Кіріспе

Жапон фольклорындағы аңыздық нысан – Учиде но козучи (Uchide no kozuchi) – әдетте мүсіндер, статуэткалар, netsuke және архитектурада бейнеленген жапондық "сиқырлы балға". Ол сонымен қатар халық ертегілерінде де жиі кездеседі. "Бір дюймдік жігіт" (Issun bōshi) ертегісіндегі батыр осы балғаны ояны (oni) жеңіп алып, оның көмегімен байлық жинайды, ал кейінгі нұсқаларында тіпті толық бойға ие болады. "Шаруа бала" (Momotarō) ертегісінде балға Онигасимадағы ояндардан, көрінбейтін плащ (kakure mino) және көрінбейтін бас киім (kakurekasa) бірге тартылып алынады.

Ояндардың осы құнды балғаға ие болуы туралы түсінік, Муромати кезеңінен шыққан отёгидзоси жинағындағы ертегілерден әлдеқайда ертерек пайда болған. Бұл туралы "Хейке туралы әңгімеде" (шамамен 1240 жыл) айтылады, немесе егер шығармадағы қолданылуының тарихи негізі болса, шамамен 1118 жылға дейін жетеді. Фольклористикада Учиде но козучи Стит Томпсонның мотивтер индексі схемасында "сиқырлы балға, D 1470.1.46" деп тіркелген.

Исун боши

Аңызда, бір дюймдық Иссүн-боши ата-анасының үйінен кеткен соң, әдемі қызы бар бай даймёның қызметіне кіреді. Оның бойының кішкентай болуына қарамастан, ханшайымды сүйемелдеу жұмысы беріледі. Саяхат барысында, оларға онни шабуыл жасайды, ол Иссүн-бошиді жұтып қояды. Иссүн-боши инесі/қылышымен іштен шағып, оны жеңеді. Онни Иссүн-бошиді түкіріп, қашқанда "Ухиде но Козучи" қалдырады. Отоги зошиде ол содан кейін соққымен мол байлықты шайқап алып, сарайдың сүйіктісіне айналады. Көбірек танымал, заманауи нұсқаларында ханшайым соққының күшін пайдаланып оны қалыпты бойға дейін өсіреді. Әңгіменің соңында Иссүн-боши мен ханшайым үйленеді.

Этимология

Учи де но козучи сөзбе-сөз "кішкентай балғамен соғу" немесе "қалаулы нәрсені соғуға арналған балға" дегенді білдіреді. Жай тілмен айтқанда, балғаны шайқау керек деп түсініледі. Дегенмен, қоңыраудың үні естілгенде тілектердің бәрі жоғалып кетеді (сондықтан оны далалық жерде қолдану қажет). "Хейке тарихында" түнде жүріп бара жатқан ерекше киім киген адамды они деп жаңылыстырып, оның отын жинаған ағашын учи де но козучи деп қате санаған оқиға бар, бұл тіпті сол кезде де оның онилерге тиесілі қазына екеніне сенуді көрсетеді. Бұл оқиға "Хейке" тарихының 6-шы кітабында, "Гион но ньо:го" (Гион әйелi) тарауында келтіріледі. Бір түні Гион ғибадатханасының жанында күміс инелерден жасалған төсектей шашы бар, қолында жарқыраған нәрсесі бар адам көрінеді, оны адамдар онидің учи де но козучисін алып жүргені деп қорқып қалады. Императорлық сақшы Тадамориге тергеу жүргізу тапсырылды, ол бұл дін қызметкері ғибадатханадағы шамды жақпақ болғанын анықтады. Дін қызметкері басына ылғал тимеу үшін сабан салып алған екен. Осыған ұқсас оқиға "Генпей жо:суикиде" де кездеседі, онда дін қызметкері отты сөндірмеу үшін қыш ыдыстағы көмірге үрлеп тұрғаны және ол солай істегенде басындағы сабандар күміс инелердей жарқырап көрінетіні айтылады. Егер бұл тарихи оқиға болса, онда ол Киёморидің (1118 жылы туған) әйелі Нё:го зейнеткер император Сиракаваның сүйіктісі болған кезде жүкті болғанға дейін немесе сол шамада болған. Киёморидің әкесі саналатын Тадамори онилерді аулауға жіберілген сақшы болған; бірақ бұл ертегі "Киёморидің патшалық тегі туралы аңыз" болуы мүмкін. Момотаро туралы кейінгі әңгімелердегі онилердің қазыналары осы ескі аңыздарды, яғни онилердің иеленген қазыналарын қамтиды деген байқау бар. "Хо:ген тарихында" Минамото но Таметомо Онигасима аралына сапар шегетін кездегі онилердің қазыналары да Момотароның онилеріне ұқсас сипатталған. Ал ескі нұсқа мәтіндерінде (Накай кодексі тобы) бір қазына – учи де но куцу (тілек тілеуге арналған аяқ киім), ғалымдардың пікірінше, бұл жазушының қатесі, өйткені дұрысы учи де но козучи.