Кіріспе
Өсімдік түрі
Лейцестерия формоса, фазан жидегі, Гималай және Қытайдың оңтүстік-батысына тән, Caprifoliaceae тұқымдасына жататын жапырақты бұта. Австралия, Жаңа Зеландия, Микронезия аралдары және басқа да кейбір аймақтарда зиянды инвазивті түр деп есептеледі. Гималайда бұл бұта аймақтағы түрлі елдер мен халықтардың дәстүрлі медицинасында кеңінен қолданылады.
Аттар
Лейцестерия туысының атауын Натаниел Уоллич (бір кезде Калькутта Корольдік ботаникалық бағының директоры болған) шамамен 1820 жылы Бенгалиядағы бас судья және белгілі әуесқой бағбан, өзінің досы Уильям Лейчестердің құрметіне берді; ал латынша нақты атауы формоса (формоздың әйелдік түрі) «әдемі» немесе «сәнді» (сөзбе-сөз: «кейпі көркем») мағынасын білдіреді, бұл оның ерекше, төмен салбыраған гүлшоғырлары мен бай шарап түсті жапырақшаларына сілтеме жасайды. Дегенмен, кең таралған жаңылыс бар, бұл нақты атау Тайвань аралының португал тіліндегі бастапқы атының – Ilha Formosa («әдемі арал») қысқартылған түрі «Формоса» жер атынан шыққан деген пікір қалыптасқан. Португал тілі – роман тілі (яғни латын тілінен туындаған) және «формоса» сөзі түпнұсқа латын тілінен орфографиясы мен мағынасы өзгермеген күйде оған өтті. Лейцестерия формосасы оның әдемілігін мойындағандықтан осылай аталды, Тайвань аралынан шыққандығын мойындағандықтан емес. Егер кейбір өсімдіктер Тайваньға «Формоса» деп белгілі болған кезде туған екенін көрсету үшін латынша нақты атаулар берілсе, олар формозае, формосана және формозенсис сияқты формаларға ие болады, ал «формоса» латынша/португалша сөздер есім ретінде қолданылмайды. Басқа да кең таралған атаулары: Гималай бал ағашы, фазанның көзі, Елишаның жасы, гүлдейтін жаңғақ, жәндік, Кейп фуксиясы, сыбызғы таяқшасы, Гималай жаңғағы, әжелердің бұйрасы, бөгена жидесі, шоколад жидесі, креветка гүлі/өсімдігі және треакл ағашы/жидесі. Ол Symphoricarpos rivularis Suksdorf деп те тіркелген. Атауларынан туындайтын әсерге қарамастан, бұл өсімдік мұскат жаңғағы ағашымен де, фуксиямен де ешқандай қатысы жоқ. «Кейп фуксиясы» деген атқа қарамастан, ол Оңтүстік Африкаға тән емес, бұл атау орынсыз, себебі Caprifoliaceae тұқымдасы Сахара асты Африкасында кездеспейді. Уоллич туғаннан даниялық болғандықтан, лайықты әділдіктің атының «Елишаның жасы» деп бұрмалануын күтуге болмайды, бірақ бұл өсімдікке таңғаларлықтай сәйкес келеді, оның төмен салбыраған ақ гүлдері мен маусым өте келе қараңғы қан қызыл түске айналатын жапырақшалары бар. Бау-бақша бұталары және олардың тарихы, Алиса М. Коутс. Жоғарыда айтылғаннан, «Елишаның жасы» деген жалпы атау, «Ант Элиза» (Antholyza үшін) және «Сали менің сұлуым» (Mesembryanthemum үшін) сияқты, өсімдіктердің ғылыми атауларын британдықтардың талғамына сай келетін жалпы атауларға айналдырудың бір түрі болып табылады. Бұл сондай-ақ ХІХ ғасырдағы британдықтардың ХХІ ғасырдағы британдықтарға қарағанда Киелі кітаптағы кейіпкерлердің есімдерімен, мысалы, Ескі өсиет пайғамбарларымен жақсы таныс екенін көрсетеді.
It is apparent from the above that the common name Elisha's tears falls into the same category (of jocular corruptions of the scientific names of plants into common names more congenial to rural British taste) as Aunt Eliza (for Antholyza) and Sally my handsome for Mesembryanthemum. It is also testament to a greater familiarity with the names of biblical figures such as the Old Testament prophets on the part of Britons of the nineteenth century, when compared to their counterparts in the twenty first.
Caprifoliaceae ішіндегі мүшелік
Zhang және басқалар жүргізген генетикалық тестілеу нәтижелері Лейцестерияның Triosteum (жалпы атауы "ат гентиандары" / қытай тілінде 莛子藨属 tíng zi biāo shǔ) және Heptacodium (қытай тілінде 七子花 qī zi huā = "жеті ұлы гүл") туыстарымен ең жақын байланыста екенін көрсетті. Олардың ішінде тек Triosteum ғана жидектерді жеміс етеді, ал Heptacodium-ның жемісі құрғақ қапшықтар болып табылады. Бұл үш туыс Caprifoliaceae тұқымдасының Caprifolioideae кіші тұқымдасына жатады, ал кіші тұқымдастың қалған екі туысы Lonicera, (нағыз) балдыркөктер және Symphoricarpos, қар жидектері болып табылады.
Сипаттама
Бұл тұрақты жасыл өсімдік, көп мөлшерде ылғалдылықты қажет етеді, сондай-ақ сәл қорғалған және көлеңкелі жағдайды ұнатады, бірақ оның гүл жапырақтарының түсі күн сәулесіне ұшырағанда айқын көрінеді. Көбейту кесінділер немесе қабаттар арқылы жүзеге асырылады. Джозеф Пэкстон, «Ботаника журналы» VI том (1839). Жапырақты, кейде мәңгі жасыл, жартылай ағаш тәрізді, бұта сияқты өсімдік (бұта мен көп жылдық шөп арасындағы кезең), жас сабақтары жұмсақ, қуыс және тік, әртүрлі жасыл, лосось түсті, қоңыр және күлгілт түстерде болады, олардың биіктігі 2-5 жылға дейін созылуы мүмкін, содан кейін құлап, тамырдан шыққан жаңа сабақтармен алмастырылады. Дегенмен, ересек өсімдіктерде қысқа, нағыз ағаш тәрізді сабақтары болуы мүмкін, олардың түбінде жалпақ, сұр қабықпен қапталған. Жапырақтары қарама-қарсы орналасқан, қою жасыл және әдетте ұзын және енді, тік немесе терең тілімделген жиектері бар, көбінесе ұзартылған тамшы ұшымен (әдетте ылғалды климатқа бейімделу). Гүлдері (қоңырауқұлақтармен тозаңданады) ұзын, иілген шоғырларда гүлдейді; әр гүл кішкентай, ақ, ашық қызғылт немесе сирек қою күлгілт түсті, күлгілт гүл жапырақтарымен қоршалған, жапырақтар сияқты тамшы тәрізді ұштармен аяқталады. Жемісі - жидек, піспеген кезде қатты және қою қызғылт, ал піскенде жұмсақ, оңай жарылатын және қою күлгілт қоңыр түсті, диаметрі 1 см. Бұл жидектерді құстар асыра жейді, олардың нәжісі арқылы тұқымдар таралады. Піспеген жидектердің дәмі ащы, бірақ жұмсақ және қою күлгілт қоңыр түске келгеннен кейін жеуге жарамды және тәтті, тоffee немесе карамельді еске түсіретін жұмсақ дәмге ие. Еуропаға жақында ғана енгізілгендіктен, бұл өсімдіктің дәстүрлі қолданылуы жоқ.
A deciduous, sometimes evergreen, half woody, shrub like plant (intermediate between a shrub and a herbaceous perennial) with young stems that are soft, hollow and upright in various shades of green, salmon pink, maroon and purple, in height, which may only last for 2–5 years before collapsing and being replaced by new stems from the roots. Mature specimens, however, may have short, truly woody trunks clothed in rough, grey bark at the base. The leaves are opposite, dark green and usually cordate long and broad, with an entire, wavy or even deeply lobed margin and often an extended drip tip (commonly an adaptation to a wet climate). The flowers (bee pollinated) are produced on long pendulous racemes; each flower is small, white, pale pink or rarely deep purplish pink, subtended by a purplish pink bract, terminating like the leaves in a drip tip. The fruit is a berry, hard and deep pink when unripe, and fragile, soft (easily burst) and a deep purple brown when ripe and measuring 1 cm in diameter. The berries are eaten avidly by birds, which disperse the seeds in their droppings. The berries are unpleasantly bitter when unripe, but, once soft and deep purple brown in colour, are edible and sweet, having a mild flavour reminiscent of toffee or caramel. Being a recent introduction to Europe, the plant lacks any traditional uses there.
Ұлыбританиямен таныстыру
1824 жылы бұл өсімдік өсіріле бастады және көп ұзамай Бэттерсидегі Аллен мен Роджерстің Болингброк балабақшасында гүлдеді. Сонымен қатар, шамамен сол кезде Джон Форбс Ройл Үндістаннан әкелген тұқымдардан Корольдік бау-бақша қоғамының (сол кезде Лондон бау-бақша қоғамы деп аталған) бақшаларында да өсірілді. Ол Уолликтің "Plantae Asiaticae Rariores" (1830 ж. 2-том) еңбегіндегі оның әсем суретінен күткендерді аздап көңілін қалдырды [суретті төмендегі галереяда қараңыз]. Жапырақтары ақшыл, жасыл түсті, өсуі ұқыпсыз, ал гүл жапырақтарының (брактілердің) түсі қоса берілген суретте көрсетілгеннен гөрі аспайды. Джон Линдли, "Ботаникалық тізілім" (1839 ж.).
<blockquote>The character of the plant, as developed in an artificial climate, is far from being so good as the accounts of Indian botanists had led us to anticipate. The foliage is large and handsome, and the flowers appear to be produced numerously in terminal pendent racemes; but the most showy feature is the large bracteae at the base of the flowers, which are beautifully veined and tipped with crimson. Dr. Lindley suggests that this latter character may be more prominently exhibited as the plant becomes older, and more inured to our system of cultivation. Joseph PaxtonPaxton's Magazine of Botany Volume VI (1839) Attempts have been made in recent years to re popularise the species in Britain, with new cultivated varieties appearing in garden centres.
<blockquote>Өсімдіктің жасанды климатта даму сипаты үнді ботаниктерінің айтқандарынан гөрі нашар. Жапырақтары ірі әрі әдемі, гүлдері көптеген сағақ гүлшоғырларында гүлдейді. Бірақ ең қызықтысы – гүлдердің түбіндегі үлкен гүл жапырақтары (брактеялар), олар әдемі тамырлы және қызыл түсті. Доктор Линдлидің пікірінше, бұл ерекшелік өсімдік есейгенде және біздің өсіру шарттарына бейімделгенде көбірек көрінеді. Джозеф Пакстон, "Пакстонның ботаника журналы", VI том (1839 ж.). Соңғы жылдары Ұлыбританияда бұл түрді қайта танымал етуге тырысып, бау-бақша орталықтарында жаңа сорттары пайда болды.</blockquote>
<blockquote>The character of the plant, as developed in an artificial climate, is far from being so good as the accounts of Indian botanists had led us to anticipate. The foliage is large and handsome, and the flowers appear to be produced numerously in terminal pendent racemes; but the most showy feature is the large bracteae at the base of the flowers, which are beautifully veined and tipped with crimson. Dr. Lindley suggests that this latter character may be more prominently exhibited as the plant becomes older, and more inured to our system of cultivation. Joseph PaxtonPaxton's Magazine of Botany Volume VI (1839) Attempts have been made in recent years to re popularise the species in Britain, with new cultivated varieties appearing in garden centres.
Тұрғылықты жері мен өсіру
Табиғи ортада, шығыс Гималай және Батыс Қытайда, өсімдік ылғалды, тасты орманды жерлерде және жартастарда өседі. Бұл өсімдік 19 ғасырдың соңында құрастырылған, атмосфераның ауыр ластануына (түтін және басқа да бөлшектерге) төзімді түрлер тізіміне енгізілген. Ол қазіргі атмосфералық ластануға да осы деңгейде төзімді, сонымен қатар желді жайлар мен жағалау аймақтарының тұзды ауасына да шыдай алады. Сонымен қатар, еліктер оны жемейді. Ирландияда ол жол бойында, отырғызылған ормандық аймақтарда және өзендердің жағалауларында табалады.
Дәрілік мақсаттарда
L. formosa – Қытайдың оңтүстік-батысында жиі қолданылатын дәрілік өсімдік, онда ол «Ияо» деген жалпы атаумен белгілі. И тайпасы (бірнеше лоло тілдерінде сөйлейтін, бірмандықтарға жақын) бай мәдени мұрасымен ерекшеленеді, олар этномедициналық білімнің дәстүрлі жүйесін қамтитын, ежелгі «Бимоизм» шамандық дінін сақтап қалған. И тайпасының ерекшелігі – тек ауызша дәстүрге ғана сүйенудің қажеті болмауы, олардың өздеріне тән «И» жазуындағы жазбалары бар, олар кем дегенде он бесінші ғасырдың соңына дейін, ал дәстүр бойынша – Таң әулетінің кезіне дейін сақталған. Қазіргі әлемдік пандемия аясында, И тайпасы тарихы барысында коронавирусқа көп рет ұшыраған болуы мүмкін, вирустық ауруларға қарсы тиімді емдік шөптерді ғасырлар бұрын тауып, осы білімді дәстүрлі медицина жүйесіне енгізгені қызығушылық тудырады. Сенімсіз дереккөз: 2022 жылдың қарашасы. Азат Кашмирдің (Пәкістан) Пунч аймағында L. formosa-ның (жергілікті атауы «Джуммар») жапырақтарынан (немесе жапырақ сығындысынан) жасалған қоспа шашты күштендіруге, қышық пен біттен құтылуға қолданылады. Осы қолданыс Үндістанның Уттаракханд штатындағы Гархвал Гималаясының Кедарнатх қорығында да тіркелген. «Чамоли» (= Гархвали) тілінде (Уттаракхандта қолданылады) өсімдіктің тағы бір атауы – «Бхенкев». Оңтүстік-Шығыс Тибеттің Медог округіндегі Монпа халқы L. formosa-ның (жергілікті атауы «pya min mon») белгісіз бөлімдерін жарақаттан қан кетуді тоқтату үшін қолданады. Шэн және авторлар Монпаның этноботаникасы жөніндегі мақалаларына Монпа тайпасының белгілі бір түрді қолдануын, Қытай ғылыми әдебиетінде көрсетілген сол түрдің фитохимиялық/фармакологиялық қасиеттерімен салыстыратын кесте қосады және L. formosa жағдайында жақсы сәйкестік байқалады. Бірақ, олар Қытайдың басқа аймақтарында бұл өсімдіктің қан кетуді тоқтату ғана емес, сүйек сынықтарын емдеу үшін де қолданылатынын атап өтеді. Бұл сипаттама екі жағынан қызықты, себебі Лейцестерия формаса – Еуропада сәндік бұта ретінде өсірілгенде – айқын хош иісті де емес, паразиттік те емес, себебі оның басқа өсімдіктерден қоректік заттарды сіңіруге қабілеті жоқ. Дегенмен, кем дегенде соңғы тұжырымды Тобаның байқауымен (немесе Халинг тайпасынан алынған мәліметтермен) түсіндіруге болады, ол L. formosa-ның ағашқа гумус жиналған жерде эпифиттік түрде өсетінін көрген. Өсімдік литофит ретінде де өседі, әсіресе тас жарықтарындағы немесе ескі қабырғалардың арасындағы құс қалдықтарынан пайда болатын минималды субстраттарда өсетінін көруге болады.
In the Poonch region of Azad Kashmir (Pakistan) a paste of the leaves (or a leaf extract) of L. formosa (known locally under the name of Jummar) is used as a hair tonic to rid the hair of dandruff and lice and the same use has been recorded in the Kedarnath Wildlife Sanctuary of the Garhwal Himalaya range of Uttarakhand province, India. A common name for the plant in 'Chamoli' (= Garhwali), spoken in Uttarakhand, is Bhenkew. The Monpa people of Mêdog County, Southeast Tibet use unspecified plant parts of L. formosa (known locally by the common name pya min mon) to stem blood loss in cases of traumatic bleeding. Shan et al. append to their paper on the ethnobotany of the Monpa a table comparing Monpa plant use for a given species with the reported phytochemical/pharmacological properties of that species as reported in Chinese academic literature and note a good match in the case of L. formosa, although they note further that the plant has been reported elsewhere in China to be used not only to arrest bleeding but also in the treatment of bone fractures. Coats This description is curious on two counts, for Leycesteria formosa – at any rate when grown as an ornamental shrub in Europe – is neither notably aromatic nor a parasite, lacking as it does haustoria to tap nutrients from a host plant. The latter point, at least, may be explicable by Toba having observed (or heard described by a Khaling informant) L. formosa growing epiphytically upon a tree in a deposit of humus. The plant is certainly often to be observed growing as a lithophyte specifically a chasmophyte in a minimal substrate e. g. from bird droppings deposited in rock crevices or in cracks in the mortar of old walls.
Басқа қолданыстар
Л. формасаның қуыс сабақтары Үндістанда сыбызғы және флейта жасауға қолданылған. Солтүстік Үндістанда (Ассам, Химачал-Прадеш, Джамму және Кашмир (одақтық аумақ), Ладакх және Сикким штаттары) бұл өсімдікті жасыл тыңайтқыш ретінде және отын үшін де пайдаланады.
Жануарларға әсері
Көптеген дереккөздер L. formosa улы емес дейді, бірақ Жаңа Зеландия мен Австралияда осы өсімдік кең таралған арамшөп болған жерлерде ірі қара малдың өлімі туралы хабарлар келіп түскен. Сондықтан, толыққанды нақты дәлелдер пайда болғанға дейін өсімдікке күдікпен қараған жөн. Малдың жапырақтары мен піспеген жидектерін жегені мүмкін.
Химия
L. formosa кумариндер, мономерлік флавоноидтар және екі бифлавоноидты қосылыс – аментофлавон (3'8" биапигенин) және оның 4''-метил туындысы подкарпусфлавон А-ны берді. Аментофлавон және, белгілі бір деңгейде, подкарпусфлавон А – жақсы cAMP фосфодиэстераза 4 ингибиторлары. Осы тұжырымдарға сүйене отырып, L. formosa дерматиттің емделуінде перспективалы болуы мүмкін. Аментофлавон Лейцестериядан бөліп алынар алдында, бұл қосылыс тек Viburnum және Lonicera Caprifoliaceae тұқымдастарының ішінде ғана кездесетін еді. (Ескерту: Viburnum туысы қазір Caprifoliaceae емес, оның орнына Adoxaceae тұқымдасына жатқызылған). L. formosa жапырақтарында лейкоантоцианиндер табылған, ал ағашында флуоресцентті лактон эскулетин бар екені анықталды.