Кук аралдарының тұңғыш премьер-министрі Альберт Ройл Генри
Albert Henry (politician)
Альберт Ройл Генри – Кук аралдарының тұңғыш премьер-министрі, CIP партиясын құрған. Сайлаудағы бұрмалаушылық үшін кінәлі деп танылып, кешірілді. Тарихы мен өмірі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кук аралдарының тұңғыш премьер-министрі Альберт Ройл Генри (11 маусым 1906 – 1 қаңтар 1981) Кук аралдарының тұңғыш премьер-министрі және Кук аралдары партиясының (CIP) негізін қалаушысы, алғашқы жетекшісі болды. 1965 жылғы тамызда тұңғыш рет премьер-министр болып сайланған ол, 1978 жылғы сайлаудан кейін сайлау заңбұзушылығына қатысқандығы анықталған соң қызметтен алынды. Кейіннен одан рыцарь атағы жойылды. 2023 жылы ол қайтыс болғаннан кейін ақталып, кешірілді.
First Premier of the Cook Islands
Albert Royle Henry (11 June 19061 January 1981) was the first Premier of the Cook Islands and the founder and first leader of the Cook Islands Party (CIP). First elected Premier in August 1965, he was unseated in the aftermath of the 1978 election after an electoral petition found he had committed electoral fraud. He was later stripped of his knighthood. In 2023 he was posthumously pardoned.
Ерте өмір
Генри Аитутаки отбасында Раротонгада дүниеге келді және Аитутакиде білім алды. 1942 жылы Оклендке көшіп келіп, шаруашылық жұмысында және автобус жүргізушісі болып жұмыс істеді. 1945 жылы Кук аралдарының прогрессивті қауымдастығының Окленд бөлімшесінің хатшысы болды. Ол CIPA-ның жетекші тұлғасы болды және оның жоғары жалақы, кеме қатынасын жақсарту, Жаңа Зеландия Парламентіне Кук аралдары өкілінің сайлануы, аралдар кеңестерінің толыққанды сайлануы, сайланған федералды аралдар үкіметі және Резидент комиссардың заңдарға вето қою құқығын жоюды талап ететін бағдарламасын жасады. Ол Кук аралдарындағы CIPA-ның өндірістік науқанын және кейіннен кооперативтік кеме қатынасы кәсіпорнын ұйымдастыруға көмектесті. CIPA-ның сәтсіздігінен кейін ол әртүрлі жұмыстарда жұмыс істеді, соның ішінде экономика мен философияны оқып жүріп, Жаңа Зеландия соттарында Кук аралдарының аудармашысы болды, бұл Кук аралдары партиясының құрылуына әкелді. 1964 жылы шілдеде партияның президенті болып сайланды. Үш жылдық тұру талабы оның заңнамалық жиналысқа сайлана алмайтынын білдірді, сондықтан оның әпкесі Маргарита Стори оның орнына Те ау о Тонга сайлау округінде жарысты. Кук аралдары партиясы 1965 жылғы сайлауда 14 орын жеңіп алды, Стори отставкаға кетті, ал Генри сайлау нәтижесінде сайланды. 1965 жылы тамызда Кук аралдарына өзін-өзі басқару құқығы берілгенде, Генри премьер-министр болды. Стори кейін Заң шығарушы жиналыстың спикері болып тағайындалды және Генри премьер-министр ретінде оның іске асырылуын қадағалады. Ол сондай-ақ жаңа филателия бюросы қаржыландыратын жалпыға бірдей зейнетақы жүйесін енгізді және Тынық мұхитындағы француз ядролық сынақтарына қарсы болды. 1966 жылы ол Жаңа Зеландияға тәуелділікті азайту үшін табыс салығы мен сату салығын көтерді. Полиция министрі Джулиан Дашвудты сыбайлас жемқорлық үшін қудалау, дәрігерлердің ереуілі және екі министрдің отставкасы оның үкіметіне нөкерлік істеді, бірақ осыған қарамастан Генри 1968 жылғы сайлауда жеңіске жетті, қарсылас Біріккен Кук аралдары 16 орыннан 6-ға жеңілді. Премьер-министр ретінде екінші мерзімінде Генри Жаңа Зеландия үкіметімен әуе кеңістігін басқару құқығына алмасу үшін Раротонга халықаралық әуежайын жаңартуды қаржыландыру туралы келіссөздер жүргізді. Оның үкіметі цитрус өсіру саласын дамыту арқылы Мауке қаласын қайта жаңғырту жоспарына да келісті. Америкалық синдикаттан Айтутаки аралын туристік курорт пен казино үшін жалға беру туралы ұсыныс түсті. 1969 жылы ол Оңтүстік Тынық мұхиты комиссиясының жылдық отырысына төрағалық етті, онда арал елдері бақылауға алды және Гарри Мурсты бас хатшы етіп сайлады. 1970 жылы ол Комиссиямен қатар жұмыс істейтін және Тынық мұхит елдеріне дауыс беруге мүмкіндік беретін саяси форум құруды ұсынды, бұл Оңтүстік Тынық мұхит форумын құруға әкелді. 1972 жылғы сайлауда Генри Том Дэвистің Демократиялық партиясынан жаңа қарсылыққа тап болды. Осыған қарамастан, CIP 22 орынның 15-ін жеңіп алды. Сайлау науқаны кезінде Генри мемлекеттік қызметшілерді "бөгет қою" деп айыптады. 1973 жылы ол Кук аралдарының жаңа ұлттық туын енгізді, ол жасыл жалаудағы 15 алтын жұлдыздан тұратын шеңберден тұрады. 1974 жылы ол Елизавета II-нің патшалық сапарын қабылдады, оның барысында ол рыцарь атағына ие болды. 1974 жылдың қыркүйегінде Генри үкіметі Жаңа Зеландиядан тәуелсіздік алу туралы референдум өткізуді жоспарлап отырғанын және осы мақсатта кезектен тыс сайлау шақыруды жоспарлап отырғанын мәлімдеді. Референдум болған жоқ, өйткені үкімет де, оппозиция да қолданыстағы жағдайды қолдады, ал 1974 жылғы сайлауда Кук аралдары партиясы үштен екі көпшілігін жоғалтты, бірақ Генри билігін сақтап қалды. Ол науқан барысында оппозицияны қолдаған мемлекеттік қызметшілерді тағы да қорқытты және диктатор болуға әрекеттенді, бірақ қажетті үштен екі көпшілік дауыс болмағандықтан бұл кейінге шегерілді. 1976 жылы ол Жаңа Зеландияның Роторуа қаласында өткен Оңтүстік Тынық мұхит форумына қатысқан кезде жүрек талмасына шалдықты, бірақ ол зейнетке шығуды жоспарламағанын айтты. 1977 жылдың сәуір айында ол Жаңа Зеландия баспасөзінде оппозицияның үкіметті күшпен құлату және оны өлтіру жоспары бар екенін мәлімдеді. Сол жылы ол Чехияда туған "рак терапевті" Милан Брихті жеке қолдап, оған Кук аралдарында жұмыс істеуге рұқсат берді.
Henry was born in Rarotonga to an Aitutaki family, and was educated on Aitutaki. In 1942 he moved to Auckland, where he worked as an agricultural worker and a bus driver. In 1945 he became secretary of the Auckland branch of the Cook Islands Progressive Association. He was a leading figure in the CIPA and drew up its programme demanding higher wages, improved shipping, a Cook Islands representative in the New Zealand Parliament, fully elected islands councils, an elected federal islands government, and the abolition of the Resident Commissioner's power to veto legislation. He helped organise the CIPA's industrial campaign in the Cook Islands, and later, its cooperative shipping venture. After the failure of the CIPA he worked at various jobs, including as an interpreter for Cook Islanders in New Zealand courts, while studying economics and philosophy. leading to the formation of the Cook Islands Party. He was elected party president in July 1964. A three year residential requirement meant that he could not stand for the legislative Assembly, so his sister Marguerite Story ran in the Te au o Tonga electorate in his place. The Cook Islands Party won 14 seats in the 1965 election, Story resigned, and Henry was elected in the resulting by election. When the Cook Islands was granted self government in August 1965, Henry became Premier. Story was then appointed Speaker of the Legislative Assembly. and as Premier Henry oversaw its implementation. He also introduced a universal superannuation scheme to be funded by a new philatelic bureau and opposed French nuclear testing in the Pacific. In 1966 he raised income and sales taxes to reduce dependence on New Zealand. The prosecution of Police Minister Julian Dashwood for corruption, a doctor's strike, and the resignation of two Cabinet Ministers cast a pall on his government, but despite this Henry won the 1968 election, defeating the rival United Cook Islanders 16 seats to 6. In his second term as Premier Henry made a controversial agreement with the New Zealand government for them to fund an upgrade of Rarotonga International Airport in exchange for control of airspace rights. His government also agreed a plan to revitalise Mauke by developing the citrus industry. A proposal from an American syndicate to lease the island of Aitutaki for a tourist resort and casino In 1969 he chaired the annual meeting of the South Pacific Commission which saw island countries take control and elect Harry Moors as secretary general. In 1970 he advocated for the creation of a political forum to operate alongside the Commission and provide a voice for Pacific nations, which led to the creation of the South Pacific Forum. At the 1972 election Henry faced fresh opposition from the Democratic Party of Tom Davis. Despite this, the CIP managed to win 15 of the 22 seats. During the election campaign Henry accused public servants of "obstructionism", Despite streamlining government ministries, his government continued to run large deficits, and continued to be financially dependent on New Zealand. In 1973 he introduced a new national flag for the Cook Islands, consisting of a circle of 15 gold stars on a green ensign. In 1974 he hosted a royal visit from Elizabeth II, during which he was knighted. In September 1974 Henry suddenly declared that his government was planning a referendum on independence from New Zealand, and that he would call a snap election to do so. The referendum never happened, as both the government and the opposition supported the status quo, and in the resulting 1974 election the Cook Islands party lost its two thirds majority, though Henry retained power. During the campaign Henry once again threatened public servants who supported the opposition and threatened to become a dictator. but this was delayed due to his lack of the required two thirds majority. In 1976 he suffered a heart attack while attending the South Pacific Forum in Rotorua, New Zealand, but said he had no plans to retire. In April 1977 he claimed in the New Zealand press that he had uncovered an opposition plot to overthrow the government by force and assassinate him. Later that year he personally supported Czech born "cancer therapist" Milan Brych and allowed him to practice in the Cook Islands.
1978 жылғы сайлау және жеңілісі
1978 жылдың қаңтарында Генри оппозициялық Демократиялық партия ішіндегі күрес ахуалын пайдалану үшін сайлауды жарты жыл ертерек тағайындады. Сайлауға дейін CIP партиясының үш көрнекті мүшесі – Уильям Эсталл, Рауи Покоати және Джо Уильямс партиядан шықты. 1978 жылғы сайлау өте қызығушылықпен өтті, және шетелдегі дауыс беруға қойылған шектеулерге байланысты екі партия да Жаңа Зеландиядан қолдаушыларын дауыс беру үшін әкелді. Сайлаудың нәтижесі Генридің жеңісімен аяқталды, Кук аралдары партиясы екі үшін бір бөлігін қайта иеленді, ал оппозиция жетекшісі Том Дэвис өзінің мандатын жоғалтты. Сайлау нәтижесі сотқа шағымданып, 1978 жылдың шілдесінде Бас судья Гавен Донн Генридің сайлаушылардың көпшілігін қамтамасыз ету үшін мемлекеттік қаражатты заңсыз пайдаланғанын анықтады. CIP-тің әкелінген сайлаушыларының дауыстары жойылды, нәтижесінде Генри және тағы жеті CIP депутаты мандаттарынан айырылып, олардың орнына жеңілген Демократиялық партия кандидаттары келді. Генри биліктен қуылды, ал Дэвиске үкімет құру тапсырылды және ол Премьер-министр ретінде ант берді. 1979 жылдың 16 тамызында Генри Кук аралдары үкіметінің 337 000 долларын жүздеген қолдаушыларды Жаңа Зеландиядан Кук аралдарына сайлау үшін әкелуге байланысты екі айыптама бойынша сөз байласу және сыбайлас жемқорлық жасады деген кінәні мойындады. Оған ең жоғары сомада 1400 доллар айыппұл салынды және 2000 доллар сот шығындарын төлеуге міндеттелді. Осы кезеңде саяси лауазымға үміткер болуына немесе саяси өмірге қатысуына тыйым салу мақсатында үш жылға шартты жаза берілді, бірақ апелляцияда бұл үкім күшін жойды. Бұрынғы филателия бюросының директоры Финбар Кенни осы оқиғаға байланысты АҚШ-тың Шетелдік Жемқорлыққа Қарсы Тәжірибелер Актісі бойынша айыптамалар бойынша кінәсін мойындады. Ол 2023 жылдың 2 қарашасында Кук аралдарының Атқару кеңесінің ұсынысы бойынша Корольдің өкілімен қайтыс болғаннан кейін кешірілді.
In January 1978 Henry called elections six months early in an effort to capitalise on a leadership struggle within the opposition Democratic Party. Prior to the elections, three prominent CIP members, William Estall, Raui Pokoati and Joe Williams, left the party. The 1978 election was fiercely contested, and due to restrictions on overseas voting, both parties flew in supporters from New Zealand to vote. The result was a victory for Henry, with the Cook Islands Party regaining its two thirds majority, and opposition leader Tom Davis losing his seat. The result was challenged in the courts, and in July 1978 Chief Justice Gaven Donne found that Henry had corruptly used government money to fly in voters and secure a majority. The votes of CIP fly in voters were annulled, resulting in Henry and seven other CIP MP's losing their seats and being replaced by the losing Democratic Party candidates. Henry was ousted from power and Davis was asked to form a government and was sworn in as Prime Minister. On 16 August 1979, Henry pleaded guilty to two charges of conspiracy and one charge of corruption relating to the use of $337,000 of Cook Islands Government money to fly hundreds of supporters from New Zealand to the Cook Islands in order to vote. He was fined the maximum of $1,400, ordered to pay $2,000 in court costs. A further sentence of three years' probation, imposed solely to bar him from running for political office or participating in political life for that period, was overturned on appeal. Former philatelic bureau director Finbar Kenny subsequently plead guilty to charges under the US Foreign Corrupt Practices Act over the incident. He was posthumously pardoned on 2 November 2023 by the King's representative on the recommendation of the Cook Islands' Executive Council.
Спорт
1924 жылы Жаңа Зеландияның "All Blacks" командасы Ұлыбритания мен Францияға сапарлап бара жатып Раротонгаға тоқтады. Олар жаттығу үшін жергілікті команда іздеді, сол үшін Жаңа Зеландиядан оралған 17 жасар Альберт Генриге бірнеше жігітті жинап, команда құруды тапсырды. Жедел құрылған команда Такамоа алаңында ойын өткізді. Ойын есептің тең болуымен аяқталды. Генри регби клубтарын құруға белсенді түрде атсалысты, бірінші Тупапа, кейіннен ол мұғалім болған Арорангиде.
In 1924 the New Zealand All Blacks team called at Rarotonga en route to their tour of the United Kingdom and France. Wanting a local team to train against, Albert Henry, 17 years old and just returned from New Zealand, was asked to get some boys together. A scratch team was put together and the game was played on the Takamoa Grounds. The game ended in a scoreless tie. Henry was very active in forming rugby clubs, first with Tupapa, later with Arorangi where he was a teacher.
Жеке өмір
Генри 1927 жылы Раротонгада мұғалім болып жұмыс істеген кезде Елизавета Конналға үйленген.
Henry married Elizabeth Connal in 1927, when both were schoolteachers in Rarotonga.
Өлім
Генри 1981 жылдың 1 қаңтарында Раротонга ауруханасында 73 жасында жүрек талмасынан қайтыс болды. Оның денесі Раротонгадағы жүк көлігінің астында айналып, жол бойында аза тұтқан адамдар жиналды. Оның қабірі Аваруа CICC шіркеуінің маңында.
Henry died of a heart attack in Rarotonga hospital on 1 January 1981, aged 73. His body was taken around Rarotonga on the back of a pickup truck, and the road was lined with mourners. His grave can be found at the Avarua CICC Church.
Тану
Генри 1974 жылғы Жаңа жылдық наградалар бойынша Британ империясы орденінің командирі-рыцары болып тағайындалды. 1980 жылғы сәуірде сайлау алдауына кінәлі деп табылғаннан кейін оның рыцарлық атағы жойылды. 1977 жылы Генриге Елизавета II-нің күміс юбилейлік медалі табысталды. Ол қайтыс болғаннан кейін оның қабіріне қоладан жасалған бюст орнатылды.
Henry was appointed a Knight Commander of the Order of the British Empire in the 1974 New Year Honours. His knighthood was stripped in April 1980 after his conviction for electoral fraud. In 1977, Henry was awarded the Queen Elizabeth II Silver Jubilee Medal. Following his death a bronze bust was erected at his grave.