Теодор де Бри: Американы зерттеулердің суретшісі және баспагері

Кіріспе

XVI ғасырдағы Льеждік гравёр және баспагер (1528–1598)

Теодор де Брай (сондай-ақ Теодор де Брай) (1528, 27 наурыз – 1598) – американдықтарға алғашқы еуропалық экспедицияларын бейнелеуімен танымал гравёр, алтын шебер, редактор және баспагер. Испания инквизициясы, протестант болған де Брайді, Испания бақылауындағы Оңтүстік Нидерландыдан қашуға мәжбүр етті. Ол Лиеж князьдік епископтығының Лиеж қаласында туғаннан бастап, Страсбург, Антверпен, Лондон және Франкфурт қалаларын аралап, соңында сонда қоныстанды. Де Брай кітаптары үшін көптеген гравюралық суреттер жасады. Оның көптеген кітаптары зерттеушілердің тікелей бақылауларына негізделген, тіпті де Брай өзі, ақпаратты жазушы ретінде, Америкаға ешқашан бармаған болса да. Қазіргі көзбен қарағанда, көптеген суреттер формалды, бірақ егжей-тегжейлі болып көрінеді.

Өмірбаян

Теодор де Брай 1528 жылы Льеж қаласында, Льеж князьдік епископтығында (қазіргі Бельгияда) дүниеге келді. Оның отбасы 1466 жылы Льеж герцогы, Бургундия герцогы Филипп Жақсы және оның ұлы Карл Батылдың Льеж соғыстары кезінде Динант қаласын қиратуынан қашып құтылған. Ол атасы Тири де Брай Ескі (1528 жылы қайтыс болған) және әкесі Тири де Брай Кіші (1495–1590) зергерлік және граверлік өнерге оқытылды. Мыс табақтарды граверлеу өнері сол кезде кітаптардың бөлігі ретінде суреттер мен сызбаларды басып шығару үшін қажетті технология болды. 1524 жылы Тири де Брай Кіші Конрад Ле Блавьер де Жемеппедің қызы Катерина Ле Блавьерге үйленді. Олардың ұлы Теодор де Брай да зергер және гравер болды. Теодор де Брай протестантқа айналды, 1570 жылы мәңгілік жер аударылды және оның мүлігі тәркіленді. Ол Рейн өзенінің батыс жағалауындағы Страсбургке көшті. 1577 жылы ол сол кездегі Испан Нидерландысының немесе Оңтүстік Нидерланды мен Төмен елдердің (XVI ғасыр) құрамына кіретін Брабант герцогтығының Антверпен қаласына көшті. 1585 және 1588 жылдар аралығында ол Лондонда тұрды, онда географ Ричард Хаклюйтпен танысып, әртүрлі еуропалық саяхаттар туралы әңгімелер мен суреттерді, әсіресе Жак Ле Муан де Моргтан жинауды бастады. 1588 жылы Теодор отбасымен бірге Майндағы Франкфуртқа көшті, онда ол азамат болды және алғашқы басылымдарын жоспарлай бастады. Ең танымал басылымы "Les Grands Voyages", яғни "Ұлы саяхаттар" немесе "Американың ашылуы" деп аталады. Ол сонымен қатар, негізінен бірдей "India Orientalis" сериясын, сондай-ақ көптеген басқа суреттелген еңбектерді жариялады. Оның кітаптары латын тілінде жарық көрді, сонымен қатар неміс, ағылшын және француз тілдеріне аударылды. 1590 жылы Теодорус де Брай және оның ұлдары Томас Харриоттың Солтүстік Америкадағы алғашқы ағылшын қоныстары туралы "Вирджинияның жаңа табылған жері туралы қысқаша және шынайы есеп" атты жаңа, суреттелген басылымын жариялады (қазіргі Солтүстік Каролинада). Оның суреттері колонист Джон Уайттың акварель суреттеріне негізделген. Кітап жақсы сатылды, ал келесі жылы де Брай Флориданы отарлауға жасалған алғашқы француздық әрекеттері туралы жаңа басылым шығарды: Жан Рибо және Рене де Ладоньер құрған Форт Каролина. Онда Форт-Кэролайннан аман қалған аздаған адамдардың бірі Жак Ле Муан де Моргтың суреттеріне негізделген 43 сурет бар. Суреттер мен сипаттамалар тимукуандықтарды бейнелейді. Жак де Муан өзінің экспедициясын жариялауды жоспарлаған еді, бірақ 1587 жылы қайтыс болды. Де Брайдың айтуынша, ол Лондоннан оның жесірінен де Муанның суреттерін сатып алып, оларды гравюралар үшін негіз ретінде пайдаланған. Ол және оның ұлы Джон Теодор түпнұсқалық есептердің мәтіндері мен суреттерін, бір жағынан Ле Муан картиналарын түсіну үшін, ал ең бастысы, ықтимал сатып алушыларды қуанту үшін түзетулер жасады. Латын және неміс тілдеріндегі басылымдар, оқырмандар санының айырмашылығына сәйкес, айтарлықтай өзгеше болды. Де Брайдің көптеген суреттерінің шынайылығы күмәнді; ең болмағанда ол Атлантика мұхитын ешқашан кесіп өтпегендіктен. Америкалықтар Жерорта теңізінің еуропалықтарына ұқсайды, ал суреттерде түрлі тайпалық әдет-ғұрыптар мен артефакттар араластырылған. Америка тумаларының күнделікті өміріне қосымша Теодор де Брай тіпті бірнеше каннибализмдік көріністерді де бейнеледі; көбінесе Америго Веспуччидің есебіне сүйене отырып, бұл Американы бейнелейтін суреттерде кең таралған элемент болды. Жалпы алғанда, осы суреттер мен мәтіндердің көптігі Еуропаның Жаңа әлем, Африка және Азия туралы түсінігіне әсер етті. Басқа жұмыстардың ішінде ол 1587 жылы Гартер рыцарларының шеруін бейнелейтін он екі тақтадан тұратын жиынтықты және сэр Филип Сиднидің жерлеу рәсіміне арналған отыз төрт тақтадан тұратын жиынтықты бейнеледі; Томас Харриоттың "Вирджинияның жаңа табылған жері туралы қысқаша және шынайы есеп" кітабына арналған тақталар (Франкфурт, 1590); Жан Жак Бойсардың алты томдық "Romanae Urbis Topogrephia et Antiquitates" (1597–1602) кітабына арналған тақталар; және Бойсармен бірге гуманистер мен протестанттардың "Icones Virorum Illustrium" (1597–1599) атты 100 портреті мен өмірбаяндық еңбегі. Де Брайға оның екі ұлы Иоганн Теодор де Брай (1561–1623) және Иоганн Израиль де Брай (1565–1609) көмектесті, олар 1598 жылғы 27 наурызда Франкфурт-на-Майнда әкесі қайтыс болғаннан кейін, "Collectiones" (Азиядағы саяхаттарға дейін кеңейтілді, 30 томға дейін жетті) және Бойсардың жұмысының иллюстрациясын жалғастырды, сондай-ақ "Icones" және басқа да маңызды басылымдарға қосымшалар жасады, мысалы Роберт Флудтың микрокосм және макрокосм туралы еңбектері. Оның жұмыстарын және гравюраларын бүгін әлемнің көптеген мұражайларында көруге болады, оның ішінде оның туған жері Льеж және Бельгиядағы Брюссель. Францияда олар Паристің шетіндегі Венсенн сарайындағы Теңіз тарихы қызметінің кітапханасында сақталады. АҚШ-та Нью-Йорк қалалық кітапханасында, Лос-Анджелестегі Калифорния университетінде және басқа жерлерде осы кітаптардың көшірмелері бар. Аргентинада оларды Тьерра-дель-Фуэгодағы Ушуайя теңіз мұражайында және Буэнос-Айрестегі Тарихи зерттеулер департаментінде табуға болады. Шотландияда Эдинбург университеті кітапханасының (Арнайы жинақтар) каталогында он бір атау тізімделген.

Theodorus de Bry was born in 1528 in Liège, Prince Bishopric of Liège (in modern Belgium), to a family which had escaped the destruction of the city of Dinant in 1466 during the Wars of Liège by the Duke of Burgundy, Philip the Good and his son Charles the Bold. As a man he trained under his grandfather, Thiry de Bry the Elder (died 1528), and under his father, Thiry de Bry the Younger (1495–1590), who were jewellers and engravers, engraving copper plates. The art of copper plate engraving was the technology required at that time for printing images and drawings as part of books. In 1524 Thiry de Bry the Younger married Catherine le Blavier, daughter of Conrad le Blavier de Jemeppe. Their son, Theodore de Bry, also became a jeweller and engraver. Theodore de Bry became a Protestant, and in 1570 was sentenced to perpetual banishment and his goods were confiscated. He moved to Strasbourg, along the west bank of the Rhine. In 1577, he moved to Antwerp in the Duchy of Brabant, which was part of the Spanish Netherlands or Southern Netherlands and Low Countries of that time (16th century), where he further developed and used his skills as a copper engraver. Between 1585 and 1588 he lived in London, where he met the geographer Richard Hakluyt and began to collect stories and illustrations of various European explorations, most notably from Jacques Le Moyne de Morgues. In 1588, Theodorus and his family moved permanently to Frankfurt am Main, where he became a citizen and began to plan his first publications. The most famous one is known as Les Grands Voyages, i. e., "The Great Travels", or "The Discovery of America". He also published the largely identical India Orientalis series, as well as many other illustrated works on a wide range of subjects. His books were published in Latin, and were also translated into German, English and French to reach a wider reading public. In 1590 Theodorus de Bry and his sons published a new, illustrated edition of Thomas Harriot's A Briefe and True Report of the New Found Land of Virginia about the first English settlements in North America (in modern day North Carolina). His illustrations were based on the watercolor paintings of colonist John White. The book sold well, and the next year de Bry published a new one about the first French attempts to colonize Florida: Fort Caroline, founded by Jean Ribault and René de Laudonnière. It featured 43 illustrations based on paintings of Jacques Le Moyne de Morgues, one of the few survivors of Fort Caroline. The images and descriptions feature the Timucuans. Jacques de Moyne had planned to publish his account of his expeditions but died in 1587. According to de Bry's account, he had bought de Moyne's paintings from his widow in London and used them as a basis for the engravings. He and his son John Theodore made adjustments to both the texts and the illustrations of the original accounts, on the one hand in function of his own understanding of Le Moyne's paintings, and, most importantly, to please potential buyers. The Latin and German editions varied markedly, in accordance with the differences in estimated readership. The verisimilitude of many of de Bry's illustrations is questionable; not least because he never crossed the Atlantic. Amerindians look like Mediterranean Europeans, and illustrations mix different tribal customs and artifacts. In addition to day to day life of the American natives, Theodore de Bry even included a few depictions of cannibalism; largely thanks to the accounts of Amerigo Vespucci this was already a very common element in images showing a personification of the Americas. All in all, the vast amount of these illustrations and texts influenced the European perception of the New World, Africa, and Asia. Among other works he engraved a set of twelve plates illustrating the Procession of the Knights of the Garter in 1587, and a set of thirty four plates illustrating the Procession at the Obsequies of Sir Philip Sidney; plates for Thomas Harriot's Brief and True Report of the New Found Land of Virginia (Frankfurt, 1590); the plates for the six volumes of Jean Jacques Boissard's Romanae Urbis Topogrephia et Antiquitates (1597–1602); and, with Boissard, a series of 100 portraits and biographies of humanists and Protestants entitled Icones Virorum Illustrium (1597–1599). De Bry had been assisted by his two sons, Johann Theodor de Bry (1561–1623) and Johann Israel de Bry (1565–1609), who after their father's death in Frankfurt am Main on 27 March 1598, carried on the Collectiones (expanded to voyages in Asia, reaching 30 volumes) and the illustration of Boissard's work and also added to the Icones and other significant publications, like Robert Fludd's works on the microcosm and macrocosm. His work and engravings can today be consulted at many museums around the world, including Liège, his birthplace, and at Brussels in Belgium. In France, they are housed at the Library of the Marine Historical Service at the Château de Vincennes on the outskirt of Paris. In the US, there are copies at the Public Library of New York, at the University of California at Los Angeles, and elsewhere. In Argentina, it is possible to find copies at the Museo Maritimo de Ushuaia in Tierra del Fuego and at the Navy Department of Historic Studies in Buenos Aires. In Scotland, eleven titles are listed in the catalogue of Edinburgh University Library (Special Collections).

Шығармалары

1590–1634 Брай (Теодор де). «Indiam orientalem» және «Indiam occidentalem» жинақтары, Теодор, Иоанн Теодор де Брай және Матео Мериан жариялаған XIII бөліктерді қамтиды. Франкфурт. 1590–1634 жыл. Фолио. (I–VI бөліктері Т. де Брай редакциялаған және суреттеген, VII–IX бөліктері оның ұлдары Иоганн Теодор және Иоганн Израиль де Брай жариялаған; X–XII бөліктері Ж. Т. де Брай, ал XIII бөлігі М. Мериан жариялаған.) 1596 ж. (Америка. VI бөлім.) A. Bezono жазған «Historiae» еңбегінің үшінші бөлімінде испандықтардың Перу корольдығының провинцияларын қалай басып алғанын, король Атабалибаны тұтқындау туралы мәліметтер бар және т.б. (Г. Бензонидің «Historia del Mondo Nuovo» кітабының 3-ші бөлімі.) Карталар мен суреттер, 2 бөлім. Франкфурт. 1596 ж. Фолио. 1617 (Екінші басылым). Оппенгейм. 1617 ж. Фолио. 1595 (Неміс тіліндегі басылым). Франкфурт. 1595 ж. Фолио. 1613 (Неміс тіліндегі екінші басылым). Франкфурт. 1613 ж. Фолио. 1599 ж. (Америка. VII бөлім). «Descriptionem trium itinerum» (үш саяхаттың сипаттамасы). F. Дракен, J. Хаукенс, G. Ралех саяхаттарын латын тіліне аударған автор G. Артус. Карталар мен суреттер. 3 бөлім. Франкфурт. 1599 ж. Фолио. 1625 (Екінші басылым). Франкфурт. 1625 ж. Фолио. 1602 (Америка. IX бөлім). J. де Акостаның «De novi orbis natura» еңбегі. S. де Веерт және O. а. Ноорт қосымшалары. Суреттер. 5 бөлім. Франкфурт. 1602 ж. Фолио. 1633 (Екінші басылым). Франкфурт. 1633 ж. Фолио. 1601 (Неміс тіліндегі басылым). «Yon Gelegenheit der elemente natur de Neuer Welt». J. H. v. Линштотен. Франкфурт. 1601 ж. Фолио. 1602 (Латын және неміс тіліндегі басылым). Франкфурт. 1602 ж. 1620 (Латын тілінде). Франкфурт. 1634 ж. Фолио.