Қытайлық саусақ және аяқ езу құралдары

Кіріспе

Қытайлық азаптау әдісі – занжи (拶指) саусақтарды ұстағыш. Бұл – қытайлық азаптау құралы, ол бір-бірімен арқанмен байланысқан кішкентай таяқтардан тұрады. Оны саусақтардың айналасына орналастырып, бірте-бірте тартып тұрғанда, жанындағы адамды мойындауға мәжбүрлеу үшін шыдай алмас ауырсыну тудыратын еді. Қытайдың дәстүрлі заңына сәйкес, адам қылмысын мойындамаса, сотталмайтын. Занжи – әйелдерді мойындауға мәжбүрлеу үшін заңмен рұхсат етілген, өлімге әкелмейтін азаптау әдісі болды. Ал ерлер үшін аяқтарды баяу қысып тұратын үш ағаш тақтайшасынан тұратын, зейінге тоқетіндей ауыррақ джиагун (夾棍) құралы қолданылды.

Атаулар мен айтылу

zǎnzhǐ сөзі екі қытай таңбасымен жазылады. Бірінші (拶) таңбасының zā – “мәжбүрлеу; қысу” немесе zǎn – “бармақтарды қысу (ескі азаптау түрі); азаптау құралы” деген екі мағынасы бар (Wenlin 2016). Екінші таңба zhǐ (指) – “бармақ” деген жалпы термин. Қытай таңбаларының жіктелуі бойынша, екеуі де фоносемантикалық таңбалар; семантикалық мағынасы бар “қол” (扌) радикалы – азапталған дене мүшесі, ал yì (𡿩 “ағын”) және zhǐ (旨 “ниет”) – фонетикалық элементтер. zan (拶) таңбасының “қол” радикалының орнына (桚) нұсқасы бар, онда “ағаш” (木) радикалы қолданылады, бұл саусақ қысқышын жасауға қолданылатын материалды білдіреді. zǎnzhǐ-ден басқа саусақ ұсақтағышқа арналған тағы екі атау бар: zǎnzi (拶子) – қытай тілінде азаптау құралын білдіретін zi (子) жұрнағы, және zǎnxíng (拶刑) – “азаптау; дене жазасы” санаты. “Tean zu” – 17 ғасырдың ортасынан бері ағылшын тіліндегі дереккөздерде жиі кездесетін zanzhi (拶指) немесе zanzi (拶子) сөздерінің қате жазылуы. Мысалы, 2006 жылғы Уикипедия мақаласының алғашқы нұсқасы “Tean zu” деп аталды. Тіл білімі және сөздіктер терминологиясында “tean zu” – арбақ сөз: “Қате оқылу немесе қате түсіндіру салдарынан сөздікке, грамматикаға немесе басқа да ғылыми еңбекке енген сөз” (The American Heritage Dictionary of the English Language 2022, 5-басылым). Мысалы, ағылшын тіліндегі “abacot” сөзі “bycoket” сөзінің қате жазылуынан пайда болған. Сөздік жазушы Джеймс Мюррей Оксфорд ағылшын сөздігінің бірінші томын құрастыру кезінде “abacot” деген сөздің болмағанын анықтады. Оның осы арбақ сөз туралы мақаласында “қателіктер мен қателіктердің таңғажайып тізбегі” сипатталған (Мюррей 1882, 157). “Tean zu” қатесі алғаш рет Қытай туралы батыс тіліндегі ерте сипаттамада пайда болды. Алваро Семедо (1585–1658), португал иезуит миссионері, 1642 жылы Қытай туралы испан тілінде классикалық еңбек жазды, ол бірнеше еуропалық тілдерге аударылды, соның ішінде 1643 жылғы итальян тіліндегі нұсқада алғаш рет заңдық азаптау құралы “tean zu” туралы айтылды. 1642 жылғы испан басылымында қол мен аяққа арналған екі азаптау құралы туралы айтылған, бірақ ол zanzhi туралы емес, тек jiagun-ды ғана сипаттайды (Semedo 1642, 187). Алдыңғы мұқабасында португал тарихшысы Мануэль де Фария э Соуза (1590–1649) баспагер ретінде көрсетілген, бірақ Фария э Соуза кейіннен авторлығын мәлімдеді (Pina 2018, 36–37). Семедо Қытай сот жүйесін жақсы білген, ол “1616 жылғы христианға қарсы науқан кезінде бір жыл түрмеде отырды және Нанкиннен Кантонға тасымалданатын кезде отыз күн қаптауда болды” (Brook 2008, 157). 1643 жылғы Джованни Баттиста Джантинидің (1601–1672) итальян аудармасы Kia quen деп аталады және қате қытайша Tean zu (Semedo 1643, 181) деп қосылады. Тек бір жыл ішінде жазылған және басылған бұл мәтінде типографиялық және баспа қателері көп, “олардың кейбіреулері өте маңызды” (Pina 2018, 38). Томас Хеншоудың 1655 жылғы ағылшын тіліндегі Семедо аудармасында екінші буын Kia Quen және Tean Zu (Semedo 1655, 143) деп жазылған. 1667 жылғы француз аудармасында Луи Кулон Kia quen және Tean zu (Semedo 1667, 209) деп жазған. Альваро Семедоның кең аударған кітабы қытай сөздерін қандай транскрипция жүйесінде қолданатынын көрсетпейді, атап айтқанда, оның “tean zu” арбақ сөзін zanzhi (拶指) немесе zanzi (拶子) және “kia quen”-ді jiagun (夾棍) үшін. Семедо 1610 жылы Қытайға келгенде иезуит миссионерлері Микеле Ругьери (1543–1607) және Маттео Риччи (1552–1610) қытай сөздерін латын әліпбиінде жазу үшін алғашқы қытай транскрипция жүйесін жасады. 1583–1588 жылдары Ругьери мен Риччи португал-қытай сөздігіне редакция жасады, ол қытай тіліндегі алғашқы екі тілді еуропалық сөздік болды. Бұл екі фонеологиялық жүйеде пиньинь бойынша zanzhi (拶指) “zanzu” (Ругьери) және “chánçu” (Риччи) деп транскрипцияланады, ал zanzi (拶子) – “zantsɪ” (Ругьери) және “chánçù” (Риччи) (Witek 2001, 19, 1 және 21-беттер). 1626 жылы иезуит миссионері Николас Триго өзінің “Сиру Эрму Зи” (西儒耳目資, сөзбе-сөз “Батыс ғалымдарының көзі мен құлағына көмек”) еңбегінде негізінен Риччидің негізінде басқа қытай транскрипция жүйесін ойлап тапты. Қытай лингвистері мен синологтары стандартты мандарин тілі үшін көптеген транскрипция жүйесін жасады. “Tean zu” жазуы таныс емес қытай сөзі, бірақ “tean” және “zu” қазіргі қытай транскрипция жүйелерінде қолданылады. Gwoyeu Romatzyh жүйесінде, мандариннің төрт тонын әріптердің жазылуын өзгерту арқылы көрсетеді (“тональды жазу”), “tean” үшін үшінші тонды tiǎn, IPA /tʰiɛn/ білдіреді. Халықаралық стандартты пиньинь жүйесінде “zu” /tsu/ дыбысын білдіреді. Бірнеше қытай сөздері “tianzu” деп айтылса да, ешқайсысы азаптауды білдірмейді. “Tean zu” сөзінің нақты шығу тегі белгісіз, бірақ “tean” сөзі “tsan” сөзінің қате жазылуы болуы мүмкін. Ругьери жүйесінде zhuàng (狀, “форма, пішін”) үшін tsaŋ немесе ciam, ал zhuàng (撞, “соқтығысу, шабуыл”) үшін tſaŋ немесе zam деп жазылған (Witek 2001, 21). 19 ғасырдың Wade Giles транскрипциясымен “tsan tzŭ” пиньиньдегі “zanzi” (拶子) сөзімен салыстырыңыз. “Tean zu” арбақ сөзі бүгінгі күнге дейін қолданылып келеді. Google іздеуі 38 000-нан астам нәтиже береді.

The word zǎnzhǐ is written with two Chinese characters. The first (拶) has alternate readings of zā meaning "to force; to compel; to press" or zǎn "to squeeze the fingers (an ancient form of torture); the instrument used in the torture" (Wenlin 2016). The second character zhǐ (指) represents the common term for "finger". In terms of Chinese character classification, both these logographs are phono semantic characters; with the semantically significant radical of "hand" (扌) the tortured body part and phonetic elements of yì (𡿩 "flow") and of zhǐ (旨 "intention"). Instead of the "hand" radical, zan (拶) had a variant form (桚) with the "wood" radical (木), signifying the material used to make a finger press. Besides zǎnzhǐ two other names for the finger crusher are zǎnzi (拶子) with the common Chinese nominalizing affix zi (子) for the torture device, and zǎnxíng (拶刑) with "torture; corporal punishment" for the category. Tean zu is a common misspelling of zanzhi (拶指) or zanzi (拶子) that was repeatedly copied in English language sources from the mid 17th century to the present day. For example, the 2006 first draft of the present Wikipedia article was titled "Tean zu". In linguistic and lexicographic terminology, tean zu is a ghost word: "A word that has come into a dictionary, grammar, or other scholarly work as a result of a misreading or misinterpretation, as by mistaking a typographical error for an actual word" (The American Heritage Dictionary of the English Language 2022, 5th edition). For instance, the English ghost word abacot originated with a misprint of bycoket "a kind of cap or head dress (peaked before and behind)". When the lexicographer James Murray began editing the first volume of the Oxford English Dictionary, he discovered that "there is not, there never was, such a word" as abacot. His article on this ghost word documents a "remarkable series of blunders and ignorant reproductions of error" from "a bicocket" (in the 1587 second edition of Holinshed's Chronicles) to "abococket" to "abocoket" to "abococke" to, at last, "abacot", which was copied into English publications for centuries (Murray 1882, 157). The tean zu error first appeared in an early Western language description of China. Álvaro Semedo (1585 1658), the Portuguese Jesuit priest and missionary in China, wrote a classic 1642 Spanish language account of China that was translated into several European languages, including the 1643 Italian language version that first mentions the Chinese tean zu instrument of legal torture. The original 1642 Spanish publication, Imperio de la China mentions two torture devices for the hands and feet, yet only describes the jiagun called Kiaquen without mentioning the zanzhi (Semedo 1642, 187). The front cover identifies the Portuguese historian Manuel de Faria e Sousa (1590 1649) as the publisher, but Faria e Sousa later claimed authorship (Pina 2018, 36 37). Semedo had personal knowledge of the Chinese judicial system, he was "imprisoned for a year during the 1616 anti Christian campaign and spent thirty days in a cage while being transported from Nanjing to Canton" (Brook 2008, 157). The 1643 Italian translation by Giovanni Battista Giattini (1601 1672) gives Kia quen and adds the mistaken Chinese name Tean zu (Semedo 1643, 181). Written and published in only one year, this text was flawed by typographical and printing errors, "some of which were quite significant" (Pina 2018, 38). Thomas Henshaw's 1655 English translation of Semedo capitalizes the second syllables as Kia Quen and Tean Zu (Semedo 1655, 143). The 1667 French translation by Louis Coulon hyphenates Kia quen and Tean zu (Semedo 1667, 209). Álvaro Semedo's widely translated book does not identify what romanization system is used for Chinese words, specifically his tean zu ghost word for zanzhi (拶指) or zanzi (拶子) and kia quen for jiagun (夾棍). When Semedo reached China in 1610, the Jesuit missionaries Michele Ruggieri (1543–1607) and Matteo Ricci (1552 1610) had developed the first Chinese romanization systems for transcribing Chinese words in the Latin alphabet. During 1583 88, Ruggieri and Ricci co edited a Portuguese Chinese dictionary, the Dizionario Portoghese Cinese (葡漢辭典), which was the first bilingual European language dictionary of Chinese. In these two phonological systems, Pinyin zanzhi (拶指) is romanized as zanzu (Ruggieri) and chánçu (Ricci) and Pinyin zanzi (拶子) as zantsɪ (Ruggieri) and chánçù (Ricci) (Witek 2001, pp. 19, 1, and 21). In 1626 the Jesuit missionary Nicolas Trigault devised another Chinese romanization system, based mostly on Ricci's, in his Xiru Ermu Zi (西儒耳目資, literally "Aid to the Eyes and Ears of Western Literati"). Chinese linguists and sinologists have developed many transcription systems for Standard Mandarin. The tean zu spelling is not a recognizable Chinese word, but both tean and zu are used in modern Chinese transcription systems. In the Gwoyeu Romatzyh system, which alphabetically indicates the four tones of Mandarin by varying the spelling of syllables ("tonal spelling"), tean represents the third tone tiǎn, IPA /tʰiɛn/. The international standard Pinyin system uses zu for IPA /tsu/. Although there are several Chinese words pronounced tianzu, such as tiānzú (天足, "natural [unbound] feet", as opposed to footbinding), none of them refer to torture. While the precise origins of tean zu remain unknown, one possibility is that tean was a misprint of tsan. The Ruggieri system gives tsaŋ or ciam for zhuàng (狀, "form, shape") and tſaŋ or zam for zhuàng (撞, "collide, run into") (Witek 2001, 21). Compare the 19th century Wade Giles tsan tzŭ romanization for Pinyin zanzi (拶子). The "tean zu" ghost word continues in the present day. A Google search finds over 38,000 results.