Кіріспе

Жартылай тәуелсіз Маратха мемлекеті (1731–1948)

Гвалиор мемлекеті – жартылай тәуелсіз Маратха мемлекеті болған. Ол қазіргі Үндістанның Мадхья-Прадеш штабында орналасқан, Маратха империясының күшеуі және Моғол империясының ыдырауы салдарынан құрылған. Мемлекетті индуист Маратха әулеті – Синдия (Шиндеден ағылшынша) әулеті басқарды және Үндістанның князьдік мемлекеті мәртебесіне ие болғанда 21 зеңбірекпен салют беру құқығына ие болды. Мемлекет өзінің атын Гвалиордың ежелгі қаласынан алды, ол оның бірінші астанасы болмаса да, стратегиялық орналасуы және бекінісінің мықтылығы себепті маңызды орынға ие болды. Кейін Даулат Рао Синдия бекініс маңындағы Лашкар ауылында сарай салғаннан кейін ол астанаға айналды. Мемлекетті 18 ғасырдың басында Раноджи Синдия Маратха конфедерациясының құрамында құрды. Уджайин әкімшілігін Пешва Баджирао I өзінің адал қолбасшысы Раноджи Шиндеге тапсырды, ал оның сарсенапаты Ясаджи Рамбхажи (Реге) болды. Уджайиндағы Махакалешвара храмы Шримант Раножирао Синдияның Уджайиндағы билігі тұсында қайта жаңартылды. Махаджи Синдия (1761–1794) тұсында Гвалиор мемлекеті Орталық Үндістандағы жетекші күшке айналып, конфедерация істеріне ықпал етті. Англо-Маратха соғыстары Гвалиор мемлекетін британдық үстемдікке өткізді, осылайша ол Британдық Үнді империясының князьдік мемлекетіне айналды. Гвалиор Орталық Үндістан агенттігінің ең ірі мемлекеті болды және Гвалиордағы резиденттің саяси бақылауында болды. 1936 жылы Гвалиор резиденциясы Орталық Үндістан агенттігінен бөлініп, Үндістанның генерал-губернаторына тікелей бағынды. 1947 жылы Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін Синдия билеушілері жаңа Үндістан Одағына қосылды, ал Гвалиор мемлекеті Мадхья-Бхараттың жаңа Үндістан штабына енді.

География

Мемлекеттің жалпы ауданы болды, және ол бірнеше бөлінген учаскелерден тұрды, бірақ шамамен екіге бөлінді: Гвалиор немесе Солтүстік бөлімі және Малва бөлімі. Солтүстік бөлігі 24º 10' және 26º 52' солтүстік ендік және 74º 38' және 79º 8' шығыс бойлық аралығында орналасқан, ауданы болды. Оның солтүстігінде, солтүстік-шығысында және солтүстік-батысында Чамбал өзені жатыр, ол оны Раджпутана агенттігіндегі Дхолпур, Караули және Джайпур мемлекеттерінен бөліп тұрды; шығысында Біріккен провинциялардың Жалаун және Джанси британдық округтерімен және Орталық провинциялардың Саугор округімен; оңтүстігінде Бхопал, Хилчипур және Раджгарх мемлекеттерімен, сондай-ақ Тоңк мемлекетінің Сирондж парганасымен; ал батысында Раджпутана агенттігіндегі Жалавар, Тоңк және Кота мемлекеттерімен шектесетін. Малва бөлімі, оның құрамына Уджайин қаласы кіретін, ауданы болды. Ол бірнеше бөлек округтерден тұрды, олардың арасында басқа мемлекеттердің учаскелері араласып, өте күрделі құрылымды құрады. 1940 жылы Гвалиор мемлекетінің халқы 4 006 159 адамды құрады.

Тарих

Гвалиордың алдыңғы мемлекеті 10 ғасырда құрылған. 1231 жылы Илтутмиш Гвалиорды басып алды, және содан бастап 1398 жылға дейін ол Дели сұлтандығының құрамында болды. 1398 жылы Гвалиор Томарлардың билігіне көшті. Томар әулетінің ең көрнекті билеушісі – Ман Сингх Томар болды, ол Гвалиор бекінісі ішінде бірнеше ескерткіштер салдырған. 1528 жылы ол моғолдардың бақылауына өтті және 1731 жылға дейін империяның бір бөлігі болып қалды. Гвалиордың билеуші әулетінің негізін қалаушы – Рандожи Синдия болды, ол Шиндэ немесе Синдия әулетіне жататын, оның тегі Сатара қаласынан 16 миль (26 км) шығысқа қарай орналасқан Канхерхед ауылындағы патил лауазымын мұрагерлікпен алып келген отбасының бір тармағынан бастау алады. 1726 жылы Рандожи, Индордың билеуші әулетінің негізін қалаушы Малхар Рао Холкар және Паварлар (Девас-Юниор және Девас-Сениор) Пешва Баджи Рао I-нің өкілеттігімен Мальва аймақтарында шаут (кірістің 25%) және сардешмухи (шауттан 10% артық) жинауға рұқсат алды, оның үлесіне кірістің жартысы (немесе қалған 65 пайызы) бөлді. Рандожи өзінің бас штабын ежелгі Уджайн қаласында орнатты, ол ақырында Синдия иелігінің астанасы болды. 1745 жылдың 19 шілдесінде ол Шұжалпур маңында қайтыс болды, және оның жерлеу орны сол жерде сақталған. Ол үш заңды ұл – Джаяппа, Даттаджи және Жётиба, және екі заңсыз ұл – Тукоджи мен Махаджи қалдырды. Джаяппа Рандожидің иеліктеріне мұрагер болды, бірақ 1755 жылы Нагаурда қаза тапты. Одан кейін оның ұлы Жанкоджи Рао Синдия билікке келді, ол 1761 жылы Панипаттың үшінші шайқасында тұтқынға алынып, өлім жазасына кесілді, содан кейін Махаджи билікке ие болды.

Махаджи Синдия (1761 1794)

I Мадхаврао, Махаджи және оның мұрагері Даулатрао өздерінің билігі кезінде Үндістан тарихын қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. 1764 жылы Махаджи Деканнан Малваға оралды және 1769 жылы ондағы билігін қайта орнатты. 1772 жылы Мадхаврао Пешва қайтыс болды, ал одан кейін болған күрес барысында Махаджи белсенді қатысып, билігін арттыру және иелігін кеңейту үшін барлық мүмкіндікті пайдаланды. 1775 жылы Рагхоба Дада Пешва өзін британдықтардың қорғауына тапсырды. Синдия әскерлерінің Бенгалиядан Гуджаратқа (1778) жасаған тарихи жорығынан кейін полковник Годдардтан жеңіліске ұшырауы, майор Попхамның Гвалиорды басып алуы (1780), және майор Камак жасаған түнгі шабуыл Синдияның көзін ашып, Үндістан саясаты аренасына енген жаңа күштің ықпалын көрсетті. 1782 жылы Синдиямен Салбай шарты жасалды, оның негізгі талаптары Синдияның Уджайнға және Ямунадан солтүстікке британдықтарға көшуі, сондай-ақ басқа да соғысқан тараптармен келісімдер жасауы болды. Бұл шарттың маңыздылығын бағалау қиын. Ол британдықтарды Үндістандағы бейбітшілік төрешілері етіп тағайындады және олардың жоғарылығын де-факто мойындады, сонымен бірге Синдияны Пешваның қарауындағы емес, тәуелсіз басшы ретінде мойындады. Шарты бойынша келіссөз жүргізген Андерсон мырза сол уақытта Синдия сарайына резиденциялық өкіл ретінде тағайындалды. 1782 жылдан 1805 жылдың желтоқсанына дейін Гвалиор Дольпур мемлекетін аннексиялады.

Жанқожара II Синдия (1827-1843)

1827 жылы Даулат Рао дүниеден өтті, оның ұлы мен асырап алған мұрагері болған жоқ. Оның жесірі Байза Бай, отбасының алыс, бірақ заңды тармағынан шыққан он бір жасар Мұкут Раоны асырап алды, ол Жанкожирао Синдия болып тақтыға отырды. Жанкожирао әлсіз билеуші болғандықтан, сарайында дау-жанжалдар жиі болып, әскерде үнемі наразылықтар туды. Оның билікке келуімен бірге, Бай өз билігін дербес жүзеге асыруы керек пе, әлде регент ретінде билік ете ме деген мәселе туды, ал оның жас ханға қатысты мінез-құлқы халықтың оған деген қолдауын күшейтіп, Байды британдық территорияға қашуға мәжбүр етті. Кейін ол Гвалиорға оралып, 1862 жылға дейін сонда тұрды. Осы уақытта бас әміршінің анасының інісі, Мама Сахиб, министр болып тағайындалды. Бұл кезеңдегі ең маңызды оқиға – 1817 жылғы шарт бойынша құрылған қосымша әскерлерді күтіп-ұстау шарттарын қайта қарау болды.

Жаяжирао Синдия (1843-1886)

Жанкожирао 1843 жылы қайтыс болды. Оның мұрагері болмағандықтан, оның жесірі Тара Бай, Ханвант Раодың ұлы Бхагират Раоны асырап алды. Ол Джаяжирао Синдия деген атпен таққа отырды, ал Мама Сахиб регент ретінде тағайындалды. Бірақ Тара Бай, үй шаруашылығын басқаратын, бүкіл билікті өз қолына алуды көздеген, адал емес Дада Хасгиваланың ықпалына түсті. Содан кейін түсініксіз, шешуге қиын күрделі интригалар тізбегі басталды. Дада, Мама Сахибті мемлекеттен қуғынға шығарып, министрлікке ие болды. Ол барлық лауазымдарға туыстарын тағайындады, жағдай нашарлап, Мама Сахиб тұратын Сиронж қаласына шабуыл жасаумен қорқытқан үлкен әскерлер жиналды. Пәнджабта соғыс қаупі туды, сондықтан британ үкіметі бейбітшілікті сақтау үшін араласуға бел буды. Резидент полковник Слиман елден қайтарылды және Дада Хасгиваланың тапсырылуын талап етті. Сэр Хью Гоуф басқаратын британ әскері Гвалиорға жорық жасап, 1843 жылдың желтоқсанында Чамбал өзенін кешіп өтті. 29 желтоқсанда Махараджпур және Панниар шайқастары бірдей уақытта өтті, нәтижесінде Гвалиор армиясы талқандалды. Одан кейін келісім шарты жасалды, оған сәйкес Чандери ауданының ішіндегі 1,8 миллион теңгелік жерлер, контингенттік әскерді ұстау үшін берілді. Сонымен қатар, соңғы соғысқа кеткен шығындарды өтеу үшін басқа жерлер де берілді, мемлекеттік армия қысқартылды және толыққанды емес жастағы кезеңде Регенттік Кеңес құрылды, ол резиденттің кеңесімен әрекет ететін болды. 1852 жылы Динкар Рао министр болды, және оның тиімді басшылығымен әкімшіліктің барлық салаларында радикалды реформалар жүргізілді. Шримант Махараджа Джаяджирао (Махараджа Джаяджирао сахеб Шинде деп те аталады) британдық армиямен соғысуға мүдделі болды. 17 маусымда 1858 жылы Гвалиорды сэр Хью Роуз басып алды, және Махараджа Шри Джаяджирао таққа қайта отырды. Оның көрсеткен қызметтері үшін, оған жылына 300 000 теңгелік жерлер берілді, соның ішінде Бетва өзенінің батысындағы Чандери ауданының бір бөлігі де осы жерлерге кірді. Оған жаяу әскерін 3000-нан 5000 адамға дейін, ал артиллериясын 32-ден 36 оқ-дәріге дейін көбейтуге рұқсат берілді. 1858 жылы Гвалиор Чандери мемлекетін өзіне қосып алды. Джаяджирао Императрицаның кеңесшісі, кейіннен Бас кеңесші және GCB және CIE ордендерімен марапатталды. 1882 жылы мемлекет Ұлы Үндістан түбегі темір жолының Мидленд бөлігі үшін жер берді. 1885 жылы Гвалиор бекінісі мен Морар гарнизоны, сондай-ақ 1858 жылдан бері британдық әскерлер бақылауында болған басқа да ауылдар, Жанси қаласымен алмастырылды.

Мадхаврао II Синдия (1886-1925)

1886 жылы Жаяжи Рао қайтыс болды, оның орнын ұлы Мадхо Рао Синдия басты, ол он жастағы бала еді. 1894 жылға дейін, Махараджа билікке келгенге дейін, регенттік кеңес басқаруды жүргізді. Ол мемлекеттік басқаруға терең және белсенді қызығушылық танытты, сондай-ақ әр бөлімдегі жұмысты толыққанды түсінді. 1900 жылы Махараджа Боксерлер көтерілісі кезінде Қытайға сапар шекті және жараланғандарды қабылдау үшін ауруханалық кеме сыйлады.

Жіважирао Синдия (1925-1948 жж.)

Живажирао Синдия 1947 жылғы 15 тамызда Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін Гвалиор штатын абсолюттік монарх ретінде басқарды. Үндістан князьдік мемлекеттерінің билеушілері 1947 жылғы Үндістан тәуелсіздік туралы заңмен құрылған екі доминионның (Үндістан және Пәкістан) біріне қосылуға немесе олардың құрамына кірмеуге құқылы болды. Живажирао көршілес княздік мемлекеттердің билеушілерімен келісімге қол қойып, олардың мемлекеттерін біріктіріп, Үндістан одағының құрамында Мадхья-Бхарат атты жаңа штат құрды. Бұл жаңа штат Раджпрамух аталған билеуші басқаратын кеңес арқылы басқарылуға тиіс болды. Мадхья-Бхарат 1948 жылғы 13 қыркүйектен бастап Үндістанмен жаңа қосылу шартына қол қойды. Живажирао 1948 жылғы 28 мамырда штаттың алғашқы раджпрамухы, яғни тағайындалған губернаторы болды. Ол 1956 жылғы 31 қазанға дейін, штат Мадхья-Прадеш штаттарына біріктірілгенге дейін Раджпрамух қызметін атқарды.

Гвалиордың Синдия махараджалары

Гвалиор билеушілері Махараджа Синдия атағын таратқан. Гвалиор мемлекетінің Дарбары (Сарқырама) жагирддарлар, сардарлар, истамұрадтар, манкарилер, такурлар және заминдарлар сияқты көптеген ақсүйектерден тұрған.

Әкімшілік

1901 жылы мемлекеттің кірісі 150 миллион рупи болды. Әкімшілік мақсаттар үшін мемлекет екі бөлімге – Солтүстік Гвалиор және Малваға бөлінді. Солтүстік Гвалиор жеті зиладан немесе ауданнан тұрды: Гвалиор Гирд, Бхинд, Шеопур, Танваргар, Исагарх, Бхилса және Нарвар. Малва Пранты төрт зиладан тұрады: Уджайн, Мандсаур, Шаджапур және Амджера. Зилалар парганаларға бөлінді, ал парганадағы ауылдар шеңберлерге топтастырылды, олардың әрқайсысы патвари бақылауында болды. Мемлекеттің басқаруын Махараджа, Садр Кеңесінің көмегімен жүзеге асырды. Бұл Кеңес жеті мүшеден тұрды, Махараджаның өзі төраға болды, ал мүшелер әртүрлі департаменттерге жауапты болды, олардың ішіндегі ең маңыздылары – кірістер, жер тізімі және жер бөлу, орман шаруашылығы, есеп, қоғамдық жұмыстар, кеден және почта. Махараджаның министрі болған жоқ, бірақ бас хатшының басшылығымен хатшылар штабы Махараджаның соңғы бұйрықтарына қатысты мәселелерді дайындады. Зилаларды субалар немесе аудандық судьялар қадағалады; Солтүстік Гвалиорда субалар тікелей Садр Кеңесіне есеп берді, ал Малвада Сар Суба Малва прантына жалпы жауапты болды және төрт Малва субасының жұмысын бақылады. Гвалиордың көптеген феодалдық иеліктері жергілікті билеушілермен басқарылды және зилалар мен пранттардың басқаруына кірмейтін. Сангул Варда (Агра) жеріндегі шағын иеліктер (таккурлар немесе дивандар) номиналды түрде Гвалиор мемлекетінің билігінде болды, бірақ британдық резиденттің белгілі бір әкімшілік және сот өкілеттіктері болды.