Кіріспе
1997 жылы Джеймс Алан Гарднердің романы. "Expendable" – канадалық автор Джеймс Алан Гарднердің 1997 жылы HarperCollins Publishers баспасында жарық көрген ғылыми-фантастикалық романы. Бұл "Халықтар лигасы" сериясының алғашқы кітабы, ол Көмекші галактикасындағы дамыған түрлердің біріккендігін көрсетеді. Фестина Рамос және кейде Оар кейіпкерлеріне арналған жеке тармақтар да бар. Роман Гарднердің "Халықтар лигасы" әлеміндегі Барлаушылар корпусы, саналы азаматтар және Лига сияқты маңызды түсініктерді ұсынады.
Expendable is a science fiction novel by the Canadian author James Alan Gardner, published in 1997 by HarperCollins Publishers under its various imprints. It is the first book in a series involving the "League of Peoples", an assemblage of advanced species in the Milky Way galaxy. There is a "sub series" involving just the character Festina Ramos, and sometimes the female Oar. The novel introduces many concepts in Gardner's "League of Peoples" universe, such as the Explorer Corps, Sentient Citizens, and the League itself.
Тарих
Роман барысында Гарднер өзінің болашақ повесі үшін негіз, фон және тұжырымдық құрылымды ұсынады. Осы тарих аясында адамзат "ғарыш-уақытты бұрмалау" технологиясына қол жеткізеді, бұл тиімді "жұлдыздық жетекке" мүмкіндік береді, осылайша Күн жүйесін қалдырып, басқа жұлдыздардың айналысындағы планеталарды зерттеу және жайластыру үшін аттанады. Осы зерттеулер мен жайластыру шаралары арқылы адамдар көптеген түрлі саналы тіршіліктермен қарым-қатынасқа түседі, кейде олардың табиғаты мүлдем өзгеше, ал кейде технологиялық және эволюциялық даму деңгейі әлдеқайда жоғары болады. Ең дамыған тіршіліктердің формалары адамның өмір туралы түсінігін кеңейтеді: олар "қызыл түтін бұлты, жарқыраған текше" немесе тіпті ештеңе болмай да көрінуі мүмкін. Бұл түрлердің галактика үшін ұйымы бар, жұлдызаралық саяхатты және байланысты басқару үшін; ол "Халықтар Лигасы" деп аталады. Лиганың басты қағидасы қарапайым: басқа саналы тіршіліктерді өлтіруге тыйым салынған. Соғыс, өлімге әкелетін зорлық-зомбылыққа жол жоқ; тіпті жұлдызаралық кеңістіктегі өлімге әкелетін қару-жараққа да тыйым салынған. Бұл Лиганың анықтамасы бойынша саналылықты анықтайтын бағытталмалық. Осы қағиданы бұзған түрлер өздерінің туған күн жүйесінде ғана өмір сүре алады. Егер "қауіпті санасыз тіршіліктер" жұлдыздық саяхатқа тырысса, олар дереу өлім жазасына тартылады. Бұл қағиданың нақты іске асырылуы, нақты және әртүрлі жағдайларда, жалпылама тұжырымдамалардан гөрі күрделі және түсініксіз. Алайда, Лиганың басты өсиетін орындаған түрлер үшін сыйлықтар зор болуы мүмкін: дамыған технологиялар ынтымақтастық көрсететін қоғамдарға таратылады. Адамзаттың көп бөлігі (бірақ барлығы емес; "Ескі Жерде" әлі де қалдықтар бар) осы келісімді қабылдады: генетикалық инженерия арқылы жасалған Жаңа Жерден, өзін Технократия деп атап алатын біртұтас адам мәдениеті жаңа планеталарды зерттеу және жайластыру үшін кемелер флотын жібереді. Флот әскери және теңіз құрылымымен, адмиралдардың жоғары кеңесінің басшылығымен басқарылады; ғарыш кемелерінің экипаждары соғысқа қатыспаудан басқа, Ескі Жердегі дәстүрлі теңіз күштері сияқты жұмыс істейді. Жаңа планеталарды зерттеу қауіпті жұмыс; соғыс жоқ, қылмыс және зорлық-зомбылық аз, сонымен қатар денсаулық сақтаудың жақсы дамыған қоғамында, денесі жетілген және ақылды жастардың өлімі, кейде ең қиын және күрделі жағдайларда, маңызды психологиялық жарақаттар мен әлеуметтік стресске себеп болады. Технократия осы мәселені арнайы Зерттеушілер корпусын құру арқылы шешті. Бұл жұмыс істеуге қабілетті және ақылды адамдар, бірақ оларды қоғамның қалыпты нормасынан тыс тұратын физикалық кемшіліктер (мүгектік, аурулар немесе кейде қарапайым сұлулықтың жоқтығы) мазалайды. Үміткерлер бала кезінде анықталады және Зерттеушілерге шақырылады; олардың кемшіліктері оңай түзетілсе де, олар емделмейді. Осы Зерттеушілер жұмыстарының барысында қаза болғанда – бұл жиі болады – Технократияның азаматтары осы оқиғаның соққысын басаңдатуға тырысады.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
2452 жыл. Фестина Рамос – "Технократиялық флот" кемесі "Жакарандаға" тағайындалған зерттеуші. Оның жұмысына қатысты "біліктілігі" – оң жақ бетіне салынған порт-шарап түсті үлкен туа пайда болу белгісі. Ол және оның серігі, серіктесі Ярун Деригха (жақ сүйегінің жартысы жоқ) – кемеге тағайындалған екі зерттеуші; олар зерттеушілерге тән оқшауланған өмір салтын ұстанады, флоттың дені сау және тартымды мүшелерінен, сондай-ақ үлкен қоғамның "әдемі адамдарынан" оқшауланған күйде. Содан кейін Фестина мен Ярун дағдарысқа тап болады: оларға флот адмиралы Чейді Мелакин планетасына сүйемелдеу міндеті жүктеледі. Мелакин – Технократияның аймағындағы үлкен белгісіздік. Қырық жыл бойы зерттеушілер сонда қонды, бірақ байланыс үзіліп, себебі белгісіз күйде жоғалып кетті. Жоғары Кеңес енді қиын адмиралдарын зерттеушілер тобымен бірге Мелакинге жіберіп, қыңырлықсыз және даусыз түрде ұяттан құтылуға тырысады. Зерттеушілердің жоғалуы – қабылданған жайт, себебі зерттеушілердің өміріне құрбандық етуге дайын. Адмирал Чей – Жоғары Кеңес тез және тыныш түрде құтылғысы келетін ұяттың көрінісі. Оның жасы жүзден асып, "Жастық күш беру" дозалары оның өмірін және денсаулығын ұзартуда тиімсіз болғандықтан, ол "көз тартарлық тұрақсыз, мүмкін есінен жаңылып кеткен" немесе "ешнәрсеге қарамау" синдромынан зардап шегеді. Олар міндеттен қашуға тырысып, апатқа ұшырағандай сезімнен құтылу жоспарын жасаса да, Фестина мен Ярун Чейді Мелакиуин бетіне сүйемелдеуге міндетті. Онда жағдай тез және жаманға бұрылады: Фестина апатты жағдайда трахеотомия жасауға тырысқанда Ярунды өлтіреді, Чей инсульттан қайтыс болады, ал Фестина кемесінен үзіліп, Мелакинде жалғыз қалады. Планета Жерге керемет ұқсас екені анықталады – сондықтан ол табиғи емес, тераформация мен генетикалық өзгертудің нәтижесі. Фестина планета тұрғындарының бірімен тез танысады – "Арт-Деко стиліндегі әйнектей жасалған жалаңаш әйел". Олардың кездесуі зерттеушілер корпусының бірінші байланыс жағдайларына арналған ниетіне сай келмейді. Бірақ, соңында екеуі байланыс орнатады; әйнек әйел өзін таныстырады: "Менің атым Оар. Оар – қайықты жылжытуға қолданылатын құрал – ескек". Ол ағылшын тілін планетаға келген бұрынғы зерттеушілерден үйренген. Ол – күрделі генетикалық инженерияның өнімі, ол адам, бірақ мінсіз сұлу, күшті және ақылды; бірақ ол эмоционалдық жағынан тәжірибесіз, бақытсыз бала сияқты. Оар арқылы Фестина Мелакинде жатқан өліп бара жатқан жер асты цивилизациясымен байланыс жасайды, планетаның құпияларын ашады және одан бұрын келген зерттеушілердің ізін қуалайды. Енді "достар" Фестина мен Оар басқа зерттеушілерді іздеуге және адмирал Чейдің және Жоғары Кеңестің Мелакинмен байланысына қатысты шындықты табуға аттанады. Екеуі зерттеушілердің ғарыш кемесін салғанын анықтайды; егер зерттеушілер жұлдызаралық кеңістікке жетіп, дабыл сигналын жіберсе, Лига ережелері оларды құтқарып, қоғамға қайтаруды талап етуі мүмкін – егер флот оларды тоқтатпаса. Соңында Фестина ескі махаббатымен (мектепке бару кезіндегі ғашықтық пен өмірінің махаббаты арасындағы тоғысу) кездеседі, ол құлаққа сыярлық одақтас емес, үлкен қауіп екенін көрсетеді. Оар досы үшін өзін құрбан етеді, ал Фестина Флотка және Технократияға ешқашан күтпеген жолмен оралады.