Кіріспе

Кеңес философы және саясаткері (1908–1961)

Георгий Федорович Александров (орыс. Гео́ргий Фёдорович Алекса́ндров; 22 наурыз 1908 – 7 шілде 1961) – марксистік философ және кеңес саясаткері.

Балалық шағы мен білімі

Александров 1908 жылы Санкт-Петербургте орыс ұлтының жұмысшы отбасында дүниеге келді, бірақ Ресей азамат соғысы кезінде үйсіз қалды. 1924-1930 жылдары Борисоглебск және Тамбов қалаларында коммунистік философияны оқыды, содан кейін Мәскеу тарих және философия институтына ауысты. 1928 жылы Коммунистік партияға мүше болды. 1932 жылы институтті бітіргеннен кейін Александров аспирантурада қалды, ақырында профессор, директордың орынбасары және институттың ғылыми хатшысы болып жұмыс істеді.

Коммунистік лауазымды адам

1938 жылы Ұлы тазалаудың ең қызу кезінде 30 жастағы Александров Коминтерннің Атқару комитетінің Баспа бөлімінің меңгерушісінің орынбасары болып тағайындалды. 1939 жылы Кеңес Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің үгіт-насихат және агитация бөлімінің меңгерушісінің орынбасары болып тағайындалды, сонымен қатар ол 1946 жылға дейін басқарған Орталық Комитеттің Мәскеудегі Жоғары партия мектебіне жетекші етіп тағайындалды. 1940 жылдың қыркүйегінде Александров Орталық Комитеттің үгіт-насихат және агитация бөлімінің басшысы болды, ол Орталық Комитеттің хатшысы қызметін атқаратын Андрей Ждановты алмастырды, Жданов КСРО-дағы коммунистік үгіт-насихаттың жалпы бақылауын өз өкіметінде сақтап қалды. 1941 жылы Александров Орталық Комитетінің кандидаты (дауыс беру құқығы жоқ) болып сайланды, ал 1946 жылдың 19 наурызында Оргбюро мүшесі болды. 1946 жылы ол Кеңес ғылым академиясының мүшесі болып сайланды.

Анна Ахматованың қуғын-сүргіні

1946 жылы Александров қазір ХХ ғасырдың ең ұлы ақындарының бірі деп танылған Анна Ахматованы кемсіту және қорқыту науқанында басты рөл атқарды. 1940 жылы оның өлеңдер жинағы басылымға дайындалған кезде, Александров Ждановтан оны тоқтату туралы ашулы тапсырма алды. 1946 жылдың тамызында бір төмен дәрежелі үгіт-насихат қызметкері Александровқа Ахматованың поэзиясы туралы шағымданды. Александров оны Ждановқа есеп дайындау үшін пайдаланды, онда ол немесе оның қызметкерлерінің бірі 1920-жылдары жазылған бір сын мақаладан цитата тапты, Жданов оны Ахматованы "жартылай кесіп, жартылай тоңқы" деп айыптау үшін қолданды, кейін 1946 жылдың тамызында оны Жазушылар одағынан шығарып, оның табыс көзін тоқтатты. Сатирик Михаил Зощенко Ахматовамен бірге сол кезде Жазушылар одағынан қуылды. Ждановқа жолданған есепте, қуылғанға дейін Александров "Зощенконың бейнелеуінде совет халқы өте қарапайым және шектеулі. Автор біздің халқымызды ақымақ көрсетіп жатыр" деп шағымданды. Ол сондай-ақ Ждановтың кейіннен Совет Одағының жетекші композиторларына қарсы бастарған шабуылға дайындалуына да аз көмектесті. 1947 жылы қызметінен босатылар алдында ол Вано Мураделидің операсы туралы шағымдарды қамтитын ұзақ баяндама жасады. Оның баяндамасына Сталин операны көріп, ашуланып шыққанға дейін назар аударудың қажеті болмады. Бұл Совет Одағының ең көрнекті композиторларына, соның ішінде Шостакович пен Прокофьевке қарсы бағытталған науқанның басталуы болды.

1947 жылғы төмендеу

Өзінің мансабының көп бөлігінде Александров Иосиф Сталиннің ең жақын кеңесшілерінің бірі болған Георгий Маленковпен байланыста болды. Тарихшы Вернер Хан 1946-1947 жылдары ол "Жданов тобының маңызды мүшесі" болды деп санайды, "бірақ кейін жағын ауыстырып, Маленковтың қолдауына өтті". Оның сенімділігінің өзгеруі Александровтың 1945 жылғы "Батыс Еуропа философиясының тарихы" оқулығына көрсетілген қабылдаумен байланысты болуы мүмкін, оны Сталин 1947 жылдың басында Георг Вильгельм Фридрих Гегельдің еңбегін жоғары бағалап, орыс философтарының үлесін төмен бағалағаны үшін жеке түрде сынаған. 1947 жылдың тамызында Жданов кітапқа қарсы алғашқы ашық шабуылды бастады, соның салдарынан Александров Пропаганда және агитация бөлімінің басшылығынан Михаил Сусловқа орын берді, ал оның жақтастары тазаланды. Дегенмен, Александров өзінің Оргбюродағы лауазымын сақтап, Кеңес Одағы Ғылым академиясының Философия институтының директоры болып тағайындалды. Ол Ждановтың 1948 жылы қызметтен алынып, кейін қайтыс болғаннан кейін де, Маленков билікке оралғаннан кейін де осы қызметте қалды.

Сталиннен кейін

Георгий Маленков 1953 жылы наурыз айында Иосиф Сталиннің қайтысынан кейін Кеңес Одағының келесі премьер-министрі болғанда, 1954 жылы 9 наурызда Александровты өзінің мәдениет министрі етіп тағайындады. Черногориялық коммунист Милован Джилас Александровты "қысқа бойлы, денелі, тоқшақ бас ер адам деп сипаттады, оның сарғыштығы мен семіздігі кеңсесінен сыртқа ешқашан шықпағанын" көрсетеді. Оның жұмыстан босатылуынан кейін, совет баспасөзінде оның әдепсіздігі туралы жарияланды, бірақ тарихшы Роберт Конквест былай деді: "Мұндай мінез-құлық жылдар бойы көзге түспей қалуы мүмкін және күнәкардың саяси жеңіліске ұшыраған сәтінде ғана биліктің қорқынышпен назарына ілігуі қиын сияқты". Александров Минскке жіберілді, онда Беларусь Ғылым академиясының Философия және құқық институтындағы диалектикалық және тарихи материализм бөлімінің басшысы болды. Ол өмірінің қалған бөлігін социология және оның тарихын зерттеуге арнады. Ол 1961 жылы 53 жасында Мәскеуде қайтыс болды.