Кіріспе
Акинетопсия (грекше akinesia – «қозғалыстың болмауы» және opsis – «көру») – Семир Зеки енгізген термин. Бұл өте сирек кездесетін нейропсихологиялық бұзылысты сипаттайды, және медициналық тәжірибеде санаулы жағдай ғана тіркелген. Науқас көру қабілеті сақталса да, қозғалысты көре алмайды, бірақ тұрған заттарды қалыпты көреді. Акинетопсияның түрлі дәрежелері бар: қозғалысты киноның жеке кадрлары түрінде көруден бастап, қозғалысты ешқандай түрінде ажырата алмауға дейін. Қазіргі таңда акинетопсияны емдеуге тиімді жол немесе дертіне шипа жоқ.
Akinetopsia (from Greek akinesia 'absence of movement' and opsis 'seeing'), also known as cerebral akinetopsia or motion blindness, is a term introduced by Semir Zeki to describe an extremely rare neuropsychological disorder, having only been documented in a handful of medical cases, in which a patient cannot perceive motion in their visual field, despite being able to see stationary objects without issue. There are varying degrees of akinetopsia: from seeing motion as frames of a cinema reel to an inability to discriminate any motion. There is currently no effective treatment or cure for akinetopsia.
Белгілері мен симптомдары
Акинетопсия әртүрлі ауырлық деңгейінде көрініс беруі мүмкін, ал кейбір жағдайларда эпизодтық немесе уақытша болуы да мүмкін. Симптомдардың ауырлығына және акинетопсияның науқастың өмір сапасына қаншалықты әсер ететініне қарай, "жай акинетопсиядан" бастап "айқын акинетопсияға" дейін жетеді.
Көрусіз ақынэтопсия
Байқаусыз акинетопсия көбінесе қозғалысты кинолента немесе бірнеше экспозициядан тұратын фотосурет ретінде көру арқылы сипатталады. Бұл акинетопсияның ең көп кездесетін түрі, және көптеген науқастар стробоскоптық көруді мазасыздық тудыратын жайт деп есептейді. Акинетопсия көбінесе визуалды іздермен (палинопсиямен) бірге жүреді, мұнда әрбір қозғалыс кадрында кейінірек бейнелер қалады. Оның себептері рецепт бойынша тағайындалатын дәрілер, галлюциногендік тұрақты қабылдау бұзылысы (HPPD) және инфарктсыз тұрақты аура болуы мүмкін. Акинетопсия-палинопсияның патофизиологиясы толыққанды зерттелмеген, бірақ бұл физиологиялық қозғалысты басу механизмдерінің қате жұмыс істеуіне байланысты болуы мүмкін деп болжанады, бұл механизмдер көз қозғалысы кезінде көру тұрақтылығын сақтау үшін қалыпты жағдайда қолданылады (мысалы, саккадалық басу).
Жалпы акинэтопсия
Жалпы акинэтопсия – өте сирек кездесетін жағдай. Пациенттерде ауыр қозғалыс соқырлығы байқалады және олар күнделікті өмірлік қызмет атқаруда қиындыққа тап болады. Көруді кинолента ретінде емес, қозғалысты қабылдауда проблема туындайды. Бұл өте сирек кездесетін жағдай туралы білгеніміздің көп бөлігі ЛМ атты бір пациенттің жағдайын зерттеу арқылы анықталды. ЛМ шай немесе кофе құюдың қиын екенін, "сұйықтық мұздық сияқты тоңғандай көрінетіндігі" себепті түсіндірді. Ми құрылымындағы өзгерістер (әдетте зақымданулар) сезімдік ақпаратты түсінудің, осы жағдайда визуалды ақпаратты түсінудің психологиялық процесін бұзады. Визуалды қозғалыстың ғана бұзылуы, визуалды қозғалысты өңдеудің басқа функциялардан анатомиялық бөлінуіне байланысты болуы мүмкін. Акинетопсия сияқты, түс қабылдауы да ахроматопсиядағыдай таңдамалы түрде бұзылуы мүмкін. Қозғалысты көру қабілетінің жоқтығына қарамастан, кеңістіктік қабылдау, жыпылықтауды анықтау, стереоскопиялық және түсті көру қабілеттері сақталған. Визуалды кеңістікті қабылдау және пішіндерді, заттарды, бет-әлпеттерді визуалды анықтау сияқты басқа функциялар да бұзылмаған. Акинетопсия қарапайым қабылдаудан өзге, заттарға жете беру және ұстап алу сияқты визуалды-моторлық тапсырмаларды да бұзады. Тапсырмаларды орындау кезінде өзіңнің қозғалысы туралы кері байланыс маңызды болып көрінеді. Кейбір бір жақты зақымданулар да қозғалыс қабылдауын нашарлататыны хабарланған. Акинетопсия зақымдану салдарынан сирек кездеседі, себебі бас миының арқаша жамылғысының зақымдануы көбінесе бірнеше визуалды функцияны бұзады.
Транскраниалды магниттік стимуляция
Денсаулырақ адамдарда көздің V5 аймағына транскраниалды магниттік стимуляция (ТМС) қолдану арқылы көзге көрінбейтін акинэтопсияны таңдап алуға және уақытша тудыруға болады. Бұл V5 аймағына сәйкес келетін 1 см² бас бетінде жасалады. 800 микросекундтық ТМС импульсі және секундына 11 градус жылдамдықпен 28 мс-тік стимулмен V5 шамамен 20–30 мс-ға қабілетсізденеді. Ол қозғалатын көру стимулының басталғанға дейін және кейін –20 мс мен +10 мс аралығында тиімді. V1-ді ТМС арқылы белсенділігінен айыру, көру стимулы басталғаннан кейін 60–70 мс өткен соң акинэтопсияның белгілі бір дәрежесін тудыруы мүмкін. V1 ТМС акинэтопсияны тудыруда V5 ТМС-қа қарағанда әлдеқайда аз тиімді. Бұл олардың айқын бағдарсыздығына себеп болуы мүмкін. Пелак пен Хойт Альцгеймер ауруының бір жағдайын жазғанмен, осы мәселе бойынша көп зерттеулер жасалмаған. Дозасы төмендетілгеннен кейін көру қабілеті қалыпқа оралады.
Көрнекі қабылдау аймақтары
Қозғалысты өңдеуге қатысты екі маңызды визуалды аймақ – V5 және V1. Бұл аймақтар көрудегі атқаратын қызметтерімен ерекшеленеді. Функционалдық аймақ – ортақ таңдау қабілетіне ие және осы аймақтың, әсіресе мінез-құлыққа әсер ететін стимуляциясы бар нейрондардың жиынтығы. Көрнекі қабықшада 30-нан астам арнайы өңдеу аймақтары табылды.
V5
V5, сондай-ақ көру аймағы MT (орталық уақыттық) деп аталады, уақыттық бөлікшенің бүйірлік және алдыңғы-төменгі бөлігінде, төменгі уақыттық ойыстың көтеріңкі тармағы мен бүйірлік төбелік ойыстың қиылысына жақын орналасқан. V5-тің барлық нейрондары қозғалысқа селективті, ал көпшілігі бағытқа селективті.
V1
V1, сондай-ақ негізгі көру қабығы деп аталады, Бродман аймағының 17-ші бөлігінде орналасқан. V1 визуалды ақпаратты алдын ала өңдеу қабілетімен белгілі, бірақ қазір ол енді тек қана қабыршаққа сезімдік ақпаратты жеткізетін жалғыз қақпа ретінде қарастырылмайды. МРТ сараптамасы бойынша, мидың зақымдалған аймақтарында екі жарты шардың да V5 аймағы болғандығы анықталды. ТД көру қозғалысын қабылдауда қиындықтарға тап болды, сондай-ақ жарқын түстер мен айқын контрасттар оны ауырсынуға шалдыққызып, денсаулығын нашарлатты. ТД сонымен қатар ±5 метрден артық қашықтықтағы заттарды көруде де мәселелерге тап болды. ТД-ның төменгі деңгейдегі көру функцияларында кейбір бұзылулар болғанымен, олар оның қозғалысты қабылдаудағы қиындықтарын түсіндіре алмады. Нейропсихологиялық бағалау нәтижесінде Балинт синдромы, жарты кеңістіктік назарсыздану немесе көрудің жоғалуы, просопагнозия немесе затты танудағы бұзылыс (объект агнозиясы) туралы ешқандай дерек табылмады. Ғылыми зерттеулер кеңістіктік өңдеуде бұзылулар бар екенін көрсетті. Бірнеше мінез-құлықтық тесттерде ТД, LM-нің көрсеткіштерімен салыстыруға болатын, қозғалысты қабылдаудағы ерекше және таңдамалы бұзылуды көрсетті. ТД-ның қозғалыс бағытын анықтау қабілеті қара фонға қарсы бірдей бағытта және жылдамдықпен қозғалған кішкентай сұр блоктарды пайдалана отырып тексерілді. Блоктар төрт бағытта қозғалуы мүмкін: оңнан солға, солдан оңға, жоғары және төмен. Қозғалыс жылдамдығы секундына 2, 4.5, 9, 15 және 24 градус аралығында өзгерді. Сынақтар барысында жылдамдық пен бағыт кездейсоқ түрде өзгертілді. ТД секундына 9 градусқа дейінгі жылдамдықпен қозғалыс бағытын мінсіз қабылдады. Мақсаттардың жылдамдығы секундына 9 градустан асып кеткенде, ТД-ның нәтижелері секундына 15 градус жылдамдықпен 50%-ға және секундына 24 градус жылдамдықпен 0%-ға дейін төмендеді. Блоктар секундына 24 градус жылдамдықпен қозғалғанда, ТД үнемі нақты қозғалыс бағытына кері бағытты хабарлады.
Пелак пен Хойттың Альцгеймер ауруы
2000 жылы 70 жастағы ер адам акинетопсиямен келді. Ол екі жыл бұрын көлік жүргізуді тоқтатқан, себебі "көлік жүргізу кезінде қозғалысты көре алмайтын" болды. Оның әйелі оның басқа көліктің жылдамдығын немесе оның қашықтығын анықтай алмайтынын байқады. Ол спорттық жарыстар немесе әрекетке толы телешоулар сияқты қарқынды қозғалысы бар бағдарламаларды қарау қиын болды. Ол әйеліне "ешнәрсе болып жатқанды көре алмаймын" деп жиі айтатын. Заттар қозғала бастағанда олар көзден жоғалып кететін. Дегенмен, ол жаңалықтарды көре алды, өйткені онда елеулі әрекет болған жоқ. Бұған қоса, оның Балинт синдромының белгілері (жеңіл бір мезгілдегі агнозия, оптикалық атаксия және оптикалық апраксия) анықталды.
Пелак пен Хойттың ТМЖ науқасы
2003 жылы 60 жастағы ер адам екі жыл бұрын миына ауыр жарақаттанғаннан кейін, қозғалысты көре алмағанына шағымданды. Ол аңшы ретінде қиындықтарын мысалға келтірді: ол аңды байқамайтын, басқа аңшыларды іздеуге шамасы жетпейтін, тіпті өзіне қарай келе жатқан итін де көре алмады. Оның орнына, заттар бір мезгілде бір жерде пайда болып, кейін басқа жерге секіріп өтетіндей, аралықта қозғалыс байқалмайтын. Ол көлік жүргізуде және топтағы әңгімеге қатысуда қиындықтарға тап болды. Жазбаларды тік немесе көлденең қарағанда жолын жоғалтты және екі өлшемді сызбалар бойынша үш өлшемді суреттерді елестете алмады.