Кіріспе

1963 жылғы тарихи драма фильмі, режиссері Лучино Висконти

"Леопард" – Лучино Висконтидің 1963 жылғы эпикалық тарихи драмасы. Висконти, Сусо Чеки д’Амико, Энрико Медиоли, Паскуале Феста Кампаниле, Массимо Франсиоза және автор аты көрсетілмеген Рене Баржавель жазған бұл фильм Джузеппе Томаси ди Лампедузаның 1958 жылғы осы аттас романы бойынша түсірілген. Фильмде Бёрт Ланкастер қартайған сицилиялық ақсүйек Дон Фабрицио Корбера рөлінде ойнаса, Ален Делон оның мүмкіндік іздеуші туысы Танкреди, ал Клаудия Кардинале оның құда қызының рөлінде көрінеді. Паоло Стоппа, Рина Морелли, Ромоло Валли, Серж Реджиани және Теренс Хилл екінші пландағы рөлдерді сомдайды. Бұл фильм итальяндық Titanus және француздық Pathé студияларының халықаралық бірлескен жобасы. Фильм 1963 жылғы Канн кинофестивалінде "Алтын пальма" сыйлығын жеңіп алды.

Сюжет

1860 жылы Сицилияда Салина ханзадасы Дон Фабрицио Корбера ата-бабаларының дәстүрлі ыңғайлылығы мен құқықтарын пайдаланып өмір сүрді. Франциск II-нің әскері мен Джузеппе Гарибальдидің ерікті қызыл жейделі сарбаздары арасында соғыс басталды. Көтерілісшілердің арасында ханзаданың жүрегі жақын немере інісі Танкреди де болды, ханзада оның романтикалық көзқарастарын күдікпен қабылдап, бірақ кейбір қызықты сезімдермен бөлісті. Көтеріліске ашуланған ханзада Палермоға аттанады. Гарибальди әскері қалаға ие болып, Сицилияны Бурбондардан тартып алады. Ханзада орта таптың биліктегі тапты ығыстыратыны, ал сыртта бәрі бұрынғысынша қала беретіні туралы ойға келеді. Өзгерістерге бойын бүрмей, ханзада жазғы сарайына, Доннафугатаға кетеді. Жаңа ұлттық жиналыс халықтың пікірін білуге плебисцит жасайды, нәтижесінде ұлтшылдар 512:0 есебімен жеңіске жетеді, бұл қаланың белгілі азаматы Дон Калогеро Седараның сыбайлас жемқорлығы мен қолдауының арқасы. Дон Калогеро Корбералардың вилласына шақырылады, ол өзімен бірге қызы Анжеликаны алып келеді. Ханзада мен Танкреди екеуі де Анжеликаның сұлулығына тәнті болады. Біраз уақыттан кейін Танкреди оның қолын сұрауды жоспарлайды. Ханзада бұл одақтың дұрыс екенін түсінеді, өйткені немере інісінің жоғары талпынысынан Танкредиге ақша керек болады, ал Анжеликаның әкесі оны қуана қамтамасыз етеді. Ханзада мен Дон Калогероның батасымен Танкреди мен Анжелика келісімге келеді. Танкредидің Гарибальдиден жаңа құрылған король Витторио әскеріне адалдығын ауыстырғанын байқаған ханзада, немере інісінің жаңа Италияда өркендейтін мүмкіндікшіл екенін түсінеді. Сардиния Корольдігінің өкілі Кавалье Шевалли ханзаданың вилласына келеді. Ол ханзаданы Италия Корольдігінің сенатына қосылуға шақырып, ханзаданың зор қайырымдылығы мен даналығы Сицилия көшелеріндегі кедейлік пен білімсіздікті жеңілдетуге көмектеседі деп үміттенеді. Алайда ханзада бұл шақырудан бас тартады, оның пікірінше, Сицилия халқы өзінің ежелгі мұрасын мақтан тұтатындықтан, заманауилықтың құмарлықтарынан гөрі дәстүрлерін артық көреді. Ол өзінің аристократиялық билеушілерінің, оларды ол барыс пен арыстан деп атайды, бюрократтардың барыс пен гиеналар деп аталатын билеушілермен ауыстырылатынын болжайды, бірақ барлығы, тіпті жалпы халықтың "қойы" да, өздерін "жердің тұзы" деп санай береді. Ханзада Дон Калогероның сенатор болуға лайықтырақ екенін айтады. Корбералар, соның ішінде Танкреди, көрші ханзаданың вилласында өткен үлкен кешті тамашалайды, бұл Анжеликаның жоғары қоғамға енуімен белгіленеді. Меланхолия мен жаңа байлардың абсурдтылығына байланысты ханзада бөлмеден бөлмеге шарлап, ол өкілдік ететін қоғамның бүкіл құрылысына көңілі толады, сонда Анжелика жақындап, оны билеуге шақырады. Ол келіседі және бір сәтте өзінің бұрынғы сәнді және тартымды бейнесін қайта жасайды, бірақ биден кейін ол тез арада қайта көңілсіз болады. Таңертең ханзада кештен жалғыз кетеді. Бос көшелер арқылы жүріп, жүрегі ауыр, ол асығысқан діни қызметкердің үйге кіруіне жол береді, содан кейін Италияның өшіп бара жатқан өткенін бейнелейтін қараңғы аллеяға кіреді, ол өзіне тиесілі екенін сезінеді.

Даму

Томасидің романы Италияда бестселлер болды және Италияның ең беделді әдеби сыйлығы – Стрега сыйлығын жеңіп алды. 1960 жылдың тамызында итальяндық Titanus студиясы келесі жазда Сицилияда, кем дегенде 2 миллион долларлық бюджетпен роман негізінде фильм түсіретінін хабарлады. Фильм итальяндық-американдық копродукция болып, итальяндық және американдық актерлердің қатысуымен түрлі тілдерде түсірілуі тиіс еді. Этторе Джаннини сценарийді дайындап жатты, бірақ оны аяқтау үшін тағы бір автормен бірлесіп жұмыс істейтіні күтілді. Висконти қатысуына дейін бірнеше нұсқалар жасалған. "Бұл кітап сицилиялық ханзаданың көзімен қарастырылады, ол халықты түсінбейді", – деді Висконти. "Халықты Гарибальди алдап, содан кейін Пьемонттықтар жойды. Пьемонттың жоғары топтары оңтүстіктің әлеуметтік құрылымын өзгеріссіз сақтап қалуға тырысқандықтан, халықтың санасы басылды." 1961 жылдың шілдесінде MGM Titanus компаниясымен фильмді бірлесіп түсіру туралы келісімге келгенін мәлімдеді. Уоррен Битти Танкреди рөлін ойнау мүмкіндігін Висконтимен талқылап жатты, ал Висконти Принц рөліне Лоуренс Оливье мен Спенсер Трейсиге ұсыныс жасады. Продюсерлер Висконтиге үлкен бюджетті ақтау үшін жұлдызды актерді шақыру қажеттігін айтты. Продюсерлер жұлдызды Грегори Пек, Энтони Куинн, Спенсер Трейси немесе Берт Ланкастер болуын ұсынды және Висконтимен ақылдаспай Ланкастерді таңдады. Бұл режиссерді ренжітті, бастапқыда түсірілім алаңында шиеленіс тудырды, бірақ Висконти мен Ланкастер жақсы қарым-қатынас орнатып, олардың достығы Висконтинің өмірінің соңына дейін сақталды. 1961 жылдың қарашасында Ланкастер басты рөлге келісті, түсірілім сәуір айында басталды. Ланкастер бұл рөлге ұсынылғанға дейін де "Леопардқа" ұзақ уақыт бойы қызығушылық танытқанын" айтты: "Менің ойымша, бұл адам және оның өмірі туралы соңғы жылдарда жазылған ең жақсы және терең зерттеу." Ол рөлге келісуге күмәнданатынын айтты, себебі "роман өте керемет туынды болды", бірақ соңында қабылдауға шешім қабылдады. 1962 жылдың сәуірінде 20th Century Fox фильмнің тарату құқығын сатып алғанын жариялады.

Атыс

Суретке түсіру 1962 жылы мамыр айында Палермо қаласында басталды. Сицилиядағы екі айлық түсірілімнің алғашқы екі аптасы шайқас сахналарына арналды. 22 апталық түсірілімнен кейін, интерьерлер Римде түсірілді. Палермодағы Палаццо Вальгарнера Гангиде түсірілген фильмнің шешімді бал залы көрінісі, ұзақтығымен (аяқталған фильмде 46 минуттан асып түседі) және салтанаттылығымен танымал болды. Ланкастер Висконтиді «мен жұмыс істеген ең ұлы режиссер» деп атады. 1963 жылдың мамыр айында фильмнің Titanus компаниясына 5 миллион долларға түскені хабарланды.

Нұсқалар

"Леопард" кем дегенде бес түрлі нұсқада таратылған. Висконтидің бастапқы жұмыс үлгісі 205 минуттық болды, бірақ режиссер де, продюсер де оны тым ұзақ деп санады, сондықтан фильм Канн кинофестивалінде көрсетілу үшін 195 минутқа дейін қысқартылды. Висконти кейін фильмді ресми итальяндық көрсетілімі үшін 185 минутқа дейін қысқартты және осы нұсқаны өзінің ең жақсысы деп есептеді. Басқа еуропалық елдерде фильм 171 минуттық кесілген нұсқада жарық көрді. Фильмнің ағылшын тіліндегі дубляждалған нұсқасында итальяндық және француз актерлерінің үнін басқа актерлер дубляждаған, ал Берт Ланкастер мен екінші рөлдегі актер Лесли Френч ғана өздерінің диалогтарын қайта дубляждады. Бұл нұсқаны дистрибьюторы 20th Century Fox Висконтидің қатысуынсыз 161 минутқа дейін қысқартты, ол кесулерге, дубляжға және көшірмеге наразы болды. "Бұл менің фильмім емес" деді Висконти осы нұсқа туралы.

Шығару

Фильм 1963 жылы Канн кинофестивалінде дебют жасап, "Алтын пальма" жүлдесін жеңіп алды. Фильмнің 185 минуттық нұсқасы 1983 жылы АҚШ-та шықты.

Кассалық жинақ

Фильм Еуропада сәтті шықты. Ол алғашқы 10 күн ішінде 8 итальян қаласында 370 000 долларлық табыс әкелді және 3 688 024 көрерменмен француз кассасында жылдың ең танымал алтыншы фильмі болды. АҚШ-та Fox компаниясы монтаждауды қысқартқанмен, фильм АҚШ-та бұрынғыдай сәтті болмады, кинотеатрлардағы көрсетімнен түскен пайда 1,8 миллион долларды құрады.

Сыни

1963 жылғы жазда шыққан кезде американдық сыншылардың көпшілігі фильмді жақтырмады. Newsweek журналында хабарланғандай, Ланкастер "Кларенс Дейдің "Әкесімен өмірі" пьесасын жазғы сахнада ойнағандай" көрінді. The New Yorker журналынан Джонатан Миллер Ланкастерді "мұрттарымен мойындыққа алынып, рөлінің маңыздылығынан қатты әсерленген" деп сынады. "Нью-Йорк Таймс" газеті былай деп жазды: "Бұл әдемі туындының қайтадан жарыққа шығуы, дұрыс жағдайда екі онжылдық ешқандай өзгеріс жасамаса, ал 25 минут өте жақсы фильмді мүмкін керемет фильмге айналдыра алатынын көрсетеді." Mark Lager, Senses of Cinema сайтында Джузеппе Ротунноның фильмдегі операторлық жұмысын "барокколық және ағымды" және "жаңашылдықпен ойландыратын" деп бағалады. Фильмнің абыройы артып келеді. Режиссерлер Мартин Скорсезе мен Сидней Поллак (фильмнің ағылшын тіліндегі дубляжын бақылаған) оны жасалған ең ұлы фильмдердің бірі деп есептейді. Британдық кино институтының он жылдық сыншылар сауалнамасында "Леопард" барлық уақыттың ең ұлы фильмдерінің 57-орынында тұрды. Rotten Tomatoes сын-талқылау сайтында фильмге негізделген шолулардың арасында мақұлдау көрсеткіші құрайды, орташа бағасы ; сайттың "критиктер консенсусы" былай деді: "Керемет және сағынышпен толған "Леопард" эпикалық шайқастарды, сәнді костюмдерді және киноға түскен ең әдемі сахналардың бірі болып табылатын балл бұрылысын ұсынады." Metacritic сайтында фильмнің 2004 жылғы қайта шығарылуы 12 шолу негізінде 100-ден 100 ұпай алды, бұл "барлық тараптан мақтауға ие" екенін көрсетеді.

Сақтау

«Леопард» фильмінің түпнұсқа 8 перфорациялық Technirama камера негативі сақталды және The Criterion Collection DVD мен Blu-ray нұсқалары үшін бейнемастер жасау үшін пайдаланды, түс реттеуін фильмнің операторы Джузеппе Ротунно қадағалады. Фильмнің 4K сандық сканированиесі негізінде жаңа сақтау элементтері құрылды, бұл Болонья кинотекасы, L'Immagine Ritrovata, «Фильм қоры», Gucci, Pathé, Fondation Jérôme Seydoux Pathé, Twentieth Century Fox және Centro Sperimentale di Cinematografia Cineteca Nazionale бірлесіп жасаған жұмыс. Бұл қалпына келтіру 2010 жылғы Канн кинофестивалінде тұңғыш рет көрсетілді.