Кіріспе

Аризонаның Соноран шөліндегі қорғалатын аумақ

Ironwood Forest ұлттық ескерткіші Аризонаның Соноран шөлінде орналасқан. 2000 жылдың 9 маусымында Билл Клинтонның 7320 нөміріндегі Президенттік жарлығымен құрылған ескерткіштің басқаруын Америка Құрама Штаттарының Ішкі істер министрлігіне қарасты Жерді басқару бюросы жүзеге асырады. Ескерткіштің аумағы: Ескерткіш аумағындағы әктасқа бай, шектеулі аудандарда жойылып бара жатқан Николс түркібас кактусының (Nichols turk's head cactus) шағын популяциялары кездеседі. Темір ағаштар

Шөлдегі темір ағаш (Olneya tesota) өте ұзақ өмір сүретін ағаш, кейбір мысалдары 800 жылдан астам ескі деп есептеледі. Шөлдегі темір ағаш – өте маңызды түр, себебі ол басқа түрлердің жас көшеттеріне шөлдік климаттың қаталдығына қарамастан, өсуіне қажетті көлеңке мен қорғаныс ортасын қамтамасыз етеді. Күндізгі температураның жоғарылауы осы ағаштың көлеңкесінің арқасында төмендеуі мүмкін. Темір ағаш құстарға көлеңке және қоныс іздеу орындарын ұсынады. Оның қою лаванд түсті гүлдері аралар мен басқа да жәндіктерге нектар, ал жануарларға тамақ береді. Гүлдерінен бұршақ қабықтары пайда болады, олар да шөл жануарларына азық ретінде қызмет етеді. Преисториялық экология

Ескерткіштегі Уотермен таулары аймағының преисториялық экологиясы мен өсімдік қауымдастығындағы басым өсімдіктердің тізімі қазіргі уақытта соңғы мұз дәуіріне, Яғни Висконсин мұз дәуіріне дейін жететін тізбек бойынша жарияланған. Осы дәуірдегі басым ағаштар, тозаңның құрамына сүйенсек, Ютаның қарағайы (Juniperus osteosperma), бір жапырақты пиньон (Pinus monophylla) және қызыл жидек қарағайы (Juniperus pinchotii) болды, ал төменгі қабаттағы өсімдіктердің арасында Monardella arizonica кездесті. Құс бақылаушылар 80-нен астам көшіп-қонушы және тұрақты құстардың түрлерін тіркеген. Ескерткіш аумағындағы құс зерттеушілері Карен Креббс және Яр Петришин жойылып бара жатқан ұзын мұрынды жарғанаттың (Leptonycteris curasoae) бір данасын және оның түнгі қоныс алатын жерін анықтады. Олардың пікірінше, ескерткіш көктемгі көші-қон кезінде маңызды тамақтану орны болуы мүмкін, бірақ L. curasoae-нің ескерткіште кездесу ықтималдығы төмен немесе кездейсоқ. Leptonycteris curasoae – ұзақ қашықтыққа көшіп жүретін сирек жарғанат түрлерінің бірі, олар Мексиканың Халиско штатынан 1600 миль (2575 км) қашықтықтан келеді. Ескерткіште орналасқан Аризона шөл бигхорн қойының (desert bighorn sheep) тобы оңтүстік-шығыс Аризонадағы шөл бигхорн қойларының соңғы қалдығы болып табылады, олар Плейстоцен дәуірінде Солтүстік Америкаға көшіп келген. 1997 жылдың наурыз айында жойылып бара жатқан түрлер тізіміне енгізілген және 2006 жылдың 14 сәуір күні сот шешімімен тізімнен шығарылған кактус темірлі пигмей соулының (cactus ferruginous pygmy owl) бір немесе екі данасы ескерткіштің ішінде және жанында лицензияланған геодезистермен табылды.

Тарих

Хохокам халқы бұл аймақтағы алғашқы кеншілер болды. Олар Күміс қоңырау тауларында түркіз қазып алды. Күміс пен мыс кенін өндіру 1850 жылдар шамасында Күміс қоңырау тауларында басталды және қазірге дейін жалғасуда. Бигхорн қойларының аналықтары қозы туу үшін кен қалдықтарын жақсы көреді, себебі биік, тік және ашық жерлер оларды жыртқыштардан көруге және қашуға мүмкіндік береді.

Іс-шаралар

Ironwood Forest National Monument демалыс, мал жайылымы және кен өндірісі сияқты көп мақсатта пайдаланылады, бірақ құрылтайшы жарлықта жаңа кен өндірісі мен тас жолдардағы көлік қозғалысы тыйым салынған. Ескерткіш аумағында кем дегенде соңғы 125 жылдан бері үздіксіз жалғасып келе жатқан мал жайылымы қазіргі таңда өте жеңіл немесе консервативті деңгейде, шамамен 300 гектарға бір сиыр есебімен басқарылады. Бигхорн қойларын қорғау мақсатында үй қойы және ешкі жаюға тыйым салынған. Ескерткіште жер бетінде су көздері дерлік жоқ, бірақ жер асты сулары жеткілікті. Мал шаруалары ескерткіш аумағында 80-нен астам жасанды су көздерін күтіп бағуда, сонымен қатар Аризона штатының Аң және Балық шаруашылығы департаменті мен Аризона шөл бигхорн қой қоғамы күтіп бағып отырған 14 су көзі бар. Адамдармен қамтамасыз етілген судың болуы ескерткіште кездесетін құстардың, қашандардың, койоттардың, түлкілердің, қасқырлардың, тау арыстандарының және басқа да жабайы жануарлардың ерекше көптігіне мүмкіндік береді.