Кіріспе

Кук аралдарының тұңғыш премьер-министрі Альберт Ройл Генри (11 маусым 1906 – 1 қаңтар 1981) Кук аралдарының тұңғыш премьер-министрі және Кук аралдары партиясының (CIP) негізін қалаушысы, алғашқы жетекшісі болды. 1965 жылғы тамызда тұңғыш рет премьер-министр болып сайланған ол, 1978 жылғы сайлаудан кейін сайлау заңбұзушылығына қатысқандығы анықталған соң қызметтен алынды. Кейіннен одан рыцарь атағы жойылды. 2023 жылы ол қайтыс болғаннан кейін ақталып, кешірілді.

Ерте өмір

Генри Аитутаки отбасында Раротонгада дүниеге келді және Аитутакиде білім алды. 1942 жылы Оклендке көшіп келіп, шаруашылық жұмысында және автобус жүргізушісі болып жұмыс істеді. 1945 жылы Кук аралдарының прогрессивті қауымдастығының Окленд бөлімшесінің хатшысы болды. Ол CIPA-ның жетекші тұлғасы болды және оның жоғары жалақы, кеме қатынасын жақсарту, Жаңа Зеландия Парламентіне Кук аралдары өкілінің сайлануы, аралдар кеңестерінің толыққанды сайлануы, сайланған федералды аралдар үкіметі және Резидент комиссардың заңдарға вето қою құқығын жоюды талап ететін бағдарламасын жасады. Ол Кук аралдарындағы CIPA-ның өндірістік науқанын және кейіннен кооперативтік кеме қатынасы кәсіпорнын ұйымдастыруға көмектесті. CIPA-ның сәтсіздігінен кейін ол әртүрлі жұмыстарда жұмыс істеді, соның ішінде экономика мен философияны оқып жүріп, Жаңа Зеландия соттарында Кук аралдарының аудармашысы болды, бұл Кук аралдары партиясының құрылуына әкелді. 1964 жылы шілдеде партияның президенті болып сайланды. Үш жылдық тұру талабы оның заңнамалық жиналысқа сайлана алмайтынын білдірді, сондықтан оның әпкесі Маргарита Стори оның орнына Те ау о Тонга сайлау округінде жарысты. Кук аралдары партиясы 1965 жылғы сайлауда 14 орын жеңіп алды, Стори отставкаға кетті, ал Генри сайлау нәтижесінде сайланды. 1965 жылы тамызда Кук аралдарына өзін-өзі басқару құқығы берілгенде, Генри премьер-министр болды. Стори кейін Заң шығарушы жиналыстың спикері болып тағайындалды және Генри премьер-министр ретінде оның іске асырылуын қадағалады. Ол сондай-ақ жаңа филателия бюросы қаржыландыратын жалпыға бірдей зейнетақы жүйесін енгізді және Тынық мұхитындағы француз ядролық сынақтарына қарсы болды. 1966 жылы ол Жаңа Зеландияға тәуелділікті азайту үшін табыс салығы мен сату салығын көтерді. Полиция министрі Джулиан Дашвудты сыбайлас жемқорлық үшін қудалау, дәрігерлердің ереуілі және екі министрдің отставкасы оның үкіметіне нөкерлік істеді, бірақ осыған қарамастан Генри 1968 жылғы сайлауда жеңіске жетті, қарсылас Біріккен Кук аралдары 16 орыннан 6-ға жеңілді. Премьер-министр ретінде екінші мерзімінде Генри Жаңа Зеландия үкіметімен әуе кеңістігін басқару құқығына алмасу үшін Раротонга халықаралық әуежайын жаңартуды қаржыландыру туралы келіссөздер жүргізді. Оның үкіметі цитрус өсіру саласын дамыту арқылы Мауке қаласын қайта жаңғырту жоспарына да келісті. Америкалық синдикаттан Айтутаки аралын туристік курорт пен казино үшін жалға беру туралы ұсыныс түсті. 1969 жылы ол Оңтүстік Тынық мұхиты комиссиясының жылдық отырысына төрағалық етті, онда арал елдері бақылауға алды және Гарри Мурсты бас хатшы етіп сайлады. 1970 жылы ол Комиссиямен қатар жұмыс істейтін және Тынық мұхит елдеріне дауыс беруге мүмкіндік беретін саяси форум құруды ұсынды, бұл Оңтүстік Тынық мұхит форумын құруға әкелді. 1972 жылғы сайлауда Генри Том Дэвистің Демократиялық партиясынан жаңа қарсылыққа тап болды. Осыған қарамастан, CIP 22 орынның 15-ін жеңіп алды. Сайлау науқаны кезінде Генри мемлекеттік қызметшілерді "бөгет қою" деп айыптады. 1973 жылы ол Кук аралдарының жаңа ұлттық туын енгізді, ол жасыл жалаудағы 15 алтын жұлдыздан тұратын шеңберден тұрады. 1974 жылы ол Елизавета II-нің патшалық сапарын қабылдады, оның барысында ол рыцарь атағына ие болды. 1974 жылдың қыркүйегінде Генри үкіметі Жаңа Зеландиядан тәуелсіздік алу туралы референдум өткізуді жоспарлап отырғанын және осы мақсатта кезектен тыс сайлау шақыруды жоспарлап отырғанын мәлімдеді. Референдум болған жоқ, өйткені үкімет де, оппозиция да қолданыстағы жағдайды қолдады, ал 1974 жылғы сайлауда Кук аралдары партиясы үштен екі көпшілігін жоғалтты, бірақ Генри билігін сақтап қалды. Ол науқан барысында оппозицияны қолдаған мемлекеттік қызметшілерді тағы да қорқытты және диктатор болуға әрекеттенді, бірақ қажетті үштен екі көпшілік дауыс болмағандықтан бұл кейінге шегерілді. 1976 жылы ол Жаңа Зеландияның Роторуа қаласында өткен Оңтүстік Тынық мұхит форумына қатысқан кезде жүрек талмасына шалдықты, бірақ ол зейнетке шығуды жоспарламағанын айтты. 1977 жылдың сәуір айында ол Жаңа Зеландия баспасөзінде оппозицияның үкіметті күшпен құлату және оны өлтіру жоспары бар екенін мәлімдеді. Сол жылы ол Чехияда туған "рак терапевті" Милан Брихті жеке қолдап, оған Кук аралдарында жұмыс істеуге рұқсат берді.

1978 жылғы сайлау және жеңілісі

1978 жылдың қаңтарында Генри оппозициялық Демократиялық партия ішіндегі күрес ахуалын пайдалану үшін сайлауды жарты жыл ертерек тағайындады. Сайлауға дейін CIP партиясының үш көрнекті мүшесі – Уильям Эсталл, Рауи Покоати және Джо Уильямс партиядан шықты. 1978 жылғы сайлау өте қызығушылықпен өтті, және шетелдегі дауыс беруға қойылған шектеулерге байланысты екі партия да Жаңа Зеландиядан қолдаушыларын дауыс беру үшін әкелді. Сайлаудың нәтижесі Генридің жеңісімен аяқталды, Кук аралдары партиясы екі үшін бір бөлігін қайта иеленді, ал оппозиция жетекшісі Том Дэвис өзінің мандатын жоғалтты. Сайлау нәтижесі сотқа шағымданып, 1978 жылдың шілдесінде Бас судья Гавен Донн Генридің сайлаушылардың көпшілігін қамтамасыз ету үшін мемлекеттік қаражатты заңсыз пайдаланғанын анықтады. CIP-тің әкелінген сайлаушыларының дауыстары жойылды, нәтижесінде Генри және тағы жеті CIP депутаты мандаттарынан айырылып, олардың орнына жеңілген Демократиялық партия кандидаттары келді. Генри биліктен қуылды, ал Дэвиске үкімет құру тапсырылды және ол Премьер-министр ретінде ант берді. 1979 жылдың 16 тамызында Генри Кук аралдары үкіметінің 337 000 долларын жүздеген қолдаушыларды Жаңа Зеландиядан Кук аралдарына сайлау үшін әкелуге байланысты екі айыптама бойынша сөз байласу және сыбайлас жемқорлық жасады деген кінәні мойындады. Оған ең жоғары сомада 1400 доллар айыппұл салынды және 2000 доллар сот шығындарын төлеуге міндеттелді. Осы кезеңде саяси лауазымға үміткер болуына немесе саяси өмірге қатысуына тыйым салу мақсатында үш жылға шартты жаза берілді, бірақ апелляцияда бұл үкім күшін жойды. Бұрынғы филателия бюросының директоры Финбар Кенни осы оқиғаға байланысты АҚШ-тың Шетелдік Жемқорлыққа Қарсы Тәжірибелер Актісі бойынша айыптамалар бойынша кінәсін мойындады. Ол 2023 жылдың 2 қарашасында Кук аралдарының Атқару кеңесінің ұсынысы бойынша Корольдің өкілімен қайтыс болғаннан кейін кешірілді.

Спорт

1924 жылы Жаңа Зеландияның "All Blacks" командасы Ұлыбритания мен Францияға сапарлап бара жатып Раротонгаға тоқтады. Олар жаттығу үшін жергілікті команда іздеді, сол үшін Жаңа Зеландиядан оралған 17 жасар Альберт Генриге бірнеше жігітті жинап, команда құруды тапсырды. Жедел құрылған команда Такамоа алаңында ойын өткізді. Ойын есептің тең болуымен аяқталды. Генри регби клубтарын құруға белсенді түрде атсалысты, бірінші Тупапа, кейіннен ол мұғалім болған Арорангиде.

Жеке өмір

Генри 1927 жылы Раротонгада мұғалім болып жұмыс істеген кезде Елизавета Конналға үйленген.

Өлім

Генри 1981 жылдың 1 қаңтарында Раротонга ауруханасында 73 жасында жүрек талмасынан қайтыс болды. Оның денесі Раротонгадағы жүк көлігінің астында айналып, жол бойында аза тұтқан адамдар жиналды. Оның қабірі Аваруа CICC шіркеуінің маңында.

Тану

Генри 1974 жылғы Жаңа жылдық наградалар бойынша Британ империясы орденінің командирі-рыцары болып тағайындалды. 1980 жылғы сәуірде сайлау алдауына кінәлі деп табылғаннан кейін оның рыцарлық атағы жойылды. 1977 жылы Генриге Елизавета II-нің күміс юбилейлік медалі табысталды. Ол қайтыс болғаннан кейін оның қабіріне қоладан жасалған бюст орнатылды.