1795 жылғы француз төңкерісі мен роялист армиясы арасындағы шайқас

Кіріспе

1795 жылы француз революциялық әскерлері мен роялистер арасындағы шайқас.

Француз республикалық күнтізбесіндегі 4 жылдың 13 Вендемиар күні (Григориан күнтізбесі бойынша 5 қазан 1795 жыл) – Париж көшелерінде француз революциялық әскерлері мен роялистер арасында болған шайқасқа берілген атау. Бұл шайқас жаңа үкімет түрін – Директорияны орнатудың бір бөлігі болды және республикалық генерал Наполеон Бонапарттың мансабының жылдам дамуына маңызды фактор болды.

Өмірбаян

Француз революциясының әлеуметтік реформалары Франция халқының көпшілігі тарапынан жақсы қабылданып, бірақ революцияның католик дініне қарсы қатысты тұрысы көптеген рим католиктерінде республикашылдарға қарсы көзқарас тудырды. 1793 жылдың наурыз айында бұл сезім Францияның батысындағы, терең католиктік Vendée аймағында қарулы көтеріліске ұласты. Армée catholique et royale деп аталған көтерілісшілер армиясы Франсуа де Шарет де ла Контри және Морис д'Эльбе сияқты көшбасшыларымен Паридегі революциялық үкімет үшін үлкен проблемаға айналды. Көтерілісшілер "шуандар" деп аталды, бұл атау алғашқы роялист көшбасшысы Жан Коттереоның "Жан Шуан" деген лақап атынан шыққан. Армée catholique et royale тез арада британдықтардың қолдауын алып, бірнеше революциялық армияларды жеңіп, сәтті бастамаға ие болды. Революциялық қоғамдық қауіпсіздік комитеті генерал Жан Батист Карьерге аймақты басып тастауды бұйырды, және бірнеше ай бойы Карьер Вендеде аяусыздықпен күресті. Жергілікті халық Карьер әскерін "colones infernales" (тозақ колонналары) деп атады. 1793 жылдың 22 желтоқсанында Савенай шайқасындағы ауыр жеңілістен кейін шуандардың көтерілісі басылды. 9-шы Термидордан кейін, қаруларын тастауға дайын болған шуандарға реформаланған Ұлттық конвент рақымшылық жариялады. Шуандар 1795 жылдың 28 қаңтарында республикашылдар бақылауындағы Гемене-сюр-Скорф қаласына шабуыл жасады. Конвент дереу генерал Луи Лазар Хошеге Вандеге барып, шуандарды жауыздықтарды тоқтатуға келісуге мәжбүрлеуді бұйырды. Хоше тез арада шуан армиясын жеңіп, 17 ақпанда Франсуа де Шарет де ла Контри өте тиімді бейбіт келісімге қол қойды. Генерал Жан Николас Стоффле мен фанатикалық Этьен Александр Бернье басқаратын роялисттердің шағын тобы бейбіт келісімге келіспеді және Хоше әскеріне қарсы күресін жалғастырды. Оларға 4 мың эмигрант түрінде британдықтар қолдау көрсетті. Бұл үлкен күш эмигрант генералдары Жозеф де Пусае мен Гермиллидің басқаруында болды. Бұл туралы естіген де Шарет де ла Контри бейбіт келісімді бұзып, жауыздықтарды қайта бастады. 26 маусымда эмигранттар тобы Карнакқа қонды. Гермилли тез арада Аурейге қарай жылжыды, бірақ Ваннда Хошеден жеңіліске ұшырады. Шілде айының басында Гермилли Аурейден шығарылып, Пентиер бекінісінде қоршауға алынды. Бұл бүкіл көтерілісші армияның Киберон түбегінде тұтқындалғанын білдірді. 15 шілдеде генерал Шарль Франсуа де Виро де Сомбрейльдің басқаруымен қорғанысты нығайту үшін қосымша эмигрант дивизиясы келді, бірақ Гермилли 16 шілдеде шайқаста қаза тапты. 20-шы күні бекініс құлап, Хоше тез арада түбек бойымен жылжып, мүлдем тұтқындалған эмигрант армиясын жеңді. Тек Général Puisaye және шағын күш британдық флотпен қашып құтыла алды, ал қалғандары шайқаста қаза тапты, тұтқынға алынды немесе өлім жазасына кесілді. Эмигрант армиясының сәтсіздігіне қарамастан, де Шарет де ла Контри қарсылық көрсетуді жалғастырды. Қыркүйек айының басында Дрюс маңындағы аймақта халық көтерілісі басталды, бірақ ол Нонанкур шайқасында жеңіліске ұшырады. Де Шарет де ла Контри 25 қыркүйекте Сент-Сирде ауыр жеңіліске ұшырады. Осыған қарамастан, граф д'Артуа 1000 эмигрант пен 2000 британдық әскермен бірге Иль-д'Иеу аралына қонды. Осы күштердің көмегімен монархист әскерлері 1795 жылдың қазан айының басында Парижге қарай аттанды. Конте д'Артуаның келуі елорданың Ле Пелетиер бөліміндегі (қазіргі Екінші округтегі Рю Ле Пелетиердің атымен аталған) жасөспірімдер алтын патшалық жақтастарын қоздырды және олар бостандық ағаштарын кесу және Франция кокадаларын таптау түрінде демонстрацияларды бастады. Барлығы Париж Ұлттық гвардиясының қашып кетуі мүмкін деген хабарлар тарады.

The social reforms of the French Revolution had been well received by the majority of the populace of France, but the Revolution's strongly anti Catholic stance had created anti Republican sympathies in many Roman Catholics. In March 1793, this sentiment boiled over into an armed insurrection in the fiercely Catholic Vendée region of western France. A rebel army titled Armée catholique et royale now proved to be a thorn in the side of the Revolutionary government in Paris, under leaders such as François de Charette de la Contrie and Maurice d'Elbée. The rebels were known as Chouans, a title which comes from early Royalist leader Jean Cottereau's nickname Jean Chouan. The Armée catholique et royale quickly garnered British support and got off to a promising start, severely defeating several Revolutionary Armies. The Revolutionary Committee of Public Safety ordered General Jean Baptiste Carrier to pacify the region, and over several months Carrier ruthlessly suppressed the Vendée. The local population dubbed Carrier's forces the colonnes infernales (hellish columns). On 22 December 1793, the Chouan rebellion subsided following a major defeat at the Battle of Savenay. Following the 9th Thermidor, those Chouans willing to lay down arms were granted amnesty by the reformed National Convention. The Chouans responded by attacking the Republican held town of Guémené sur Scorff on 28 January 1795. The Convention immediately ordered General Louis Lazare Hoche to proceed to the Vendée and force the Chouans to agree to a cessation of hostilities. Hoche quickly defeated the Chouan army and on 17 February François de Charette de la Contrie signed a very generous peace settlement. A small contingent of Royalists under the command of General Jean Nicolas Stofflet and the fanatical Etienne Alexandre Bernier refused to accept the peace settlement and continued to offer resistance to Hoche's army. They were supported by the British in the form of 4,000 émigrés. This large force was placed under the command of émigré Générals Joseph de Puisaye and Hermilly. Hearing of this, de Charette de la Contrie broke the peace agreement and reopened hostilities. On 26 June, the émigré force landed at Carnac. Hermilly quickly advanced on Auray before engaging and being defeated by Hoche at Vannes. By early July, Hermilly had been forced out of Auray and was besieged in the Fortress of Penthièvre. This meant that the entire insurgent army was now trapped on the Quiberon peninsula. On 15 July, an additional émigré division arrived to bolster the defense, under the command of Général Charles François de Virot de Sombreuil, but Hermilly was killed in action on 16 July. By the 20th, the fortress had fallen and Hoche swiftly advanced down the peninsula, defeating the hopelessly trapped émigré army. Only Général Puisaye and a small force were able to escape with the British fleet; the remainder were killed in action, taken prisoner, or executed. Despite the failure of the émigré army, de Charette de la Contrie continued to offer resistance. In early September, a popular revolt broke out in the area around Dreux, but it was defeated in battle at Nonancourt. De Charette de la Contrie himself suffered a major defeat at Saint Cyr on 25 September. Despite this, the Comte d'Artois landed at Île d'Yeu with 1,000 émigrés and 2,000 British troops. Bolstered by this force, the Royalist troops began marching on Paris in early October 1795. The arrival of the Comte d'Artois excited the jeunesse dorée Royalist supporters in the Le Peletier section of the capital (named for the Rue Le Peletier in what is now the Second Arrondissement), and they began demonstrations in the form of felling Liberty Trees and trampling cockades of France. Rumours began to circulate regarding the likely defection of the entire Paris National Guard.

Сауда-саттық

Конвент тез арада өзінің қатты қауіп-қатерде екенін және жау күштерінің француз жерінде екенін түсінді; іс жүзінде, Париждегі көтеріліс астананың өзінде жау күштерінің болуын білдірді. Конвент дағдарыс шешілгенге дейін өз отырыс бөлмелерінде қалу ниетін жариялады. Ол 9 Термидордан кейін қызметтен босатылған якобин әскери штабынан үш патриот батальонын құруға шақырды. Генерал Жан Франсуа, барон де Менуға астананы қорғау басшылығы тапсырылды, бірақ ол 25 000 сарбаздық роялистер әскеріне қарсы тұру үшін бар болғаны 5 000 әскермен күшінше кемді. 12 Вендемиарда (4 қазан 1795 ж.) Ұлттық гвардия Ле Пелетьеге тәртіпсіздікті басу үшін келді. Ришер де Севиньи басқаратын астаналық бөлімдердің әскери комитеті Конвенттің жарлықтары енді мойындалмайтынын мәлімдеді. Генерал Луи Мишель Огюст Тевенет Ле Пелетье бөліміндегі Ұлттық гвардияға қолбасшылық етті. Конвент Меноуға Ле Пелетьеге кіріп, бүкіл аумақты қарусыздандыруға және Даникан штабын жабуға бұйрық берді. Генералдар Депьерр мен Вердьер оған көмектесу үшін Менуга жіберілді. Мену күштерін үш колоннаға бөліп, 12 Вендемиардың кешінде Ле Пелетьеге шабуыл жоспарлады. Шабуыл басталмай жатып, Депьерр денсаулығының нашарлағанын және жолға шыға алмайтынын хабарлады, ал Вердьер шабуылға барудан бас тартты. Мену тартыншақ түрде роялистер күштеріне қарай жылжыды, көтерілісшілерді таралу шарттарын талқылауға шақырды. Ол көтерілісшілер қарусыздануға уәде бергеннен кейін шегінді. Ле Пелетье бөлімі мұны Конвенттің әлсіздігінің белгісі деп қарап, Париждің басқа бөлімдерін көтеріліске шақырды. Мену қателігін түсініп, Рю-дю-Фаубур Монмартр көшесімен атқыштар шабуылын жасады, уақытша аймақты роялистерден тазартты. Конвент Менуді қолбасшылықтан босатып, Пауль Франсуа Жан Николас Баррасқа Конвентті қорғауды тапсырды.

The Convention quickly realised that it was in severe danger, and that an enemy force was on French soil; indeed, the insurrection in Paris meant that there was now an enemy force within the capital itself. The Convention declared its intention to remain in their meeting rooms until the crisis was resolved. It called for the formation of three battalions of Patriots to be raised from the Jacobin military staff dismissed after 9 Thermidor. Général Jean François, baron de Menou was given command of the defence of the capital, but he was severely outnumbered with only 5,000 troops on hand to resist the Royalist army of 25,000 men. On 12 Vendémiaire (4 October 1795), the National Guard arrived in Le Peletier in an attempt to put down the unrest. The Military Committee of the Sections of the Capital under the command of Richer de Sévigny announced that the decrees of the Convention were no longer recognised. Général Louis Michel Auguste Thévenet took command of the National Guard in the Le Peletier section. The Convention ordered Menou to advance into Le Peletier, to disarm the entire area, and to close Danican's headquarters. Generals Despierres and Verdière were sent to Menou to assist him. Menou divided his force into three columns and planned an advance into Le Peletier on the evening of 12 Vendémiaire. When the advance was set to begin, Despierres reported that he was unwell and unable to proceed, and Verdière refused to advance. Menou timidly advanced towards the Royalist force, inviting the rebels to discuss terms of their dispersal. He withdrew after receiving the insurgents' promise to disarm. The Le Peletier section, seeing this as a sign of weakness on the part of the Convention, called upon the other sections of Paris to rise up. Menou realised his mistake, and launched a cavalry attack down the Rue du Faubourg Montmartre, temporarily clearing the area of Royalists. The Convention dismissed Menou from the command and ordered Paul François Jean Nicolas Barras to take over the defence of the Convention.

Жүзімнің иісі

Жас генерал Наполеон Бонапарт бұл дүрбелеңнің бар екенін біліп, осы уақытта не болып жатқанын білу үшін Конвентке келді. Ол дереу Баррас күштеріне қосылуға бұйрық алды. Бонапарт келісті, бірақ оған толық еркіндік берілген жағдайда ғана. 13 Вендемиерде (5 қазан) таңғы сағат 1-де Бонапарт Баррастың келісімінсіз, қалағанын істеуге рұқсат берді. Бонапарт 12-ші атқыштар полкінің су-лейтенанті Жоахим Муратқа Саблон жазығына барып, Мену көрсеткен 40 зеңбірекпен қайтуға бұйрық берді. Мураттың отряды роялистер келгенге дейін зеңбіректерді алып келді, ал Бонапарт оларды тиімді атыс алаңы бар, маңызды жерлерге орналастырып, олардың орналасуын ұйымдастырды. Республика күштерінің саны шамамен 6:1 арақатынасында кем болды, бірақ олар өз периметрін сақтап тұрды. Таңғы сағат 5-те роялистердің сынақ шабуылы тойтарылды. Бес сағаттан кейін 7000 адамнан тұратын роялистердің негізгі шабуылы басталды. Республикашылдар өз периметрін ұстап тұрды, зеңбіректер роялистердің жиналған қатарына шойынды оқтарды (гранатомет) атып жатты. Артиллерияны қолдаған патриот батальондары да роялистердің алға жылжуын тоқтатты. Бонапарт екі сағатқа созылған шайқас бойында басшылық етті және атының астынан атылып түскеніне қарамастан, ешбір зардап шекпестен аман қалды. Шойынды оқтардың (гранатомет) және патриот күштерінің атысы роялистердің шабуылын әлсіретті. Бонапарт Мураттың аңшылар отрядымен қарсы шабуылға көшті. Шайқас аяқталған соң Париж көшелерінде үш жүзге жуық роялистердің денелері жатты. Шотланд философы және тарихшысы Томас Карлайл кейіннен осы оқиғаға байланысты Бонапарт қарсыласына «шойынды оқтан бір жұтым» (Whiff of Grapeshot) бергенін және «Біз француз революциясы деп атап жүрген нәрсе осымен ғарышқа ұшырылды» деп жазды. Яғни, 13 Вендемиер француз революциясының аяқталуын білдіреді. (Бұл сөздерді көбінесе Бонапарт өзі айтқан деседі, бірақ бұл сөздердің авторы, басымен Карлайл болуы мүмкін).

Young General Napoléon Bonaparte was aware of the commotion, and he arrived at the Convention around this time to find out what was happening. He was quickly ordered to join Barras' forces mustering for the defence of the Republic. Bonaparte accepted, but only on the condition that he was granted complete freedom of movement. At 1 am on 13 Vendémiaire (5 October), Bonaparte overrode Barras, who was content to let him do as he wished. Bonaparte ordered Joachim Murat, a sous lieutenant in the 12ème Régiment de Chasseurs à Cheval, to ride to the plain of Sablons and to return with the 40 cannons which Menou had indicated were located there. Murat's squadron retrieved the cannons before the Royalists arrived and Bonaparte organised their arrangement, placing them in commanding areas with effective fields of fire. The Republican forces were outnumbered approximately 6 to 1, but they held their perimeter all the same. At 5 am, a probing attack by the Royalist forces was repulsed. Five hours later, the major Royalist assault by 7,000 men began. The Republican forces held their perimeter, the cannons firing grapeshot into the massed Royalist forces. The Patriot battalions supporting the artillery also cut down the advancing Royalist ranks. Bonaparte commanded throughout the two hour engagement, and survived unscathed despite having his horse shot from under him. The effect of the grapeshot and the volleys from the Patriot forces caused the Royalist attack to waver. Bonaparte ordered a counterattack led by Murat's squadron of chasseurs. At the close of the battle, around three hundred Royalists lay dead on the streets of Paris. Scottish philosopher and historian Thomas Carlyle later famously recorded that, on this occasion, Bonaparte gave his opponent a "Whiff of Grapeshot" and that "the thing we specifically call French Revolution is blown into space by it." That is, 13 Vendémiaire marks the ending of the French Revolution. (The phrase is often ascribed to Bonaparte himself, but the words are probably Carlyle's.)

Салдары

Роялистердің көтерілісінің жеңілісі Конвентке қауіпті жойды. 19 қазанда армиядағы барлық офицерлер, тіпті жұмыстан босатылғандар да, Қоғамдық қауіпсіздік комитетіне 13 Вендемиер күндері қайда болғандарын растауға міндетті болды. 25 қазан күні жексенбіде Ұлттық конвент өзін таратылған деп жариялады және "тек революциямен байланысты іс-әрекеттерге" жалпы кешірім беруге дауыс берді. Директория мен Бес жүздік кеңес құрылғаннан кейін көп ұзамай Қоғамдық қауіпсіздік комитеті таратылды. Наполеон Ішкі армияның бас генералы болып тағайындалды. Бонапарт ұлттық батыр атанды және тез арада Général de Division шеніне көтерілді. Бес айдың ішінде оған Италиядағы француз армиясына басшылық ету тапсырылды. Жеңілген роялистер республикалық қорғанысты қырғын ретінде көрсету үшін Бонапартқа Général Vendémiaire деген лақап ат қойды, ол кейіннен өзінің алғашқы даңқы болады деп мәлімдеді.