Кіріспе

Акула түрлері

Speciesbox | fossil range =

Желкенді акула немесе ескек акуласы (Dalatias licha) – Dalatiidae тұқымдасына жататын акулалардың бір түрі және оның түлігіндегі типтік түр. Ол әлемнің әртүрлі аймақтарында сирек кездеседі, көбінесе теңіз түбіне жақын, тереңдікте қозғалады. Өте үлкен майға толы бауырының арқасында суда бейтарап күйін сақтап, аз энергия жұмсап, жай жүзе алады. Желкенді акула – тіркелген ең үлкен люминесцентті омыртқалы жануар. Оның денесі жіңішке, тұмсығы өте қысқа және жуан, көздері үлкен, еріндері қалың. Жоғарғы және төменгі жақтарындағы тістері айқын ерекшеленеді: жоғарғы тістері кішкентай және тар, ал төменгі тістері үлкен, үшбұрышты және тісті. Оның орташа ұзындығы 1,80 метрге жейді. Dalatias туысының атауы грек тіліндегі "шам" мағынасын беретін dalos немесе dalou сөзінен алынған. Желкенді акула үшін қолданылатын басқа да жалпы атауларға қара акула және қара Чарли жатады.

Филогенез және эволюция

Кладистік зерттеулер қанатша жүнді акуланың ең жақын туыстары cookiecutter акулалары (Isistius) екенін тұрақты түрде көрсетеді, олармен тіс құрылысы, қаңқа және бұлшық еттерінде бірнеше ұқсастықтар бар. Далатия және Изистийдің эволюциялық тұрғыдан крейд және терциар кезеңдері арасындағы өтуден кейін көп ұзамай (65,5 миллион жыл бұрын) терең теңізден салыстырмалы түрде беткейірек ортаға итбалық акулаларының кең ауқымды бейімделу радиациясының бір бөлігі ретінде айырылғандығына сенімді.

Сипаттама

Бұл акуланың денесі орташа еңбектейтін, ал мұрны өте қысқа, дөңгелек келген. Көздері мен спиракельдері ірі. Еріндері қалың, бүктемелі немесе шеттері бар, бірақ соруға бейімделмеген. Жоғарғы жақ сүйегінде 16–21 тіс қатары, ал төменгі жақ сүйегінде 17–20 тіс қатары бар, ал құйрық жүзбегінің ұшы қара түсті. Көптеген желкенді акулалар ұзын және салмақты болады; ең үлкен өлшенген ұзындығы , мүмкін. Жарық бір фотоциттен тұратын, шыныайлық клеткалармен жабылған, пигменттелген тостаған тәрізді клетка ішінде орналасқан фотофоралар арқылы пайда болады. Биолюминесценция алдыңғы жағынан немесе ішкі жағынан төмен қарай бағытталған. D. licha биолюминесценциясын пайдаланудың екі гипотезасы бар: акула олжа іздегенде теңіз түбін жарықтандырады немесе олжаға жақындағанда қарсы жарықтандыру арқылы жасырынады.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Кемелқоянды акула тропикалық және жылы суларда дүние жүзі бойынша таралған, бірақ олардың арасында байланыс аз болуы мүмкін көптеген шашыраңқы популяциялардан тұрады. Бұл акула Тынық мұхитының шығыс бөлігінде және Үнді мұхитының солтүстігінде кездеспейді. Солтүстік Атлантикада ол Жорж жағалауында және Мексика шығанағының солтүстігінде, Солтүстік теңізден Камерунға дейін, оның ішінде Британ аралдарының маңында, Батыс және Орталық Жерорта теңізінде, Мадейра және Азор аралдарында табылған. Үнді мұхитында Оңтүстік Африка мен Мозамбиктің жағалауларында кездеседі. Тынық мұхитында Жапония, Ява, Австралия, Жаңа Зеландия және Гавай аралдарында қоныстанған. Оңтүстік Атлантикада осы түрдің Бразилияның оңтүстігінен жасалған жалғыз тіркелген жазбасы бар. Теңіздің ашық суларында және тереңде тіршілік ететін кемелқоянды акула көбінесе 18 метр тереңдікте кездеседі, бірақ беткейден 18 метрге дейін тереңдікте ұсталған жағдайлар да бар. Бұл акула континенттік шельфтің сыртқы бөліктерінде және континенттік беткейлердің жоғарғы жағында мекендейді, сондай-ақ мұхит аралдары мен теңіз тауларының маңында да кездеседі.

Биология және экология

Қалай кездесетін болса да, қайыңқұйрық акулалары көбінесе жеке қоныстанады, бірақ шағын топтар құрауы мүмкін. Бұл түрге тән паразиттер туралы мәліметтер шектеулі; Ирландия жағалауынан ауланған екі акуланың асқазан ішінде үш нематода табылды. Олардың бірі Anisakis simplex L3 деп анықталды, ал екіншісі Raphidascaris личинкасы болуы мүмкін. Күшті әрі жан-жақты терең су жыртқышы, қайыңқұйрық акуланың қысқа, берік жақтары өте күшті тістеуге мүмкіндік береді. Ол негізінен сүйекті балықтармен (терең су балдырбастары, жыртқыш балықтар, қабыршақты айдаһар балықтары, барракудиналар, көк көздер, шам балықтары, тісті балықтар, треска және басқа гадидтер, гранадерлер, терең су шағалалары, бонито, жылан макрельдері, терең су кардинал балықтары және теңіз бақалары) қоректенеді, сонымен қатар конькилер, кіші акулалар (Galeus, Squalus, Etmopterus және Centrophorus), кальмарлар мен осьминогтер, қабыршақтылар (амфиподтар, изоподтар, креветкалар және омарлар), көп қылтанды құрттар және сифонофорлар сияқты әртүрлі жануарларды да жейді. Оның рационындағы жылдам жүзетін балықтардың болуы, қайыңқұйрық акуланың жылдам олжаны аулаудың басқа тәсілдерін қолдануы немесе кездейсоқ жем жеуі мүмкін екенін көрсетеді. Жерорта теңізінде сүйекті балықтар жыл бойы ең маңызды тамақ болып табылады, ал қыста және көктемде акулалар, жазда қабыршақтылар және күзде бас аяқты моллюскалар екінші ең маңызды олжа болып табылады. Ұсталған еркектердің асқазандары әйелдерге қарағанда көбінесе толырақ болады, себебі белгісіз. Шағылысу кезіндегі ұрпақ саны 10–16 аралығында болады және аналық акуланың мөлшеріне байланысты артады. Еркектер жыныстық жағынан жетіледі, ал әйелдер жетіледі. Португалия мен Жапония жағалауларындағы балық аулау кәсіпорындары қайыңқұйрық акуланың көп бөлігін аулап алады, көбінесе терең су тралдарында және желілерде кездейсоқ түрінде. Португалия 2000 жылы 282 тонна, ал 2003 жылы 119 тонна қайыңқұйрық акула ауланғанын хабарлады. Солтүстік-шығыс Атлантиканың басқа аймақтарында бұл акула сирек кездеседі және ауланған акулалардың басқа түрлермен шатастырылуы мүмкін; кейбіреулері Британ аралдарының батысындағы терең суларда жұмыс істейтін аралас түрлердегі желкенді торлармен ауланады, ондағы зерттеулер 1970 жылдан бері қайыңқұйрық акулалардың саны 94% -қа төмендегенін көрсетеді. Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) қайыңқұйрық акуланың популяциясының төмендеуіне байланысты оны қауіпті түр ретінде бағалады.