Кіріспе

Нью-Делидегі Ұлттық музей, сондай-ақ Үндістанның Ұлттық музейі деп те аталады. 1949 жылы құрылған бұл мұражайда тарихқа дейінгі дәуірден бастап қазіргі заманғы өнер туындыларына дейін әртүрлі экспонаттар бар. Ол Үндістан Үкіметінің Мәдениет министрлігіне бағынады. Мұражай Жанпат көшесінде орналасқан. Ұлттық музейдің жобасы 1946 жылы Үндістан Үкіметі құрған Гвайер комитетімен әзірленген. Мұражайда шамамен 200 000 өнер туындысы сақталған, олардың көп бөлігі Үндістанға тән, ал қалғандары шетелдік, және бұл экспонаттар 5000 жылдан астам кезеңді қамтиды. Мұражайдың бірінші қабатында 1983 жылы құрылған және 1989 жылдан бері университет статусын алған Өнер тарихы, консервация және музейтану институты орналасқан, онда өнер тарихы, консервация және музейтану бойынша магистратура және докторантура деңгейлеріндегі курстар оқытылады.

Тарих

1946 жылы Гвайер комитеті Үндістанның Ұлттық мұражайын салу туралы ұсыныс жасады. Бұл комитеттің төрағасы – Үндістанның бұрынғы бас судьясы және Дели университетінің вице-канцлері сэр Морис Гвайер болды. Комитет мүшелерінің бірі – сол кезде Үндістанның археологиялық зерттеулер басқармасын (ҮАЗБ) басқарған сэр Мортимер Уилер еді. Ол көбінесе Ұлттық мұражайдың бастамашысы ретінде еске алынады, себебі ол мұражайдың дамуын қолдаған. Алайда, есептерге сәйкес, ол жаңа мұражай құрудың орнына, ҮАЗБ-нің филиал мұражайларын біріктіруге көбірек қызығушылық танытқан. Ұлттық мұражай тарихының бастауы Лондонның Корольдік өнер академиясы ұйымдастырған үнді өнері мен артефактілерінің көрмесімен байланысты. Көрме 1947-1948 жылдары қыс айларында Берлингтон хаузының галереяларында көрсетілді. Лондонда өткен Үндістан мен Пәкістан өнерінің көрмесі британ үкіметінің демеушілігімен ұйымдастырылған тұңғыш көрме болды және үнді артефактілеріне жоғары өнер мәртебесін берді. Үндістанға қайтарылғаннан кейін, Джавахарлал Нерудің қолдауымен, бұл маңызды коллекциялар елге оралған соң осында көрсетілуі керек деген шешім қабылданды, осылайша үнді халқы олардан ләззат алып, құрметтей алатын болады. Көрме аяқталғаннан кейін, мұражайлар мен коллекционерлерге өтініштер жіберілді, олардан ұлттық мұражай болып құрылатын мекеменің меншігіне объектілерді берулері сұралды. Ұлттық мұражайды тұрақты ету туралы шешім қабылданғаннан кейін, экспонаттар алғаш рет 1949 жылдың 15 тамызында Президент резиденциясының (бұрынғы Үкімет үйі) мемлекеттік залдарында қойылды және залдарды Үндістанның генерал-губернаторы С. Раджагопалачари ресми түрде ашты. 1950 жылдардың ортасына дейін ол уақытша көрменің тұрақты нұсқасы болып қала берді – сол бірдей экспонаттардан тұрып, мемлекеттік залдарда орналастырылды. 1955 жылы Ұлттық мұражайдың қазіргі орны – Жанпатта құрылыс жұмыстары басталды. Алайда, 1960 жылы Ұлттық мұражай дайын болған кезде, Будданың мүсіні мен Рампурва бұқасы Джавахарлал Нерудің өтініші бойынша Президент резиденциясында қалды. Ұлттық мұражай құрылғаннан бері, оның бастапқы құрылымы мен ұйымдастырылуының көп бөлігі Калькуттадағы Үндістан мұражайының үлгісіне негізделген, өйткені оның алғашқы кураторларының бірнешесі, мысалы, С. Сиварамамурти, Үндістан мұражайының бұрынғы қызметкерлері болды. Бірақ Ұлттық мұражай Үндістанның ең ірі және сәнді мұражайы ретінде танылған Үндістан мұражайының тарихи орнын ығыстыруға ұмтылған. Ол 1960 жылдың 8 тамызында Ұлттық мұражайға жұмысқа орналасып, одан кейін тағы алты жыл басшылық етті. Ол өнерді баршаға қолжетімді етуге сенетін мәдени демократияның жақтаушысы болды және мұражайлардың осы мақсатқа жетуде маңызды рөл атқаратынына берік сенді. Ұлттық мұражайдағы көрмелерін ұйымдастырғанда, ол осы секуляризация мен демократияландыруға ұмтылысын классикалық ақ куб кеңістіктеріндегі мүсіндерді минималды контексттік ақпаратпен көрсету арқылы жүзеге асырды. Оның «көрнекі сақтау» дисплей жүйесі, минималистік тұғырлар, ауа алмастыру желдеткіштері, жол жарығы және көрнекі әртүрлілік үшін сатылы көтерілген үлкен шыны витриналары мұражайдың халықаралық деңгейде танылуына әкелді және мұражайдың бүгінгі жұмысы да оның имиджін көрсетеді. Ол ағаш шеберлеріне көрме жабдықтарын, Эймс стиліндегі дивандарды, шкафтарды және модернистік, ыңғайлы сызықтарды көрсететін шкафтарды жасауды тапсырды. Мұндай элементтер көрермендер үшін заманауи өнерді көрсетуге арналған тамаша ағымды сахнаны жасады. Гармониялы түстер схемасы, драмалық, күңгірт жарық, көз деңгейіндегі нысандардың айналасындағы кеңістік және кейде көрнезілік үшін жапырақты өсімдіктер – барлығы заманауи мұражай құруға үлес қосты.

Ғимарат

Қазіргі Ұлттық музей ғимаратын сәулетші Ганеш Бикажи Деолаликар жобалаған. Құрылыстың іргетасы 1955 жылдың 12 мамырында премьер-министр Жавахарлал Неру қалады. Ғимарат дайын болғаннан кейін жаңа мұражайды 1960 жылдың 18 желтоқсанында Үндістанның вице-президенті доктор Сарвепалли Радхакришнан ашты. Ол бүгінде Эдвин Л. Лютенстің Императорлық мұражай жоспарында белгіленген жерде орналасқан. Бұл жерде бұрын Орталық Азия ескерткіштерінің кішкентай мұражайы болған, онда саяхатшы сэр Аурел Штайннің маңызды коллекциясы сақталған. Мұражайдың бірінші қабатында орналасқан Ұлттық музей институты, «университет мәртебесіне ие» болып саналады және Ноидадағы жаңа кампусқа көшіріледі. Ең танымал экспонаттардың қатарында ерте Хараппа дәуіріне жататын қоладан жасалған «Билеуші қыз» мүсіні, Харьянадағы Рахигариден қазба жұмыстарынан табылған қаңқа, Ана Құдайының терракоталық бейнелері және саз ыдыстар бар. Галереяда қола мен терракотадан жасалған мүсіндер, сүйек бұйымдары, азу, стеатит, жартылай бағалы тастар, боялған керамика және зергерлік бұйымдар да қойылған. Көптеген қазба жұмыстары кезінде табылған және сауда үшін пайдаланылған мөрлер де көрсетілуде. Олардың суреттерінде бұқалар, пілдер, бір мүйізді жануарлар, жолбарыстар, крокодилдер және белгісіз символдар бейнеленген. Мөрлердің бірінде Пасупати суреті бейнеленген, ол прото-Шива ретінде түсіндіріледі. Галерея Үндістандағы адамзат өркениетінің дамуын Месопотамия, Египет және Қытай сияқты замандас өркениеттермен салыстыруға тырысады. 1920 жылдары Хараппа өркениетінің маңызды орталықтарының бірі – Мохенджо-Даро қазылған кезде археологтар оның маңызды табылған заттарын алдымен Лахор мұражайына орналастырды, содан кейін Мортимер Уилер оларды Делиге көшірді, себебі осы жерде Орталық Императорлық мұражай салынуы күтілуде. Бөліс кезінде осы заттарға иелік ету мәселесі туындады, соңында екі ел коллекцияны тең бөлісуге келісті. Бірақ бұл кейде сөзбе-сөз түсіндірілді, нәтижесінде бірнеше әшекейлер мен белдіктер бөлініп, олардың жартысы Пәкістанға, ал жартысы Үндістанға жіберілді. Мохенджо-Дародан табылған ең әйгілі екі мүсіннен Пәкістан сақалды ер адамның стеатиттен жасалған мүсінін, «Жоғарғы бастық» деп аталғанды сұрады және алды, ал Үндістанның Ұлттық мұражайы «Билеуші қыздың» қоладан жасалған мүсінін сақтап қалды. Сондай-ақ, Чаттрамухи Шивлинга, Бодхисаттва және джайнистік құрбандық тақталары да бар.

Гупта галереясы

Атауынан көрініп тұрғандай, бұл галерея Гупта әулетінен (4-6 ғасырлар) қалған артефакттарды көрсетеді. Гупта дәуірінің өнері – Үндістан өнерінің ең жоғалған деңгейі. Керамика, қыш ыдыстар, жиһаз, тоқыма, шыны бұйымдар, металл өнімдері және әшекей бұйымдары – декоративтік өнерге жататын бірнеше мысалдар. Декоративтік өнер бөлімі екі галереяға бөлінген.

Көркемсурет галереясы 1

Бұл галерея мұражайдың үш коллекциясымен – азу, жаде және керамикамен таныстырады. Азу тобында индуистік және христиан діни тұлғаларының бірнеше үлгілері бар. Жаде бөлімінде тұрмыстық заттар көрсетілсе, ал керамика тобында жылтыр плиткалар мен көк-ақ қыш ыдыстар қойылған. Галереяда екі қызықты тақырып бар: «Үндістан тақтары» және «Өткендегі ойындар мен демалыс». Тақтар тақырыбы билік орнының қалыптасу жолын көрсетеді. Ежелгі заманғы төмен, жалпақ орындықтардан бастап, қазіргі заманғы қарулы креслоларға дейін тақтың тарихы – қызықты әңгіме. Мұнда әсем ойылған үй ғибадатханасы және металлдан жасалған индуисттік және джайндық құлшын орындары (үй ғибадатханаларындағы құдайларға арналған кішкентай орындықтар) да бар. Варанаси патшасының зергерлік әшекейлермен безендірілген тағы – биліктің символының ең көрнекті мысалы. Ойындар бөлімінде дірілдегіш ойыншықтар, йо-йо, шахмат және чаупар ойындары қойылған. Әртүрлі материалдардан жасалған, әртүрлі дизайнды айналмалы ойыншықтар да көрсетілген. Бұл артефактілер ойынға арналған күнделікті заттарға эстетикалық және көркемдік элементтерді үйлестіреді. Мұражайдың жаде коллекциясында Моғол кезеңінен қалған қызықты заттар бар.

Көркемсурет галереясы 2

Бұл галереяда прототарихи кезеңнен бастап қазіргі күнге дейінгі артефакттар ұсынылған. Әртүрлі ұрпақтардың талғамы мен мәртебесіне қарай олардың әртүрлілігі, сапасы және қолданылған материалдар артты, және бұл процесс бүгінге дейін жалғасуда. Галереяда металл өнімдері, әшекей бұйымдары және ағаштан жасалған заттар қойылған. Ағаш заттардың ішінде ең танымалдары – Ваханалар.

Қолжазбалар галереясы

Мұражайда 14 000-нан астам қолжазба мен мәтін бар, олардың шамамен 1000-ы суреттелген. Галереяда 1669 монета, сондай-ақ 5 монетаның көшірмесі, 5 өлшеу ыдысы, және ежелгі заманда салмақ және өлшем ретінде қолданылған куриялар мен ратьтер қойылған. Онда ең ерте иілген сызықтан бастап, белгіленген монеталардан, Үндістанның маймыл мемлекеттері, Британдық Үндістан және тәуелсіздік алғаннан кейінгі монеталарға дейін барлық үнді монеталары бар. Бұл жерде б.з.д. 6 ғасырдан бастап 21 ғасырдың басына дейінгі үнді монеталарының толық тарихы көрсетілген. Монета жасаудың әртүрлі техникаларын көрсететін түрлі диорамалар да бар. Бұл монеталар ежелгі, орта ғасырлық және қазіргі үнді тарихының әртүрлі салалары туралы бай және сенімді ақпарат көзі болып табылады. Бұл заттардың көпшілігі Христофор Колумб Солтүстік және Оңтүстік Американы ашқанға дейінгі кезеңге жатады, олар Мексика, Перу, Майя, Инка, Американың Солтүстік-Батыс жағалауы, Панама, Коста-Рика және Сальвадордан алынған.

Антропология бөлімі

Ұлттық музейдің антропология бөлімінде жылдар бойы зерттеу экспедициялары мен жеке коллекциялардан алынған этнографиялық қызығушылық тудыратын заттардың жинағы бар. Этнографиялық өнер галереясы осы ірі мұраның бір бөлігі ретінде тайпалық және халықтық өнердің үлгілерін көрсетеді.

Қару-жарақ галереясы

Бұл галереяда тас дәуірінен бастап қазіргі заманға дейінгі қару-жарақтар қойылған. Жинаққа кескіш қарулар, лақтыратын қарулар, ұрып-соғу қарулары, құрбандыққа шалу және рәсімдік қарулар, отты қарулар, адамдар мен жануарларға арналған қорғаныш киімдері, әшекейлік және соғыс аксессуарлары кіреді. Жиынтықта басымдықпен моғол қару-жарақтары ұсынылған, сондай-ақ маратха, сикх, раджпут қару-жарақтары да кеңінен көрсетілген.

Дәстүр, өнер және сабақтастық

2014 жылдың 6 ақпанында мұражайға жеке коллекционерлерден алынған, кең географиялық және әлеуметтік спектрді қамтитын 200-ден астам заттан тұратын галерея қосылды. Көрмеде Сантал қауымына тән паланкин, Батыс Бенгалиядан келген орама суреттері, Пунджабтың Пулкари сияқты тоқыма бұйымдары, сондай-ақ Бастардан әкелінген қола мүсіндері, терракотадан жасалған өнімдер мен тоқу шаралары көрсетілген. Галерея – Үндістанның түрлі аймақтарындағы өнердің бай жиынтығы.

Анубхав

Ұлттық музей ЮНЕСКО, Мүгедектер құқықтары жөніндегі ұлттық платформа (ММДҚ) және Сакшаммен бірлесіп 2015 жылы мүгедектерге арналған жаңа тұрақты галереяны ашты. Галереяда музей коллекцияларынан алынған 22 заттың тактильді көшірмелері, сондай-ақ аудиогид, пандустар және Брайль әрпімен жазылған сипаттамалық жазбалар бар. Галерея келушілерді экспонаттарды қолмен ұстап, сезінуге шақырады. "Анубхав: Тактильді тәжірибе" мүмкіндігі шектеулі адамдар үшін қолайлы кеңістік пен заттармен танысу мүмкіндігін қамтамасыз етеді. Галереяны ассистент-куратор Риге Шиба ойластырды және куратор Виджай Кумар Матирдің жалпы басшылығымен, Васундра Сангванның көмегімен жасады. Галереядағы көшірмелер Ұлттық музейдің модельдеу бөлімінде, Гемант Томар және оның әріптестері жасады, ал галереяны Амардип Лабана жобалады.

Басқару

Гранттардың табиғаты және бақылау жүргізу шаралары негізінде Ұлттық музей Үндістанның Орталық үкіметінің қарауына кіреді. Бастапқыда музейді 1957 жылға дейін Археология бас директоры басқарды, содан кейін Үндістан Үкіметінің Білім министрлігі оны жекелеген мекеме деп жариялап, тікелей басқаруына алды. Осы өзгерістен кейін музей Өнер сатып алу комитетінен түскен қаражатты пайдалана отырып, қызметкерлер құрамын және жинақтарын едәуір арттыра бастады.

Донорлар

Ұлттық мұражай үшін жинаудың бірінші толқыны 1948 жылы басталды және шамамен 1952 жылға дейін созылды. Бұл В. С. Агарвала, Моти Чандра, Рай Кришнадас, Карл Хандалавала сияқты ғалымдардың және олардың жеке коллекционерлермен жеке қарым-қатынастарының үлкен ықпалымен жүзеге асты. Парламент 1947 жылдан бастап жаппай жинауға қаржы бөлді, бірақ бұл алғашқы жинау кезеңі егжей-тегжейлі сипаттамалардың, сандық деректердің, таңдау критерийлерін анықтайтын параметрлердің жетіспеуімен ерекшеленеді. О. К. Ганголи (1881–1974) өзінің суреттер жинағынан бір бөлігін Ұлттық мұражайға сатты және оның құрылуына өзінің үлес қосқанын айтады. Ол сондай-ақ басқа коллекционерлерді өз коллекцияларын Ұлттық мұражайға сыйлауға шақырғанын, бірақ әрқашан сәтті болмағанын мәлімдейді. Буржор Н. Трезаривалланың (1947 жылы қайтыс болған) коллекциялары да Ұлттық мұражайда сақталады, олар туралы Ганголи көбінесе ештеңе айтпайды, тек олардың үлкен және маңызды болғанын ғана білдіреді. Ол коллекцияны сатып алуға қатысқанын баса айтады, бірақ Трезаривалланың туысы Хандалаваланың одан үлкен рөл атқарғаны мүмкін екенін де еске салады.

Аудитория

Галереялармен қатар, мұражайда 250 орындық аудитория да бар. Мұражайды және оның жинақтарын таныстыратын қысқа фильм аудиторияда үнемі көрсетіледі. Сондай-ақ, өнер, тарих және мәдени мұра туралы фильмдер де көрсетіледі.

Мұражай коллекцияларын цифрландыру

Ұлттық музей өзінің мұражай коллекциясын цифрландыру бойынша арнайы жобаны бастады, осы арқылы коллекцияны онлайн көру үшін қолжетімді етуді көздейді. Бұл процеске мұражай коллекцияларын ‘JATAN’ деп аталатын коллекцияларды басқару жүйесінде цифрландыру және сақтау кіреді. JATAN – Үндістан мұражайлары үшін цифрлық коллекцияларды басқару жүйесін құруға мүмкіндік беретін виртуалды мұражай құрастыру бағдарламалық қамтамасыз етілуі, және ол Үндістанның бірнеше ұлттық мұражайларында қолданылады. Оның мақсаты – музейлерде сақталған барлық заттардың цифрлық көшірмесін жасау, сондай-ақ зерттеушілерге, кураторларға және осы салаға қызығушылық танытқандарға көмектесу. ‘C DAC’ Пуна орталығы жасаған және дамытқан JATAN бағдарламалық жасақтамасы арқылы жасалған цифрлық көшірмелер (сақталған нысандар мен ескерткіштердің) ұлттық цифрлық қоймаға және порталға біріктіріліп, олар жұртшылыққа қолжетімді болады. Үндістан мұражайларының ұлттық порталы және цифрлық қоймасы мұражайлардың физикалық және географиялық орналасуына қарамастан, тақырыптық жинақтар мен артефактілерге (мүсіндер, суреттер, қолжазбалар, қару-жарақ, монеталар және көптеген басқа да санаттағы артефактілер) біріктірілген қолжетімділікті қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, "Смарт-компьютерлерді дамыту орталығы" мүгедектердің мұражайға бару тәжірибесін жақсартуға бағытталған "Даршак" мобильді қосымшасын әзірледі. Бұл қосымша мұражайға келген адамдарға нысанның жанында орналасқан QR-кодты сканерлеу арқылы заттар мен артефактілер туралы толық мәліметтерді нақты уақытта алуға мүмкіндік береді.

Ұлттық мұражай коллекциялары Google Art жобасында

Ұлттық музей Google мәдени институты арқылы Google-дың коммерциялық емес жобасы – Google Art Project-іге өз коллекциясынан ерікті түрде заттар ұсынды. Жүзден астам экспонат фотоға түсіріліп, олардың сипаттамалары Google Art Project веб-сайтында «Ұлттық музей, Нью-Дели» деген атпен қолжетімді, бұл коллекцияға онлайн кірушілердің санын арттырды. Ұлттық музейдің Google бетіне музейдің басқа да маңызды коллекциялары қосылып, мазмұны одан әрі толықтырылатын болады.

Дау

2010 жылы ЮНЕСКО алғаш рет жүргізген зерттеуінде Ұлттық мұражайды тағы жеті мұражаймен бірге нашар күтімде, нашар жарықтандырылған және қате белгілері бар деп бағалаған есеп ұсынды. Сол кездегі әлеуметтік қорғау және туризм министрі Сельжа Кумари Парламентке берген жазбаша жауабында есептің бағалары мен қорытындыларының дұрыс еместігін, себебі сарапшылардың саны жеткіліксіз болғанын мәлімдеді.

Болашақ

Бастапқы кезеңінде болғанымен, қайта құру ұсынылып отырған жердің Үндістан астанасының ең танымал бөлігін құрайтын Орталық Виста қайта құру жобасы, Ұлттық музей тендерде көрсетілген ғимараттардың бірі. Онда кейбір ғимараттардың "құрылымдық қызмет мерзімі" аяқталуға жақын болса, Солтүстік және Оңтүстік блоктар сияқты шамамен 100 жылдық ескі ғимараттар "жер сілкінісіне төтеп бере алмайды".

Көрме: "Индо-Сиам байланысы"

Музейдің бұрынғы буддалық галереясында 28 ақпаннан 31 мамырға дейін Тайланд Корольдік елшілігімен бірлесіп "Индо-Сиам байланысы: тай өнеріндегі және тұрмыс салтындағы үнді мұрасын іздеу" атты көрме ұйымдастырылды. Бұл шара Үндістан мен Таиланд арасындағы дипломатиялық қарым-қатынастың 75 жылдығын тойлау мақсатында өткізілді. Көрме Индо-Сиам байланысы арқылы көрініс тапқан, дін, мәтіндер, бейнелеу өнері, сәулет, тоқыма және өнер көрсетулердің көп қырлы аспектілеріндегі трансмәдени ұғымдарды ұсынды. Ол екі елдің ежелгі заманнан бері қалыптасқан, мәдени, тарихи және рухани ортасының дамуын, оның бүгінге дейін жалғасып келе жатқан гүлденуін көрсетті. Көрме, екі ел арасындағы мәдени және көркем қарым-қатынастардың үздірлігі мен динамикасын көрсететін хронологиялық прогрессияны және әртүрлі бейнелеу элементтерін тақырыптық тұрғыдан ұсынды. Екі ұлт арасындағы байланыс адамдардың, тауарлардың және сенімдердің қозғалысы, бағдарлануы және жылжуы арқылы ізделді, бұл мәдени жетістіктерді таратуға және иконалардың, мәтіндердің және көркемдік іс-әрекеттердің жергілікті жерлерде қалыптасуына ықпал етті. Осының нәтижесінде, қуатты мемлекеттік билік пен патшалықтың символы ретінде қасиетті қалалар құрылды. Бұл қалалар біртұтас космологиялық символизм, құдайлық қолдау және руханият концепцияларына негізделген, олар ғибадатханалар мен ступалар сияқты ерекше сәулеттік құрылыстарды салумен ерекшеленді. Рухани ояну мен білім іздеуде көрініс тапқан мәдени алмасулардың кеңеюі символдардың, ритуалдардың, йогалық тәжірибелердің, ауызша дәстүрлердің және сенім жүйелерінің таралуына әкелді. Бұл көрнекі саяхат көрмеге қойылған экспонаттардың алуан түрлілігі арқылы осы барлық аспектілерді көрсетті. Көрмеде ежелгі заманнан бері үнді-тай аймақтарының ортақ мұрасы мен көркемдік байланыстарын көрсететін 150-ге жуық экспонат ұсынылды. Көрме Үндістанның мәдени таралу толқындарының ішінде атқарған негізгі және маңызды рөлін көрсетті, ал қойылған заттар ғасырлар бойы үнді санасының бір бөлігі болған тарихи оқиғаларды бейнеледі.