Кіріспе

Британдық Үнді империясының саяси өкілі, паштун тегінен шыққан білімгер және саясаткер Наваб Хан Бахадур Сахибзада Сэр Абдул Қаюм Хан KCIE (12 желтоқсан 1863 – 4 желтоқсан 1937), Британдық Үндістанның Шуаби ауданындағы Топи қаласынан (қазіргі Хайбер-Пахтунхва, Пакистан) шыққан білімгер және саясаткер. Қаюм Хан 1893 жылы Ауғанстанмен Дюран сызығы туралы келісімді келіссөздер жүргізу кезінде Мортимер Дюранға көмектесті. Қаюм Хан 1937 жылғы 1 сәуірде Солтүстік-Батыс Шекаралық провинцияның тұңғыш бас министрі болды. Оның анасының әулеті Хусейн ибн Әлиге дейін жетеді. Оның әкесінің әжесі Сахибзада Құтб е Алам (1800/01 жылы туған) болды. Оның әкесі Сахибзада Әбдур Рауф (1837/38 жылы туған) еді. Әбдур Рауф өзінің анасының туысы Зәйнәпке үйленді, ол Көта Мулладан шыққан. Олардың төрт баласы болды: үш қызы мен бір ұлы. Екі қызы бала кезінде қайтыс болды, ал Хайр ун Ниса (1860 жылы туған) мен Абдул Қаюм тірі қалды. Оның анасы 3 жасында қайтыс болды, ал әкесі 10 жасында қарсыластарының қолынан қаза тапты. Әкесінің қайтысынан кейін ол және оның әпкесі анасының інісі Сәйед Ахмет Башамен Котаға әкелінді. Ол жергілікті медреседе оқыды, онда оның інісі мұғалім болып жұмыс істеді. Ол жақсы оқушы болды және келіп өткен христиан миссионері, пастор Хьюздің назарын аударды. Пастор Хьюз діни талқылаулар мен насихаттар үшін Көтаға келіп, Абдул Қаюмның інілерімен дос болды. Немере інісінің үлкен әлеуеті бар екенін сезген Сәйед Ахмет Баша Хьюздің ықпалымен оны Пешаварға заманауи білім алуға жіберді. Абдул Қаюм 1880 жылы Пешавар қалалық муниципалды орта мектебіне қабылданды, онда ол ана тіліндегі мектеп емтиханын тапсырды. Кейін ол Эдвардс Миссиялық орта мектебіне түсіп, 1883 жылы ағылшын тіліндегі орта мектеп емтиханын тапсырды. 1886 жылдың қыркүйегінде ол Наиб-техсилдар лауазымына емтихан тапсырып, алғашқы әрекетінде өтті.

Ерте мансап

Наиб-техсилдар лауазымының болмауына байланысты ол жерді игеру жұмыстарына оқуға түсуге өтініш берді. Кейіннен ол Комиссар кеңсесіне қызметке орналасып, аудармашы және оқырман болып жұмыс істеді. 1887 жылы Сахибзада Абдул Қаюм Наиб-техсилдар болып тағайындалды. Экспедиция барысында Абдул Қаюм түрлі мемлекеттік органдарға күнделікті есептерді жіберу міндетін атқарды. Оның еңбегі жоғары бағаланып, "Хазара 88" күміс медалімен марапатталды. 1890 жылы ол Сиалкотқа жерді игеру бойынша оқуға жіберілді. Содан кейін ол бірнеше әкімшілік лауазымдарды атқарды, атап айтқанда: Техсилар, Хазараның бас саяси өкілі, кіріс жөніндегі көмекші, қазынашы, қосымша комиссар, Комиссардың жергілікті тілдес кеңсесінің бастығы, Хайбер саяси өкілі, Читралдың саяси өкілі, содан кейін Хайбер агенттігінің көмекшісі, ал 1891-1919 жылдар аралығында Хайбер саяси өкілі, Федералдық басқарылатын тайпалық аймақтар (ФАТА) қызметтерін атқарды.

Өлім

1937 жылы 3 желтоқсанда Ислам колледжінің директоры Р. Л. Холдсворт бастаған делегациясы Абдул Қаюмның Топидегі үйіне келді. Қонақтарын шығарып салған соң, үйге қайтып келе жатқанда бас айналып, құсып, құлап кетуге шамасы келмеді, бірақ жанындағылар демеп тұрды. Ол креслоға отырды. Туыстарына денесінің бір жағынан күшінің кете бастағанын айтты. Ұзақ өтпей комаға түсіп, ертесі күні сағат 1:30 шамасында қайтыс болды. Сол күні, 3 желтоқсан, сонымен қатар Құрбан айт мерекесі де болды. Оның жаназасы сол күні сағат 16:00-де өтті, оған Солтүстік-Батыс Шекаралық провинцияның губернаторы және көптеген жоғары лауазымды шенеуніктер қатысты. "Истерн Таймс" газеті жазды: "Ол провинция тарихындағы ең ұлы адам болды". Сэр А. Қаюмның қайтысынан кейін оның партиясының (Біріккен Мұсылман Ұлтшыл Партиясының) көп бөлігі жаңадан құрылған Бүкіл Үндістан Мұсылман Лигасына қосылып, Сардар Аурангзеб Ханды құрылтайдағы партия жетекшісі етіп сайлады.