Кіріспе

Британдық саудагер (1770–1815)

Джеймс Тилли Мэтьюс (1770 – 10 қаңтар 1815) – Уэльс және гугенот тегінен таралған британдық саудагер, ол 1797 жылы саяси мақсаттағы қате пікірлерге берілгеннен кейін, Ұлыбритания парламентінің отырыстарын бұзуға себеп болғандықтан Бетлем Корольдік ауруханасына қамалды. Осы қате пікірлер 1810 жылы жарық көрген «Есілдіктің иллюстрациялары» атты кітапта сипатталған, соның ішінде Мэтьюстің тыңшылар тобы оны алыстан жасырын түрде мазалау үшін «әуе тоқыма станогын» пайдаланғанына сенгені жазылған. Қазіргі заманғы тарихшылар Мэтьюсті шизофренияның алғашқы толыққанды құжатталған жағдайы деп есептейді.

Францияға саяхат

1790-шы жылдардың басында Ұлыбритания мен Франция арасындағы соғыс болу мүмкіндігіне алаңдаған Мэтьюс, Жакус Пьер Бриссо және Шарль Франсуа Лебрун сияқты жирондистермен таныс радикал Дэвид Уильямспен бірге Францияға сапарлады. Уильямс араласуға тырысты, бірақ бұл сәтсіз аяқталды, содан кейін Мэтьюс бастама көтерді. Ол қысқа мерзімге француз үкіметінің сеніміне ие болды. 1793 жылдың 2 маусымында жирондистер якобиндермен ауыстырылды, ал Мэтьюс жирондистермен байланысы болғандықтан күдікке түсті, сондай-ақ ол қос агент болуі мүмкін деген күман да болды. Ол Террордың қызығында үш жылға қамалды және басқалар сияқты гильотинадан қатты қорқып жүрді. Бұл 1796 жылға дейін жалғасты, одан кейін француз билігі оның ақыл-есінен жаңылып, оны босатты.

Міндеттеме

Лондонға оралғанда Мэтьюс Лорд Ливерпульге екі хат жазды, онда ол Ішкі істер министрін мемлекетке қарсы қылмыс жасады деп айыптап, өміріне қастандық жасалып жатқаны туралы шағымданды. Ол парламенттегі пікірталас кезінде қоғамдық галереядан Лорд Ливерпульге "Қиянат!" деп айқайлап, пікірталасты үзіп, қамауға алынып, Вестминстердегі Тотилл Филдс-тағы қауіпсіз түзету мекемесі Брайдуэллге жабылды. 1797 жылдың 28 қаңтарында ол Бетлем (Бедлам) ауруханасына жеткізілді. 1809 жылы оның отбасы мен достары оның ақыл-есі сақталғанын дәлелдеп, босату туралы петиция берді, бірақ Бетлем басшылығы олардың петициясын қабылдамады. Сондықтан олар хабеас корпустың ісін қозғады, және екі дәрігер, Джордж Биркбек және Генри Клутербак Мэтьюсті қарап, оның ақыл-есі дұрыс деп шешті. Бетлемдегі дәріханашы Джон Хаслам олармен келіспеді және Мэтьюстің, әсіресе саяси мәселелердегі, сандырақтарының қоғамдық тұлғалар мен жалпы халық үшін қауіпті екенін мәлімдеді. Хаслам Мэтьюстің ақыл-есіне қатысты дауды шешуді көздеді; оның кітабында Мэтьюстің сенімдері мен галлюцинациялық тәжірибелері туралы нақты мәліметтер келтірілген және ол параноидтық шизофренияның белгілерін сипаттаған алғашқы еңбек саналады. Бұл кітап медицина тарихында бір психиатриялық науқастың толыққанды алғашқы зерттеуін қамтиды және медициналық әдебиеттегі классикалық туынды болып табылады.

"Ауа тоқыма"

Мэтьюс пневматикалық химиямен айналысатын қылмыскерлер мен тыңшылар тобы Мурфилдс қаласындағы (Бетлемге жақын) Лондон қабырғасында тұрып, оны "Ауа тоқымасы" немесе газдық заряд генераторы деп аталатын машинадан шығатын сәулелер арқылы азаптап отырды деп сенді. Сәулелердің әсерінен болатын азаптарға "Лобстерді қабылдау" (магниттік өріс қан айналымын тоқтату арқылы); "Асқазан терісін сыпыру" және "Мускат жаңғағымен апплексия" (бас сүйегіне сұйықтық енгізу) кірді. Оның қудалаушылары "Орталық тұлға" (Ауа тоқымасын басқарған), "Гловер әйел" және "Сэр Арчи" (Мэттьюстің азаптауын күшейту немесе машинаның қызметін тіркеу үшін "қайталаушылар" немесе "күшті алаңдаушылар" ретінде әрекет еткен) және олардың басшысы "Билл, немесе Король" деп аталды. Мэттьюстің ойларында саяси мағына бар еді: ол бұл топтың мақсаты тыңшылық екенін, Лондонның барлық жерінде Ауа тоқымасымен қаруланған көптеген басқа да топтар бар екенін, олар "пневматикалық тәжірибешілерді" "ұшқыш магниттік сұйықтықпен" әлеуетті құрбандарды "алдын ала магниттеуге" пайдаланатынын мәлімдеді. Мэттьюстің сөзіне сенсек, олардың басты нысандары (өзінен басқа) үкімет басшылары еді. Олардың "сәулелері" арқылы министрлердің ойларын әсер етуге және оларды оқуға болатын. Мэттьюс Уильям Питт осы шабуылдарға "жартылай" сезімтал емес екенін мәлімдеді. Сондай-ақ, Хаслам Мэттьюс туралы жазбалар жасаған болса, Мэттьюс Хаслам мен Бетлемдегі емделуі туралы жазбалар жасады. Бұл 1815 жылы Англиядағы ақылсыздық үйлерін жақсырақ реттеу жөніндегі парламенттік комитеті қараған дәлелдердің бір бөлігі болды, нәтижесінде Хаслам жұмыстан босатылып, Бетлем ауруханасындағы емдеу реформаланды. Мэттьюс психиатрия тарихында практикалық себептермен де маңызды болды. Ол қамауда болған кезде Бетлем ауруханасын қайта құру жобаларын жасау бойынша өткізілген қоғамдық бәйгеге қатысты. Бетлемнің басшылары Мэттьюстің ұсынған 46 беттік жобаларын осыншалықты жақсы бағалап, оған 50 фунт төледі (1810 жылы 50 фунттың қазіргі шамамен <есептелген сомаға> тең екені ескеріледі), ал жаңа аурухананы салу үшін пайдаланылған суреттер Мэттьюстің ұсынған кейбір ерекшеліктерін көрсетеді.

Шығармалық бейнелер

"Хасламның кілті" – журналист Дэнни О'Брайеннің 1993 жылы Эдинбург Фринджінде қойылған пьесасы. Пьесада Мэтьюс қазіргі заманғы ғылыми фантастика авторларының алға басушысы ретінде бейнеленген. Аталған "кілт" – Мэтьюстің сандырақтарын жазған Джон Хасламның ойлап тапқан, ағаш қасық сияқты құрылғы, ол Бедлам ауруханасының науқастарын күштеп тамақтандыру үшін қолданылған. 2002 жылы британдық суретші Род Дикинсон Мэтьюстің бастапқы жоспарлары бойынша ауа тоқыма станогының көшірмесін жасады. Грег Холлингсхедтің "Бедлам" (2004) романы Джон Хаслам мен Мэтьюс арасындағы қарым-қатынастың өзгеруі туралы, және Хаслам, Мэтьюс және Мэтьюстің әйелінің көзқарасынан бірінші тұлғада баяндалады. CSI эпизоды "Лабораториялық тышқандар" (2007) эпизодында Гриссом Мэтьюстің жағдайын "Миниатюралық кісі өлтіруші" серийлі кісі өлтірушіні сипаттауда аналогия ретінде пайдаланады. Роберт Ранкиннің 2007 жылғы "Да да да да да код" романында Air Loom Gang деп аталатын қылмыскерлер тобы, сондай-ақ Доктор Арчи есімді дәрігер, "Орталық адам" деп аталатын паб және "Кинг Билли" деп аталатын сыра кездеседі. 2013 жылғы "Амнезия: Шошқаларға арналған машина" ойыны Джеймс Тилли Мэтьюс, Ауа тоқымасы және Бедламға бірнеше сілтеме жасайды.