Кіріспе

Эстониядағы еврейлердің тарихы 14 ғасырдан бастап, қазіргі Эстония аумағында жеке еврейлердің болғаны туралы хабарлардан басталады. Еврейлер 19 ғасырда Эстонияға қоныстанды, әсіресе 1865 жылы Ресей императоры Александр II-нің жарлығы, еврейлерге, атап айтқанда «Николай сарбаздарына» (көбінесе бұрынғы кантонистер) және олардың ұрпақтарына, Бірінші гильдия саудагерлеріне, шеберлерге және жоғары білімі бар еврейлерге қоныс аудару шегінен тыс жерлерде қоныстануға рұқсат берді. Осы қоныс аударушылар Эстониядағы алғашқы еврей қауымдарын құрды. Таллин қауымы 1830 жылы құрылған, ал Тарту қауымы 1866 жылы алғашқы елу отбасы қоныстанғаннан кейін құрылды. Синагогалар салынды, олардың ең ірілері 1883 жылы Таллинде және 1901 жылы Тартуда бой көтерді. Екеуі де Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде өрт сөндірілді. Эстондық еврей тарихшысы Натан Ганнстың жазбаларында көрсетілгендей, Ворода да синагога салынған. Еврей халқы Эстонияның басқа қалаларына тарады, онда дұға үйлері (Вальга, Пярну және Вильяндиде) салынды және зираттар құрылды. Талмудты оқыту үшін мектептер ашылды, ал 1880 жылдары Таллинде бастауыш мектептер ұйымдастырылды. Сол кездегі еврейлердің көп бөлігі жоғары білімі жоқ шағын саудагерлер мен шеберлерден тұрды, себебі қоныс аударушылардың көп бөлігі ерте жаста Ресей армиясына шақырылған, демобилизацияланған кантонистерден құралды. Алайда, 19 ғасырдың соңында бірнеше еврей Тарту университетіне түсіп, кейін еврей мәдениеті мен білімін дамытуға маңызды үлес қосты. Тарту университетін бітірген Воро тұрғындарының арасында Мозес Вольф Голдберг болды. 1917 жылы Тартуда еврей драма клубы құрылды.

Тәуелсіз Эстониядағы еврей автономиясы

Эстония Республикасының құрылуы үшін Эстонияның тәуелсіздік соғысында (1918-1920) шамамен 200 еврей соғысқа қатысты. Олардың 70-і еріктілер болды. 1918 жылы Эстония Республикасының құрылуы еврейлер өмірінде жаңа дәуірдің басталуын қадағалады. Эстония тәуелсіздік алғаннан бастап, барлық этникалық және діни азшылықтарға төзімділік көрсетті. Бұл еврей қоғамының саяси және мәдени қызметінің қарқынды дамуына жағдай жасады. 1919 жылдың 11-16 мамырында еврей қауымдарының бірінші эстондық құрылтайы еврей өмірінің жаңа жағдайларын талқылау үшін өткізілді. Осы құрылтайда мәдени автономия және Таллинде еврей гимназиясы (орта мектеп) ашу туралы идеялар туды. Еврей қоғамдары мен бірлестіктерінің саны арта бастады. Бұл жаңа қоғамдардың ішінде ең ірісі 1918 жылы Таллинде құрылған Х.Н. Бялик әдебиет және драма қоғамы болды. Вильянди, Нарва және басқа да қалаларда қоғамдар мен клубтар құрылды.

1920-шы жылдар

1920 жылы Маккаби спорт қоғамы құрылды және еврейлер арасында спортты дамытуға жасаған тырыстарымен танымал болды. Еврейлер Эстонияда және шетелде спорттық жарыстарға белсенді қатысты. Сара Тейтельбаум эстондық жеңіл атлетикадан 17 рет чемпион атанды және 28 рекорд орнатты. 1930 жылдары Тарту университетінде шамамен 100 еврей студент оқыды: олардың 44-і құқықтану, ал 18-і медицина мамандығын меңгерді. 1934 жылы Философия факультетінде иудаиканы зерттеу кафедрасы ашылды. Тарту академиялық қоғамында бес еврей студенттік бірлестігі болды: «Хазфиро» әйелдер студенттік қоғамы, «Лимувия» корпорациясы, «Хасмонеа» қоғамы және еврей студенттеріне арналған қор. Олардың әрқайсысының өз кітапханалары болды және еврей мәдениеті мен қоғамдық өмірінде маңызды рөл атқарды. «Хашомер Хазаир» және «Бейтар» сияқты сионистік жастар ұйымдары да құрылды. Көптеген еврей жастары еврей мемлекетін құру үшін Палестинаға сапарлады. Кфар Блум және Эйн Гев кибуцтарын құруға эстондық еврейлер де атсалысты. 1925 жылдың 12 ақпанында Эстония үкіметі азшылықтардың мәдени автономиясы туралы заң қабылдады. Еврей қауымы мәдени автономия алу үшін өтінішін тез дайындады. Еврей азаматтарының статистикасы жинақталды. Олардың саны 3045-ке жетті, бұл мәдени автономия үшін қажетті ең төменгі 3000 шекті сақтайды. 1926 жылдың маусымында еврей мәдени кеңесі сайланды және еврей мәдени автономиясы жарияланды. Бұл автономияның басқару органы – еврей мәдениеті жөніндегі кеңес болды, ол 1940 жылы Эстонияның Кеңес Одағы тарапынан басылып алынуына дейін таратылды. 1941 жылы Германия әскерлері Эстонияны басып алған кезде Айзенштадт Ресейге эвакуацияланды. Германия әскерлері кеткен соң ол Эстонияға оралды, бірақ 1949 жылы Кеңес билігі оны тұтқындады. Азшылық халықтардың мәдени автономиясы – еуропалық мәдени тарихтағы ерекше құбылыс. Сондықтан еврей мәдени автономиясы бүкіл әлемдік еврей қауымдастығының қызығушылығын тудырды. Еврей ұлттық қоры «Керен Каджамет» Эстония үкіметіне осы жетістігі үшін алғыс айтқан сертификат табыс етті. Бұл мәдени автономия қауымдастыққа білім беруді толық бақылауға мүмкіндік берді. 1926 жылдан бастап Таллин қаласындағы еврей мемлекеттік мектебінде орыс тілінен гөй еврей тілі оқытыла бастады, ал 1928 жылы қарсыласы – идиш тіліндегі мектеп ашылды. Мемлекет ретінде құрылған күндерінен бастап Эстония өзінің аумағында тұратын барлық халықтарға төзімділік көрсетті. 1925 жылы Эстонияда кемінде 3000 адамнан тұратын этникалық азшылықтарға мәдени мәселелерде өзін-өзі анықтау құқығын беретін мәдени автономия туралы заң қабылданды. Мемлекет қаржылық қолдау көрсетті. Осылайша 1926 жылы еврей мәдени автономиясы жарияланды. Еврейлерге қатысты төзімді саясаты үшін 1927 жылы Иерусалимнің Алтын кітабында Эстония Республикасына бір бет арналды.

Холокост

Эстонияның еврей қауымының 75% -дан астамы, оларды күтіп тұрған тағдырды біліп, Кеңес Одағына қашып құтылды; қалғандарының дерлік барлығы (950 мен 1000 аралығында ер адам, әйелдер мен балалар) 1941 жылдың соңына дейін өлтірілді. Олардың арасында Эстонияның жалғыз раввині, Тарту университетінің еврейтану профессоры, еврей қауымын тастап кеткен яһудилер, психикалық мүкіяттігі бұзылған адамдар және Эстония Тәуелсіздік соғысының бірнеше ардагерлері болды. Эстонияда соғыстан аман қалған эстондық яһудилердің саны оннан да аз болды. 1941 жылы алғашқы неміс әскерлері келгеннен кейін еврейлерді ұстап алу және өлтіру дереу басталды, олардан кейін Мартин Сандбергер басқаратын Sonderkommando 1a құрту отряды, Вальтер Шталекер басқаратын Einsatzgruppe A құрамында келді. Неміс әскері жергілікті ынтымақтастардың көмегімен Эстония арқылы ілгеріледі. Неміс күштерінен өзгеше, эстондықтар еврейлерге қарсы іс-қимылдарды саяси деңгейде қолдаған сияқты, бірақ нәсілдік негізде емес. "Тазалау" операциялары үшін жиі қолданылатын сылтау – "коммунистік қызметі үшін" тұтқындау болды. Еврейлерді коммунизммен байланыстыру эстондықтардың жағымды жауабын тудырды, және эстон полициясы тұтқындалған адамның коммунизмді қолдайтынын анықтауға тырысты. Эстондықтар жиі еврей әріптестері мен достарының коммунистер емес екенін дәлелдеп, оларды босату үшін эстондықтарға адал екенін көрсететін дәлелдер ұсынды. Антон Вайс Вендт "Кешірімсіз өлтіру: эстондықтар, Холокост және ынтымақтастық мәселесі" атты диссертациясында эстондықтардың көпшілігі нацистік антисемиттік үгітке сенбегенін және еврейлерге қатысты жағымды пікірді сақтағанын мәлімдеді. Эстония 1942 жылғы 20 қаңтарда Ванзее конференциясында еврейлерден тазаланған деп жарияланды, себебі Эстониядағы еврей халқы аз болды (шамамен 4500 адам), және олардың көпшілігі немістер келгенге дейін Кеңес Одағына қашып кетті. Қалғандарының барлығы (Мартин Сандбергердің мәліметінше 921, Евгения Горин Лоувтың мәліметінше 929, ал Вальтер Шталекердің мәліметінше 963) қаза тапты. Нацистік режим Эстонияда шетелдік яһудилер үшін 22 концлагерь мен еңбек лагерін құрды, олардың ең ірісі – Вайвара концлагері. Калеви Лива лагерінде бірнеше мың шетелдік яһуди қаза тапты. Шығыс Еуропадан Эстонияға депортацияланған шамамен 10 000 яһуди өлтірілді.

Кеңес дәуірі

Калеви Ливадағы кісі өлтірулерге ең жауапты деп танылған төрт эстондық 1961 жылы соғыс қылмыстары бойынша сотта болды. Екеуі кейін өлім жазасына кесілді, ал қалғандары жер аударылып соттан қашып құтылды. Соғыстан кейін шамамен 1500 еврей Таллинге оралды, ал 1959 жылға қарай қалада 3714 еврей болды. Алты күндік соғыстан кейін Таллиннен 400 еврей Израильге эмиграциялады. 1944 жылдан 1988 жылға дейін Эстонияда еврей ұйымдары, қоғамдары мен клубтары болған жоқ.

Қазіргі жағдай

1988 жылдың наурыз айында Эстония тәуелсіздігін қайта алған кезде Таллинде Еврей мәдени қоғамы құрылды, бұл бұрынғы Кеңес Одағында осы сияқты алғашқы ұйым болды. Кеңес Одағының басқа өңірлерінен айырмашылығы, қоғамды тіркеуде немесе оның символдарында ешқандай мәселе туындамады. Қоғам концерттер мен лекцияларды ұйымдастырудан бастады. Көп ұзамай, еврей мектебін ашу туралы сұрақ туды. Бастапқыда 1989 жылы жексенбілік мектеп ашылды. Кару көшесіндегі Таллинн еврей гимназиясы кәсіптік училищенің иелігінде болды. 1990 жылы 1-9 сыныптарға арналған еврей мектебі құрылды. Мәдени қоғамқа қарасты еврей мәдениет клубтары Тарту, Нарва және Кохтла-Ярве қалаларында ашылды. Содан кейін басқа ұйымдар құрылды: «Maccabi» спорт қоғамы, Гурини қайырымдылық қоры қоғамы және еврей ардагерлер одағы. Еврей қауымдары қайта жанданды. Иврит тілі курстары қайта іске қосылды. Израиль және басқа елдердегі еврей қауымдарының көмегімен салыстырмалы түрде үлкен кітапхана ашылды. Мәдени шаралардың спектрі кеңейе берді. Еврей мәдени қоғамы 1988 жылдың соңында құрылған «Eestimaa Rahvuste Ühendus» (Эстония халықтарының одағы) құрылтайшы мүшесі болып табылады. 1991 жылы Эстония тәуелсіздігінің қайта жаралуы көптеген саяси, экономикалық және әлеуметтік өзгерістерге әкелді. Эстонияда тұратын еврейлер енді ұлттық азшылық ретінде өз құқықтарын қорғауға мүмкіндік алды. Еврей қауымы 1992 жылдың 11 сәуірінде оның жарғысы бекітілуімен ресми түрде танылды. Эстония еврейлерге деген дәстүрлі қарым-қатынасын – достық және құрметпен қайта жаңартылды. Осыған қолдау ретінде 1993 жылдың қазан айында Эстонияда 1925 жылғы түпнұсқа заңға негізделген жаңа «Мәдени автономия туралы» заң қабылданды, ол еврейлер сияқты азшылық қауымдастықтарына ұлттық ерекшеліктерін сақтауға заңдық кепілдік береді. 2005 жылы Вордағы саябақтың атауы «Еврей саябағы» деп өзгертілді, себебі ол Ресейдің Александр II армиясында қызметтен кейін онда қоныстанған кантонист еврей отбасы – Юдайкендердің фабрикасына жақын орналасқан. 1875 жылы Юдайкен отбасы парк маңында Вордағы синагогды салды. 2007 жылдың 16 мамырында Таллинде жаңа синагог ашылды. Онда ғибадатхана, миква және мейрамхана бар.

Тарихи демографиялық мәліметтер

Эстонияда еврей халқының саны әрқашан салыстырмалы түрде аз болған. 1820 жылы Эстонияда 36 еврей тұрғыны тіркелген. 1918 жылы олардың саны 1523-ке дейін өсті. 1922 жылы 1929 еврей тұрғыны болды. 1934 жылы 4389 еврей тұрғыны тіркелді. Еуропаның көптеген елдерінен өзгеше, Эстониядағы еврей халқының саны Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ғана ең жоғары деңгейге жетті, 1959 жылы шамамен 5500 адамды құрады. Содан кейін ол тұрақты түрде азая бастады, әсіресе 1990 жылдары коммунизм құлағаннан кейін көптеген эстондық еврейлер басқа елдерге, әсіресе Израиль мен АҚШ-қа эмиграциялағандықтан, күрт төмендеді. Эстонияда еврейлердің зираттары бар деген мәліметтерге ие келесі жерлер: Нарва; Пярну; Раквере; Таллин (Магасини еврей зираты және Рахуме еврей зираты); Тарту (Ескі еврей зираты, Жаңа еврей зираты, Роуси көшесі зираты); Валга; Вильянди және Вору.