Кіріспе

Зейнетақы жоспарының түрі

Жеке зейнетақы – бұл жеке адамдардың өзінің табыстарынан жекелеген жарналар төлейтін, ал кейін зейнетке шыққаннан кейін оларға зейнетақы төленетін жоспар. Бұл мемлекеттік зейнетақыға альтернатива болып табылады. Әдетте, жеке адамдар сақтандыру компаниялары басқаратын жинақ схемаларына немесе өзара инвестициялық қорларға ақша салады. Көбінесе жеке зейнетақыны жұмыс беруші де ұйымдастырады, мұндай зейнетақы кәсіптік зейнетақы деп аталады. Жеке зейнетақы схемаларына жасалған жарналар көбінесе салықтан жеңілдік алады.

Тарих

Зейнетақы төлемдерінің алғашқы деректері б.з.б. 1 ғасырда Рим империясынан бастау алады, бірақ жеке зейнетақының пайда болуы 19 ғасырға дейін жетеді. АҚШ-та алғашқы жеке зейнетақы жоспарын 1875 жылы American Express Co. құрды. Бірақ жеке зейнетақымен қамтылған адамдардың саны салыстырмалы түрде баяу өсті. 1950 жылы ауыл шаруашылығы емес саласында жұмыс істейтін қызметкерлердің бар болғаны 25 пайызы қандай да бір жеке зейнетақы жүйесінде болды.

ХХІ ғасырдағы жағдай

2000 жылдардың басында дамыған елдердің үкіметтері зейнетақымен қамтамасыз етуге бөлінетін қаржы көлемін азайтты. Осының салдарынан, жұмыс берушілер ұйымдастырған және жеке өнімдерге сұраныс артты. Мұндай жеке зейнетақы түрлерінің көпшілігі қаржы нарықтарына инвестиция салады, бұл белгілі бір тәуекелдер мен белгісіздіктерге әкеледі. Мысалы, бұл келісімшарт жасалған күн мен болашақтағы кіріс ағыны арасындағы уақыттың өтуі немесе зейнетақы басқарушысы төмен тәуекелді жинақ өнімдеріне инвестиция салуды шешсе, өте төмен кіріс болуы мүмкін. Көбінесе үш деңгейлі зейнетақы жүйесі енгізіледі. Бірінші деңгей мемлекеттік зейнетақыға, екінші деңгей – қосымша зейнетақыға, ал үшінші деңгей – ерікті жеке (приватты) зейнетақыға қатысты.

АҚШ-та

Ең көп қолданылатын жеке зейнетақы түрлерінің бірі – үлестік жарна жоспары. Әр қатысушының жеке шоты болады. Осы шотқа қатысушының жұмыс берушісі оның жалақысының бір бөлігі ретінде жарна төлейді. Әр қатысушы осы ақшаны инвестициялау үшін өзара қорларды, акцияларды немесе басқа да құнды қағаздарды таңдайды. Бұл инвестицияның кірісі жеке тұлғаның шотына үнемі түсіріледі немесе алынады. Бұл жоспардан қатысушы зейнеткерлік жасқа толғанға дейін айыппұлсыз ақша шығара алмайды. АҚШ-та тағы бір мүмкіндік – белгілі төлем жоспары. Бұл жоспар қатысушының жасына қарамастан, зейнетке шыққан кезде белгілі бір сомада ақша төлейді. Айлық төлем жұмыс істеген жылдар санына, зейнетке шыққан кездегі жалақысына және жинақтау көрсеткішіне байланысты. Белгілі төлем жоспары қаржыландырылуы немесе қаржыландырылмауы мүмкін. Қаржыландырылған жоспарда жұмыс берушілер мен қатысушылардың жарналарын инвестициялау үшін арнайы қор құрылады. Инвестицияның кірісі өзгермелі болғандықтан, болашақта белгілі бір деңгейдегі кіріс кепілденбеді. Қаржыландырылмаған жоспарда төлемдерді жүзеге асыруға қаражат жоқ. Төленетін төлемдер жоспарға жасалған жарналар немесе басқа да активтер есебінен өтеледі. Жеке зейнетақы жинақтарының тағы бір мүмкіндігі – жеке зейнетақыны пайдалану (оны «Жеке зейнетақылар» деп те атайды). Мұндай зейнетақыны сақтандырылған адам өзі ұйымдастырады. Жеке зейнетақының екі түрі бар: мемлекеттік шектеулерді сақтайтын үлестік зейнетақы және қатысушылар өз зейнетақы қорына инвестициялау туралы шешімдерді өздері қабылдайтын жеке инвестициялық зейнетақы. 2012 жылғы Зейнетақы заңы, 2014 жылы өзгертілген нұсқасы, барлық жұмыс берушілерді өз қызметкерлерін автоматты түрде Жұмыс орны зейнетақы схемасына тіркеуге міндеттейді, сонымен қатар олардан бас тарту және қайта тіркелу мүмкіндігі бар. Жеке зейнетақының екі түрі де ұқсас ерекшеліктерге ие. Зейнеткерлікке шыққан кезде қатысушылар алатын ақша сомасы олар төлеген сомаға, жеке зейнетақыға қанша уақыт ие болғанына, денсаулық жағдайына және зейнетақы қорының инвестициясының нәтижелілігіне байланысты. Сонымен қатар, жеке зейнетақы қатысушыларына салық жеңілдіктері қарастырылған.

Германияда

Германияда жеке зейнетақы жоспарларының үш түрі бар, оларды Германия үкіметі мойындайды: Riester Rente, Rürup Rente және Private Altersvorsorge. Олардың барлығы Германия үкіметінің мемлекеттік кепілдік берілген зейнетақыны азайту стратегиясын қолдайды. Бұл жоспарларды сақтандыру компаниялары ұсынады және Германия зейнетақы органының мақұлдауы қажет. Тек мақұлданған зейнетақы жоспарлары ғана салық жеңілдіктеріне ие болады. Германияның зейнетақы жоспарлары – гибридтік, белгілі бір деңгейде кепілдік берілген және негізгі инвестициялардың нәтижелеріне байланысты нарықтық кіріс беретін жоспарлар. Бұл жоспарлар инвестициялық стратегияда икемді, бірақ үкімет белгілеген талаптарға сай болуы керек, осылайша салық жеңілдіктерін алуға болады. Барлық жоспарлар жоспардың жинақтау кезеңінде капиталдық табыс салығынан және дивидендтерден алынатын табыс салығынан босатылады. Riester Rente негізінен Германияда табыс салығы мен жалақы салығын төлейтін, мемлекеттік зейнетақы төлемдерін жасайтын жұмыскерлерге, мемлекеттік қызметкерлерге және басқаларға арналған. Мемлекеттік субсидия алу үшін жылына кемінде 60 евро төлеу қажет. Мемлекеттік қолдаудың максималды мөлшерін алу үшін қатысушы жылдық табысының кемінде 4% төлеуі керек. Жыл сайын ең көп 2100 евро жинақтауға болады. Мемлекеттік субсидияның мөлшері 154 және 300 евро аралығында, бұл орындалған шарттарға байланысты. Бұл жоспар Германия үкіметімен реттеледі. Ақшаны алу үшін қатысушы кемінде 60 жаста болуы керек. Зейнетақы жүйесіне салынған барлық ақша кепілдікпен қамтамасыз етіледі. Сонымен қатар, екі ерікті зейнетақы схемасы бар: Кәсіптік зейнетақы жоспары – PERCO (Plan d’épargne retraite) және Жеке зейнетақы жинақ жоспары – PERP (Plan d’épargne retraite populaire). PERCO-да жұмыс берушілер қызметкерлеріне әртүрлі портфельдері бар бірнеше инвестициялық қорларды ұсынуы керек. Қызметкерлер жылдық жалақысының ширегінен аспайтын соманы жинақтай алады. Жұмыс берушілер міндетті түрде жарна төлейді, бірақ ең төменгі сома белгіленбеген. Жыл ішінде жұмыс беруші мен қызметкердің жарналарының жалпы сомасы 5149 евродан аспауы керек. Зейнеткерлікке шыққанға дейін ақшаны қолдануға болмайды. Қызметкерлердің жарналарына табыс салығы салынады, бірақ инвестициядан алынған кіріс пен зейнетақы төлемдері салықтан босатылады. PERP – зейнетке шыққанда қосымша кіріс беруге арналған жеке зейнетақы жарналарының бір түрі. Жарнаның жиілігі мен сомасы зейнетақымен қамсыздандыру жоспарына байланысты. Сақтандырушы ең төменгі төлем деңгейінің кезеңдік өсуіне кепілдік беруге міндетті. Әдетте, төлемдер жылдық зейнетақы түрінде жүзеге асырылады, бірақ біржолғы төлем де мүмкін. PERP-ке қатысу салықтық артықшылықтар береді, себебі осы схемаға салынған сома сіздің өткен жылғы табысыңыздың 10% дейін салықтан шегеріледі.