Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Паштун тайпасының басшысы (1897–1960)
Pashtun tribal leader (1897–1960)
Хажи Мирзали Хан Вазир, көбінесе Ипидің Факирі (فقير ايپي) ретінде танымал, қазіргі Пәкістанның Хайбер-Пахтунхва аймағындағы Солтүстік Вазиристаннан шыққан тайпа басшысы және Британдық Радждың қарсыласы болды. 1923 жылы қажылық сапарынан оралғаннан кейін Мирзали Хан Солтүстік Вазиристанның Мирали қаласына жақын орналасқан Ипи ауылына қоныстанды, сол жерден Британ империясына қарсы партизандық соғыс жүргізді. 1938 жылы ол Ипиден Ауғанстанмен шектес Солтүстік Вазиристанның шалғайдағы Гурвек ауылына көшті, онда тәуелсіз Паштунистан мемлекетінің идеясын таратып, Ауғанстандағы базаларды пайдалана отырып, британдықтарға жасаған шабуылдарын жалғастырды. Ол британдықтарға қарсы соғысында нацистік Германияның қолдауын алды. 1947 жылдың 21 маусымында Ипидің Факирі, Худай Хидматгарлар мен провинциялық жиналыстың мүшелері сияқты одақтастарымен бірге Банну резолюциясын жариялады, онда пуштундарға тәуелсіз Паштунистан мемлекетін құру үшін үшінші мүмкіндік беру қажет екені талап етілді. Британ үкіметі бұл талапты қабылдаудан бас тартты. 1947 жылдың тамызында Пәкістан тәуелсіздік алғаннан кейін Ауғанстан мен Үндістан Ипидің Факирінің басшылығымен Паштунистан қозғалысына қаржылық көмек көрсетті. Ол жаңа мемлекеттің үкіметіне қарсы партизандық соғыс бастады. Бірақ, ол сәттілікке жете алмады және 1950 жылдардың басында оның қарсылығы әлсіреп қалды.
Haji Mirzali Khan Wazir , commonly known as the Faqir of Ipi (فقير ايپي), was a tribal chief and adversary to the British Raj from North Waziristan in what is now Khyber Pakhtunkhwa, Pakistan. After performing his Hajj pilgrimage in 1923, Mirzali Khan settled in Ipi, a village located near Mirali in north Waziristan, from where he started a campaign of guerrilla warfare against the British Empire. In 1938, he shifted from Ipi to Gurwek, a remote village in north Waziristan on the border with Afghanistan, where he propagated idea of an independent state, Pashtunistan, and continued his raids against the British, using bases in Afghanistan. He had the support of Nazi Germany in his warfare against British Raj. On 21 June 1947, the Faqir of Ipi, along with his allies including the Khudai Khidmatgars and members of the Provincial Assembly, declared the Bannu Resolution which demanded that the Pashtuns should be given a third choice to have an independent state of Pashtunistan. The British government refused to comply with this demand. After the independence of Pakistan in August 1947, Afghanistan and India financially sponsored the Pashtunistan movement under the leadership of the Faqir of Ipi. He started the guerilla warfare against the new nation's government. However, he couldn't succeed and his resistance diminished in the early 1950s.
Ерте өмір
Мирзали хан 1897 жылы шамамен Солтүстік Вазиристанның Точи аңғарындағы Хажуриге жақын Шанкай Кирта ауылында дүниеге келді. Ол – Усманзай уазир тайпасының Торихель тармағынан шыққан пуштун. Әкесі он екі жасында қайтыс болды. Ол төртінші сыныпқа дейін мемлекеттік мектепте оқыды, сосын Баннуда діни білім алды. 1922 жылы Солтүстік Вазиристан аймағының оңтүстігіндегі Спалгада мешіт және үй салдырды. Меккеге қажылыққа барып, кейін 1920-жылдардың ортасында Ипиге көшіп келді. Ол жергілікті халық арасында діни қайраткер ретінде танылды және "Хажи Сахаб" деп аталды. Вазиристанға шариғат және қанун заңдарын енгізгенімен, Ипиде әділдік пен теңдікті орнатудағы ресми әрекеттерімен де белгілі болды.
Mirzali Khan was born around 1897 at Shankai Kirta, a village near Khajuri in the Tochi Valley of North Waziristan, present day Pakistan, to Sheikh Arsala Khan Wazir. He was a Pashtun from the Torikhel branch of the Utmanzai Wazir tribe. His father died when he was twelve. He studied until fourth grade at a government school and later pursued religious studies at Bannu. He built a mosque and a house at Spalga, further south in North Waziristan agency in 1922. He went to perform Hajj at Mecca and later moved to Ipi in mid 1920s. He became a religious figure among the locals and was called "Haji Sahab" and was known for the introduction of both Sharia and Qanun law to Waziristan and for the introduction of the formal administration of justice and fairness in Ipi.
Патша Аманұлла ханның қайта қалпына келтіруі
1933 жылы Ипи Фақирі Ауғанстанға барып, Хост қаласында Мохаммадзай әуған патшасына қарсы күресіп, Аманулла ханның таққа қайта оралуын қолдады. 1944 жылы Ипи Фақирі 1944-1947 жылдардағы Ауғанстан тайпалық көтерілістерінде Аманулла ханның қайтадан билікке келуін қолдау үшін Лоя Пактия тайпаластарымен бірікті. Өмірінің соңына дейін Ипи Фақирі Ауғанстан саясатына қатысып тұрды. Бұл үкім паштундарды қатты ашуландырып, Ипи Фақирін британ империясына қарсы партизандық соғысқа одан әрі жұмылдырды. Дауар билері мен молдалары Точиден оңтүстікке қарай Хайсор аңғарына, Торихел уәзірлерін қоздыру үшін аттанды. Оқиғадан бір ай өткен соң Ипи Фақирі Мирали маңындағы Ипи ауылында британ империясына қарсы соғыс жариялау үшін тайпалық жирға (паштун кеңесі) шақырды.
In 1933, the Faqir of Ipi went to Afghanistan to fight against the Mohammadzai Afghan King at Khost to support the restoration of King Amanullah Khan. In 1944, the Faqir of Ipi joined his fellow Loya Paktia tribesmen again to support the restoration of Amanullah Khan in the Afghan tribal revolts of 1944–1947. Until his death, the Faqir of Ipi remained involved in Afghan politics. The verdict enraged the Pashtuns, and further mobilized the Faqir of Ipi for a guerrilla campaign against the British Empire. The Dawar maliks and mullahs left the Tochi for the Khaisor Valley to the south to rouse the Torikhel Wazirs. A month after the incident, the Faqir of Ipi called a tribal jirga (Pashtun council) in the village of Ipi near Mirali to declare war against the British Empire.
Британдық Раджпен қақтығыс
Факирдің ағылшындарға қарсы соғыс жариялау шешімін жергілікті паштун тайпалары қолдады, олар ағылшындармен шайқасу үшін 10 мыңнан астам сарбаздық екі үлкен лашкар жинады. Көптеген паштун әйелдері Ипидің партизандық науқандарына қатысып, науқанға белсенді түрде қатысып қана қоймай, паштун жауынгерлерін жігерлендіру үшін ландай (паштун әйелдері орындайтын қысқа халық әні) әндерін шырқады. Паштундар жолдарды жауып, бекіністерді басып алып, конвойларға шабуыл жасағандықтан, кең ауқымды тәртіпсіздіктер орын алды. 1936 жылдың қараша айында Британдық Үндістан үкіметі Ипидің партизандарын талқандау үшін Хайсор өзенінің аңғарына екі колонна жіберді, бірақ ауыр шығынға ұшырап, кері шегінуге мәжбүр болды. Хайсор жорылынан кейін көп ұзамай Вазиристанның барлық айманында жалпы көтеріліс басталды. Британдықтардың сәтті әскери операциясы көтерілісті басып тастады, бұл, әсіресе әуе күшінің басымдығын ескеретін болса, тікелей ағылшындарға қарсы тұрудың бекер екенін көрсетті. Ипи және оның жауынгерлері партизандық соғыс тактикасына көшті. RAF және RIAF әуе күштерінің эскадрильялары Ипи күштеріне қарсы көптеген шабуылдар жасады, оның ішінде егістікке «Джеррикан» бензин бомбаларын тастап, мал басын атып тастады. 1937 жылы британдықтар Ипидің партизандарын жеңу үшін 40 мыңнан астам британдық-үнді әскерін, негізінен Пәнджабтан келген сикхтерді жіберді. Бұл паштун уазиристандық тайпаларының 50-ден астам британдық-үнді сарбазын өлтірген шабуылына жауап ретінде жасалды. Бірақ операция сәтсіз аяқталып, желтоқсан айында әскерлер өздерінің казармаларына қайтарылды. 1939 жылы Британдық Үндістан үкіметі Ипи Факирінің күштерінің соғысқа қабілеті нацистік Германия мен Италиядан келген көмек арқасында артқанын мәлімдеді, сонымен қатар итальяндық дипломат Пьетро Карони Вазиристанға араласу үшін итальяндық саясатты жүргізгенін айтты, бірақ британдықтар Карониның қатысы туралы нақты дәлелдер таба алмады. Осының салдарынан Ауғанстан Ипи Факиріне ашық ескерту жасап, Пәкістанға қарсы қандай да бір әрекеттерден бас тартуын талап етті.
Faqir's decision to declare war against the British was endorsed by the local Pashtun tribes, who mustered two large lashkars 10,000 strong to battle the British. Many Pashtun women also took part in Ipi's guerilla campaigns, not only actively participated in the campaign but also singing landai (a short folk song sung by Pashtun women) to inspire the Pashtun fighters. Widespread lawlessness erupted as the Pashtuns blocked roads, overran outposts and ambushed convoys. In November 1936, the British Indian government sent two columns to the Khaisor river valley to rout Ipi's guerillas, but suffered heavy casualties and were forced to retreat. Soon after the Khaisor campaign a general uprising broke out throughout Waziristan. A successful British campaign suppressed the uprising, leading to the realization of the futility of confronting the British directly especially with their advantage of air power. Ipi and his militants switched to guerrilla warfare. Squadrons of the two air forces (RAF and RIAF) launched numerous sorties against Ipi's forces, including dropping Jerrycan petrol bombs on crop fields and strafing herds of cattle. In 1937, the British sent over 40,000 British Indian troops, mostly Sikhs from the Punjab, to defeat Ipi's guerillas. This was in response to an ambush by Pashtun Waziristani tribesmen in which they had killed over 50 British Indian soldiers. However, the operation failed and by December,the troops were sent back to their cantonments. In 1939, the British Indian government claimed that the war capacity of the Faqir of Ipi's forces was enhanced by support from Nazi Germany and Italy, alleging that the Italian diplomat Pietro Quaroni drove the Italian policy for involvement in Waziristan, although the British were unable find any concrete evidence for Quaroni's involvement. As a result, Afghanistan was compelled to issue an open warning to the Faqir of Ipi and told him to refrain from any anti Pakistan activities.