Кіріспе
Ратмир Дмитриевич Холмов (13 мамыр 1925 жыл, Шенкурск қаласы – 18 ақпан 2006 жыл, Мәскеу қаласы) – ресейлік шахмат үлкен шебері. Ол өмірінде Шығыс Еуропадағы көптеген халықаралық турнирлерде жеңіске жетті және 1963 жылы КСРО чемпионатында бірінші орынды бөлісті, бірақ тай-брейкте жеңіліске ұшырады. Холмов Батыста көп танылмады, өйткені карьерасының ең жақсы кезеңінде ол сол елдерде қатыспады, тек социалистік елдердегі жарыстармен шектелді. Оның шахматтағы нәтижелері өте жақсы болғандықтан, бұл қауіпсіздік шараларымен байланысты болуы мүмкін, себебі Холмов соғыс жылдары теңізші болған. Алайда, ол 1950-ші жылдардың ортасынан 1970-ші жылдарға дейін КСРО-ның ең күшті шахматшыларының бірі болды және Chessmetrics.com сайтының мәліметінше, 1960 жылдың тамызынан 1961 жылдың наурызына дейін әлемде 8-ші орынды иеленді. Холмов өмірінің соңына дейін шахматпен белсенді айналысып, 80 жастан асқаннан кейін де жоғары деңгейде ойнады.
Ratmir Dmitrievich Kholmov (Russian: Ратмир Дмитриевич Холмов) (13 May 1925 in Shenkursk – 18 February 2006 in Moscow) was a Russian chess Grandmaster. He won many international tournaments in Eastern Europe during his career, and tied for the Soviet Championship title in 1963, but lost the playoff. Kholmov was not well known in the West, since he never competed there during his career peak, being confined to events in socialist countries. His chess results were impressive, so this may have been for security reasons, as Kholmov had been a wartime sailor. But he was one of the strongest Soviet players from the mid 1950s well into the 1970s, and was ranked as high as No. 8 in the world by Chessmetrics. com from August 1960 to March 1961. Kholmov stayed active in competitive chess right to the end of his life, and maintained a high standard of play past the age of 80.
Алғашқы жылдар
Холмов 12 жасында шахмат үйреніп, үш жылдың ішінде шеберге жуық деңгейге жетті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Кеңес сауда флотында теңізші болып қызмет етті, көбінесе Солтүстік Арктика маршрутымен жүзіп өтті. 1945 жылы Тула қаласында 5-орын алды. 1946 жылы Ждановичиде (Беларусь) жеңіске жетті. 1947 жылы 13-ші Беларусь чемпионатында 4-орын алды. Сол жылы Мәскеуде өткен Михаил Чигорин еске алу турнирінде алғаш рет жоғары деңгейде өнер көрсетіп, күшті халықаралық қатысушылардың ішінде 5½/15 ұпай жинады. 1948 жылы Холмов келесі BLR чемпионатында жеңіске жетті, 11½/13 есебімен жеңіліссіз ойнады. 1948 жылы Мәскеуде өткен 16-шы КСРО чемпионатында (URS ch16) 8½/18 ұпай жинап 12-орын алды, онда Дэвид Бронштейн мен Александр Котов жеңімпаз атанды. 1949 жылы Тбилисиде өткен КСРО жартылай финалына қайта оралды, онда 10½/17 ұпай жинап 3-орын алды және ілгері өтті. 1949 жылы Мәскеуде өткен 17-ші КСРО чемпионатында (URS ch17) жақсы нәтижелер көрсетіп, 10/19 есебімен 9-10-орындарды бөлісті, ал Бронштейн мен Василий Смыслов жеңіске жетті. 1950 жылы Пярнуде 3-орын, Тбилисиде 7-орын алды және Спартак клубы чемпионатында 4-5-орындарды бөлісті. Тартуде өткен 18-ші КСРО чемпионатының (URS ch18sf) финалына ілікпеді, 9½/15 ұпай жинап 5-орын алды. 1954 жылы Вильнюсте (Төртбұрыш) Владас Микенастан кейін 2-орын алды. Холмов 1949, 1950, 1951, 1952, 1953, 1955, 1957, 1958, 1959 және 1960 жылдары Литва чемпионатында жеңіске жетті немесе 1-орынды бөлісті, барлығы он рет Литва чемпионы атанды. Осы тұрақты табыс оның шахматқа толық уақыт арнауына мүмкіндік берді.
Халықаралық дебют
Холмов өзінің халықаралық дебютін 1954 жылы Бухарестте 11/17 есебімен 3-4-ші орындарды бөлісіп алды, ал Виктор Корчной жеңіске жетті. 1954 жылы Киевте өткен URS ch21 турнирінде 10½/19 есебімен 6-шы орын алды, Юрий Авербах жеңіп алды; бұл оның кеңестік элитаға енгенін көрсетті. ФИДЕ 1954 жылы Холмовқа Халықаралық шебер (IM) атағын берді. 1955-56 жылдары Ленинградта өткен турнирде 10½/18 есебімен 3-6-шы орындарды бөлісті, Владимир Антошин жеңіске жетті. 1956 жылы Дрезденде Авербахпен 12/15 есебімен 1-2-ші орындарды бөлісті. Осыдан кейін ол Халықаралық шебер атағын алды. 1956 жылы Ленинградта өткен URS ch23 турнирінде 10½/17 есебімен өте жақсы 5-7-ші орындарды бөлісіп, жоғары деңгейдегі статусын нығайтты. 1957 жылы Мәскеуде өткен келесі совет финалында, URS ch24 турнирінде де бұл деңгейін сақтап, 12½/21 есебімен 6-шы орын алды. 1957 жылы Щавно-Здройда 11/15 есебімен 2-орын алды, жеңімпаз Ефим Геллерден кейін. Холмов 1958 жылы Ташкентте өткен совет жартылай финалында 11½/15 есебімен Корчной мен Геллерден озып жеңіске жетті. Оның тұңғыш халықаралық жеңісі 1959 жылы Балатонфюредте болды, онда ол 10/13 есебімен Вольфганг Ульманнан басым түсті. 1959 жылы Тбилисиде өткен URS ch26 турнирінде Холмов 12/19 есебімен 4-5-ші орындарды бөлісіп, кеңестік элитадағы өсуін жалғастырды, ал Тигран Петросян жеңіске жетті.
Үлкен шебер
Холмов 1960 жылы Мәскеуде 8½/11 есебімен 1-2 орындарды тең бөлісті, соның ішінде Смысловпен бірге. Сол жылы ФИДЕ оған Грандмастер (GM) атағын берді. 1961 жылы Новгородта өткен жартылай финалда 13/16 есебімен жеңіске жетті. Бакуде өткен URS ch29 (1961 жылдың желтоқсаны) турнирінде 11/20 ұпай жинап, 8-11 орындарды тең бөлісті. 1962 жылы Бухарестте 11½/15 есебімен Владислав Шиановскийден озып шықты. Минскте өткен "Спартак" чемпионатында 11/17 есебімен Анатолий Банниктен кейін 2-4 орындарды тең бөлісті. Холмов 1962 жылы Кецскеметте 11/15 есебімен жеңіске жетті, Лайош Портиш пен Ласло Сабо 2-3 орындарды тең бөлісті. 1962 жылы Ереванда өткен URS ch30 турнирінде 13/19 есебімен 4-орынға ие болды. 1963 жылы Ленинградта өткен 31-ші КСРО шахмат чемпионатында Борис Спасский мен Леонид Стайнмен бірге 1-3 орындарды бөлісті. Штейн үш ойыншыдан тұратын плей-оффта жеңіске жетті. Осылайша, Холмов 1940-1960 жылдар аралығында КСРО чемпионы атағын ешқашан иеленбеген дәуірдің ең күшті шахматисі болып саналады. (Исаак Болеславский – сол кезеңде Холмовтың деңгейіндегі жалғыз шахматист, ол бұл атаққа ие болған емес.) 1964 жылы Сочиде Холмов 10/15 есебімен жеңімпаз Николай Крогиустен кейін 2-3 орындарды тең бөлісті. Содан кейін Холмов 1964 жылы Мәскеуде өткен КСРО аймақтық турнирінде үлкен өкініш көріп, супер турнирде 6/12 ұпай жинап 4-орынға ие болды, бірақ аймақаралық кезеңге өтуге бір орын жетпеді. Киевте өткен URS ch32 (1964/65) турнирінде Холмов 11½/19 есебімен 5-6 орындарды тең бөлісті, Корчной жеңіске жетті. 1965 жылы Гаванада 14½/21 есебімен 5-орын алып, елеулі нәтижеге қол жеткізді, Смыслов жеңді, бірақ Холмов Бобби Фишерді жеңіп, турнирді жеңімпазсыз аяқтады. Тбилисиде өткен URS ch34 (1966/67) турнирінде 10/20 ұпай жинап, 10-12 орындарды тең бөлісті, бұл жолы да Стайн жеңіске жетті. 1967 жылы Холмов Мәскеуге көшіп келді және өмірінің соңына дейін сонда тұрды. Ол 1967 жылы Белградта 6½/9 есебімен жеңіске жетті. Карьерасындағы ең жақсы нәтижелерінің бірі – 1967 жылы Ленинградта өткен турнирде 12/16 есебімен Корчнойден кейін 2-орынды иеленуі. Ол Скопьеде өткен турнирде (1967) керемет құрамда 11½/17 есебімен 4-орынға ие болды, Фишер жеңіске жетті. Холмов 1968 жылы Гаванада 12/14 есебімен Стайн мен Алексей Суэтиннен озып жеңіске жетті. Келесі төрт КСРО финалында да оның ойыны күшті болды. Алма-Атада өткен URS ch36 (1968/69) турнирінде Лев Полугаевский мен Александр Зайцев жеңіске жетіп, 10½/19 есебімен 6-9 орындарды тең бөлісті. Келесі аймақаралық іріктеу турнирі URS ch37 Мәскеуде (1969) өтті, онда ол 12½/22 есебімен 7-9 орындарды тең бөлісті, Полугаевский мен Петросян жеңіске жетті; бұл аймақаралық кезеңге өтуге бір ұпай жетпеді. Ригада өткен URS ch38 (1970) турнирінде ол 10/21 ұпай жинап, 13-14 орындарды тең бөлісті, Корчной жеңіске жетті. Содан кейін Бакуде өткен URS ch40 (1972) турнирінде 10½/21 ұпай жинап, 10-11 орындарды тең бөлісті, Тал жеңіске жетті. Бұл оның соңғы КСРО финалы болды. Оның 40 жасындағы формасы ең жақсы жылдарынан айтарлықтай төмендеді, ал кеңестік шахматшылардың жаңа буыны турнирдің ең үздік орындарына және халықаралық мүмкіндіктерге ие болды. Холмов КСРО құрамасынан тек бір рет толық халықаралық деңгейдегі командалық жарыста өнер көрсету мүмкіндігіне ие болды, ол 1970 жылы Капфенбергте өткен Еуропалық командалық чемпионатына қатысып, 10-тақтада ойнады. Ол 4½/6 (+3−0=3) есебімен алтын медальді жеңіп алды және командасына алтын медальді жеңіп алуға көмектесті. Холмов көптеген ұлттық матчтарда ойнады, мысалы, Венгрия мен Югославияға қарсы, әдетте жақсы нәтижелер көрсетті. Chessmetrics веб-сайты оның ретроспективті рейтингін 1956-1970 жылдар аралығында әлемдегі ең төменгі 25-ке бағалайды, оның ең жоғары рейтингі 1960-61 жылдары 8-орында тұрды. Оның ең жоғары рейтингі 2736-ға жетті, бұл да 1961 жылы тіркелді.
Кейінгі жылдар
Холмов бәсекелестік ойындарда өте белсенді болып қалып, көбінесе сәтті өнер көрсетті. 1973 жылы Лухаковицеде ол 9/15 есебімен 4-5-орындарды бөлісті, ал Андрас Адорян мен Ян Смейкал жеңіске жетті. 1974 жылы Сочиде ол 8½/15 ұпай жинап, 4-6-орындарды бөлісті, турнирде Полугаевский жеңімпаз атанды. 1975 жылы Кецскеметте Холмов жеңімпаз Кароли Хонфиден 8½/13 есебімен 2-орынды иеленді. Холмовтың мансабының соңғы кезеңіндегі ең жақсы нәтижелерінің бірі – 1975 жылы Мәскеуде өткен өте күшті турнирде 9½/15 есебімен 3-5-орындарды бөлісуі болды, онда Геллер жеңіске жетті. 1976 жылы Будапештте ол Ласло Вадаспен 10½/15 есебімен 1-2-орындарды бөлісті. 1977 жылы Залагерцегте Холмов Евгений Васюковтан 7½/12 есебімен 2-орынды иеленді. 63 жасында Холмов 1988 жылы Сочиде 7/13 есебімен 3-6-орындарды бөлісті, Сергей Долматов жеңіске жетті. 1990 жылы Воскресенскте Холмов 6½/11 есебімен жеңімпаздар Игорь Наумкин мен Валерий Неверовтан кейін 3-6-орындарды бөлісті. 1991 жылы Мәскеуде ол жеңімпаз Михаил Ивановтан 8½/11 есебімен 2-орынды иеленді. 72 жасында Холмов 1997 жылы Мәскеуде 7½/11 есебімен Игорь Зайцев пен Андрей Рычаговпен 1-3-орындарды бөлісті.
Ағалар арасындағы әлем чемпионы
Холмов 2000 жылы Ровиде өткен әлем чемпионатында Марк Тайманов, Янис Клованс және Александр Черниковпен бірдей ұпай жинап, жеңімпаз атанды. Бір жыл өткен соң Аркода өткен сол турнирде ол 2-4 орындарды бөлісті, қайтадан 8/11 ұпай жинап, Клованс пен Владимир Карасевпен тең болды, бірақ чемпион Владимир Букальдан кейін қалды. Холмов 2006 жылдың басында 80 жасында қайтыс болғанға дейін белсенді түрде шахмат ойнады. Ол Дрезденде турнирде жеңіске жеткеннен кейін 50 жыл өткен соң, сол қаладағы ересектер турниріне қатысты.
Kholmov played competitive chess virtually right up until his death in early 2006 at age 80. He appeared in a Senior event in Dresden, 50 years after he won a tournament there.
Мұра
Холмов кеңес шахмат шеңберінде жаудың шабуылын тойтарудағы ұлы шеберлігі үшін "Орталық қорғаушы" деп белгілі болды. Бірақ ол өте қауіпті шабуылшы да еді, көптеген жетекші совет ойыншылары оны өз тәжірибелерінде сезінді. Шахматтық карьерасының шарықталу кезеңінде Холмовты тіпті ең жоғары деңгейде де жеңу қиын болды. 1949-1972 жылдар аралығында ол 16 рет КСРО чемпионаттарының финалдық турнирлеріне қатысып, жалпы есебі 50%-дан жоғары болды. Ол әлем чемпиондары Петросян, Спасский, Фишер және Гарри Каспаровтан жеңіс алды. Холмов ақ түстермен 1. e4 және 1. d4 екі бастамасын да қолдана білді, екі түспен де тамаша классикалық шахмат ойнады, сондай-ақ кейде ерекше дебюттерге құмарлық танытып, олармен сәтті өнер көрсеткенін ойын таңдауы дәлелдейді.
Белгілі шахмат ойындары
Эфим Геллер мен Ратмир Холмов, КСРО чемпионаты, Мәскеу 1949, Рю Лопес, Птицаның қорғанысы (C61), 0–1 Турнирдің соңында екі жас дарын позиция үшін күреседі, ал Холмов ерекше вариацияны қолданып, ұпай жинап, партия соңында әдемі тоқты құрбандығын жасайды. Тигран Петросян мен Ратмир Холмов, КСРО чемпионаты, Мәскеу 1957, Блюменфельд Гамбиті (E10), 0–1 Тағы бір ерекше қорғаныс таңдауы болашақ әлем чемпионына қарсы ойналады. Виктор Корчной мен Ратмир Холмов, КСРО чемпионатының жартылай финалы, Ташкент 1958, Заманауи Бенони қорғанысы (A64), 0–1 Заманауи Бенони осы кезде ғана танымал бола бастады. Ратмир Холмов пен Пол Керес, КСРО чемпионаты, Тбилиси 1959, Сицилия қорғанысы, Россолимо вариациясы (B30), 1–0 Керес сияқты күшті тактиктың осылай тез жеңілуі сирек кездеседі. Ратмир Холмов Ласло Сабоға қарсы, Кецскемет 1962, Славян қорғанысы, Чехия вариациясы (D19), 1–0 Холмов тоғыз мәрте Венгрия чемпионы болған Ласло Сабоны жеңді. Ратмир Холмов Леонид Стайнға қарсы, КСРО чемпионаты, Ереван 1962, Сицилия қорғанысы, Мәскеу вариациясы (B52), 1–0 Холмов осы кезеңдегі өзінің басты қарсыластарының біріне қарсы осы сицилиялық ерекше жүріспен тағы да ұпай жинады. Марк Тайманов пен Ратмир Холмов, КСРО чемпионаты, Ленинград 1963, Нимзо Үнді қорғанысы, Рубинштейн / Глигорик вариациясы (E54), 0–1 Тайманов осы қорғаныстың екі жағында да шебер сарапшы болды. Ратмир Холмов Борис Спасскийге қарсы, КСРО аймақтық турнирі, Мәскеу 1964, Сицилия қорғанысы, Шевенген вариациясы (B84), 1–0 Спасский турнир жеңімпазы және болашақ әлем чемпионы атанды. Ратмир Холмов пен Дэвид Бронштейн, КСРО чемпионаты, Киев 1964–65, Сицилия қорғанысы, Найдорф вариациясы (B99), 1–0 Холмов шығармашыл шабуылшы Бронштейнге қарсы ең есте қаларлық жеңістерінің бірін оді. Роберт Фишер мен Ратмир Холмов, Гавана 1965, Рю Лопес, Жабық / Чигорин вариациясы (C98), 0–1 Фишер Рю Лопесте ақ түспен сирек жеңіліске ұшырайтын, сондықтан бұл жеңіс үлкен жетістік саналды. Ратмир Холмов - Гарри Каспаров, КСРО чемпионатының іріктеу турнирі, Даугавпилс 1978, Каро-Канн қорғанысы, классикалық вариация (B18), 1–0 Каспаров, сол кезде 15 жаста, турнир жеңімпазы және болашақ әлем чемпионы болды.