros. продюсер Мервин Леройды "13 сағат" фильмін жасауға шақырды, ал Шерман ағайындылары оған музыка жазды. Алайда, жоба тоқтатылды, ал музыкалық шығарма "Unsung Sherman Brothers" CD-сінде жарық көрді. Аудио жазбалары да жасалды, оларды Лорен Баколл (Pathways of Sound, POS 1039 & 1040), Питер Устинов (Caedmon Audio,) және Эдвард Вудворд (Phoenix Audio,) орындады. BBC 1973 жылғы желтоқсанда оқиғаның радиолық нұсқасын жасады, онда Гера Карвич Голлукс рөлінде, ал Найджел Ламберт Принц Зорн рөлінде ойнады. 1983 жылдың 28-30 желтоқсанында BBC One арнасында "Жаканори" адаптациясының үш бөлімі көрсетілді, онда герцог рөлінде Колин Жевсон, Голлукс рөлінде Рой Киннер, Саралинда рөлінде Йоланде Палфри және Принц Зорн рөлінде Саймон Шепард ойнады. 1950-ші жылдары Нью-Йорктік дуэт Питер Хаас (әңгіме және ән мәтіні) және Джин Голдберг (музыка) "Hooray for Now" атты музыкалық театрлық адаптацияны жазды, оны Тёрбердің жесірі Хелен Висмерге ұсынды, бірақ ол оны мақұлдамады. "I Wish You Well" шоуынан ән Скич Хендерсон және бірнеше Нью-Йорк кабаре әртістерімен қайта орындалды. Кристофер Теофанидис 2002 жылы оқиға негізінде опера жазды. Визуалды суретші Хуан Делькан кітаптың алғашқы тарауынан қысқа анимациялық фильм жасады, оны Нил Гейман оқыды.