Кіріспе

Американы деколонизациялау бірнеше ғасырлар бойы созылды, осы кезеңде Американың көптеген елдері еуропалық үстемдіктен тәуелсіздік алды. Америка революциясы Америкадағы алғашқысы болды, ал Америка революциялық соғысындағы британдықтардың жеңілісі (1775–1783) Ұлыбританияның жаулары – Франция мен Испанияның көмегімен үлкен державаға қарсы жеңіске жетті. Еуропадағы француз революциясы одан кейін болды, және осы оқиғалардың бәрі Америкадағы испан, португал және француз колонияларына зор әсер етті. Революциялық толқын пайда болды, нәтижесінде Латын Америкасында бірнеше тәуелсіз мемлекет құрылды. Гаити революциясы 1791 жылдан 1804 жылға дейін жалғасты және француз құлдарының колониясының тәуелсіздігіне әкелді. Испанияны Наполеон басып алғаннан кейін Франциямен болған Пиреней соғысы испандық креолдардың Испанияға адалдығын күмәндеуге түртті, бұл испандық-американдық тәуелсіздік соғыстарына (1808–1833) жол ашты. Бұл соғыстар негізінен колонистердің өзара қарама-қарсы топтары арасында, ал екінші деңгейде испан әскерлеріне қарсы жүрді. Сонымен қатар, португал монархиясы Францияның Португалияға басып кірген кезінде Бразилияға қашып кетті. Корольдік сарай Лиссабонға оралғаннан кейін, регент принц Педро Бразилияда қалды және 1822 жылы жаңадан тәуелсіз Бразилия империясының императоры деп жариялады. Испания 1800 жылдардың соңына қарай Кариб теңізіндегі барлық үш қалған колониясын жоғалтты. Санто-Доминго 1821 жылы Испаниялық Гаити Республикасы ретінде тәуелсіздігін жариялады. Доминикан Республикасының президенті елге қосылғаннан кейін, және бұрынғы француз колониясы Гаитиден бөлінгеннен кейін, 1861 жылы елді Испанияның колониясына қайтару туралы келісімге қол қойды. Бұл Доминикан Республикасының қалпына келтіру соғысын тудырды, нәтижесінде 1865 жылы Испаниядан екінші рет тәуелсіздік алды. Куба Испаниядан тәуелсіздік алу үшін Он жылдық соғыста (1868–1878), Кіші соғыста (1879–1880) және соңында Кубаның тәуелсіздік соғысында (1895–1898) күресті. 1898 жылы американдық араласу испан-американ соғысына айналды және АҚШ-тың Пуэрто-Рико, Гуам (әлі де АҚШ-тың құрамында) және Тынық мұхитындағы Филиппин аралдарын иеленуіне әкелді. Әскери оккупация кезінде Куба 1902 жылы тәуелсіздік алғанға дейін АҚШ-тың протектораты болды. 20 ғасырдың екінші жартысында отаршылдық державалардың ерікті түрде кетуі және бейбіт тәуелсіздік алу кең таралды. Дегенмен, Солтүстік Америкада (көбінесе Кариб аралдарында) британдық және голландтық колониялар әлі де бар. Франция Америкадағы бұрынғы колонияларының көп бөлігін (Француз Гвианасы, Гваделупа және Мартиника) Францияның толық құрамдас бөлімдері ретінде толыққанды біріктірді.

Қалалық биліктің әлсіреуі

XVIII ғасырда Испания 17 ғасырда жоғалтқан күш-қуатының көп бөлігін қайта алды, бірақ 1793 жылдан бастап Еуропадағы үнемі соғыстар елдің ресурстарын сарқып жіберді. Бұл қорғанысты қаржыландыруға жергілікті халықтың қатысуын арттырып, сондай-ақ жергілікті туғандардың жасақ құрамына қосылуын күшейтті. Мұндай өзгерістер орталықтандырылған абсолюттік монархияның қағидаларына қарсы келді. Испания қорғанысты нығайту үшін ресми жеңілдіктер берді; Чилоэде испан билігі 1768 жылы құрылған Анкуд бекінісіне жақын қоныстанған жергілікті тұрғындарға Энкомендадан босатуды уәде етіп, оның қорғанысына көмектесуге шақырды. Қорғаныстың жергілікті деңгейде ұйымдастырылуы нәтижесінде метрополия билігі әлсіреп, тәуелсіздік күресі күшейе түсті.

Наполеон соғыстары

Наполеон соғыстары – 1799 жылдан 1815 жылға дейін Франция (Наполеон Бонапарт басшылығымен) мен Ұлыбритания, Пруссия, Испания, Португалия, Ресей және Австрия одақтары арасында әр түрлі уақытта жүргізілген соғыстар сериясы. Испания және оның колонияларында 1808 жылдың мамырында Наполеон Карл IV және король Фернандо VII-ні тұтқынға алып, өзінің ағасы Жозеф Бонапартты испан монархы етіп тағайындады. Бұл оқиға Испанияның саяси тұрақтылығын бұзды және Бурбон әулетіне адал болған бірқатар колониялармен байланысты үзілді. Жергілікті элита, креолдар, жағдайды өз қолдарына алып, «король Фернандо VII болмаған жағдайда, олардың егемендігі уақытша қауымға көшті» деген ниетпен хунталар құрды. Хунталар тұтқынға алынған Фернандо VII-ге адал болуға ант берді және колонияның әртүрлі аймақтарында билік жүргізді. Фернандоның көптеген қолдаушылары 1808 жылы оған адал болғанмен, 1814 жылы испан тәжін қайта иеленгеннен кейін, оның абсолютті билікті қалпына келтіру саясаты хунталарды да, халықты да наразылыққа толтырды. Ол 1812 жылғы Кадис конституциясын жойды және оны қолдағандарды жазалады. Корольдік күштердің зорлық-зомбылығы және Фернандоның билігіне қайта оралу ықтималдығы колония халқының басым бөлігін Испаниядан бөлінуді қолдауға итерді. Жергілікті элиталар абсолютизмге британдық колониялық элиталар сияқты, торилер мен вигтер 1775 жылға дейін Лондонның ішкі істерге араласуына көрсеткен қарсылықтай реакция жасады.

Испанияның өз колонияларында әскери қатысуы

Америкадағы Испания империясының отаршылдық әскері Фердинанд патшаны қолдаған жергілікті американдықтар мен еуропалықтардан құралған. Роялистер корольдікке адал қоғамның әртүрлі топтарынан тұрды, ал американдықтар барлық майдандағы роялистік күштердің басым бөлігін құрады. Әскери бөлімдердің екі түрі болды: жергілікті еуропалықтармен бірге жіберілген немесе құрылған, экспедициялық әскерлер деп аталатын, және Америкада құрылған ветерандар немесе милициялар. Милицияларға кейбір ветерандық бөлімдер де кірді және тәртіпті милиция деп аталды. Милиция құрамындағы еуропалық немесе американдық ақ адамдардың үлесі тек 11% болды. 1820 жылы Рафаэль дель Риего төңкерісінен кейін Испаниядан Америкадағы соғыстарға қосымша әскер жіберілмеді. 1820 жылы Колумбия мен Венесуэладағы Корольдік армиясында 10 000-ға жуық сарбаз болды, испандықтар барлық роялистік әскерлердің 10% құрады, ал экспедициялық бөлімдердегі сарбаздардың жартысы ғана еуропалықтардан тұрды. 1824 жылы Аякучо шайқасына қарай әскер құрамындағы еуропалықтардың үлесі 1% астырмады.

Басқа факторлар

Ағартушылық Америка мен Иберия түбегінде әлеуметтік және экономикалық реформаларға ұмтылысты күшейтті. Ашық сауда және физиократиялық экономика туралы идеялар Ағартушылық дәуірінде пайда болды. Оңтүстік Америкадағы тәуелсіздік қозғалыстары континенттің солтүстік бөлігіндегі плантациялардағы құлдардың көтерілістеріне және Кариб аймағына қатысты. 1791 жылы құлдардың кең ауқымды көтерілісі плантациялық жүйеге және француз отаршылдық билігіне қарсы жалпы бүлікке әкелді. Бұл оқиғалардан кейін 1795 жылы Венесуэлада Хосе Леонардо Чирино мен Хосе Каридад Гонсалес басшылығымен, Хаитидегі төңкерістен шабыттанған зорлық-зомбылық көтеріліс болды. Туссен Л’Оувертюр Сен-Домингода құл болып дүниеге келді, онда ол басқа құлдарға қарағанда артықшылықтар беретін еңбек дағдыларын меңгерді. Ол интеллектуалдық және физикалық тұрғыдан дамып, жоғары лауазымға көтеріліп, өз жеріне және құлдарға ие болды. 1791 жылы Гаитидегі құлдар француз иелерінен тәуелсіздік алу мақсатымен төңкеріс жасады. Л’Оувертюр толық тәуелсіздіксіз құлдықты жою үшін көтеріліске жоғары әскери шенеунік ретінде қосылды. Алайда, Туссен жазған хаттар сериясы арқылы ол Гаитиде өмір сүретін барлық адамдардың тең құқықтарын қолдайтыны анық болды. АҚШ Конституциясы бекітілгендей, теңдік және халық өкілдігі туралы ағартушылық идеялар революцияға себеп болған статус-квоға қарсы өзгерістерге ықпал етті. Хатта 1797 жылғы төңкерістен кейін Франция заң шығарушы органындағы консервативтік серпіліске байланысты туындаған үлкен алаңдаушылық жазылған. Ең үлкен қорқыныш – бұл консервативтік құндылықтар француз үкіметіне құлдықты қайта енгізу туралы ой салуы мүмкін еді. Ағартушылық L’Оувертюр француздарға оны және оның халқын құлдыққа қайтаруға жол бермегеннен кейін, тұтқындыққа ұшыраған қоғамның ойлау жолын өзгертетінін дәлелдеді. "[Е]гер, ақыры, заң үстемдігі ұзақ уақыт бойы азап шеккен бақытсыз колониядағы анархияның орнын басса, қандай тағдыр оның гүлденуінің ең үлкен жауы және біздің бақытымыз әлі де құлдықтың қайта оралуымен қорқытуға батылдық табады?" Нәтижесінде, 1794 жылы француз колонияларында құлдық жойылып, 1804 жылы Гаити Франциядан тәуелсіздігін жариялады.

Америка Құрама Штаттары

Америка Құрама Штаттары 1776 жылғы 4 шілдеде Ұлыбританиядан тәуелсіздігін жариялады, осылайша Америкадағы алғашқы тәуелсіз, халықаралық жағынан мойындалған мемлекет және өз ана елінен бөлінген алғашқы еуропалық отаршылдық құрылым болды. Ұлыбритания Американың тәуелсіздігін 1783 жылы Америка Тәуелсіздік соғысында жеңілгеннен кейін ресми түрде мойындады. АҚШ-тың жеңісі Американың басқа аймақтарында тәуелсіздік қозғалыстарын ынталандырды. Бастапқыда Канада мен Флорида арасындағы Миссисипи өзенінің шығысындағы жерді ғана иеленсе де, АҚШ кейіннен келесі жылдары «Манифест тағдыры» доктринасы аясында британдықтардан, француздықтардан, испандықтардан және орыстардан Солтүстік Американың басқа да аумақтарын сатып алды немесе иеленді. Бұл оқиғалар Еуропаның аймаққа деген бақылауын тоқтатқанмен, жергілікті халықтарға қарсы отаршылдық кеңейуіне әкелді, әсіресе Дакота және Калифорния сияқты аймақтарда алтынның табылуынан кейін, сондай-ақ американдық қоныс аударушыларға Ұлы жазықтардағы жерді иеленуге мүмкіндік берді. Жер алыпсатарлар мен жеке қоныс аударушылар Американың сол кездегі «Үндістан аумағы» деп аталатын аймаққа кеңеюінде маңызды рөл атқарды. АҚШ-тың жергілікті халықтарға қарсы агрессиясы «Манифест тағдырына» қарсы Солтүстік-Батыс конфедерациясы және Текумсе конфедерациясы сияқты бірнеше федерациялардың құрылуына себеп болды.

Гаити және Француз Антиль аралдары

Америка және Франция революциялары Америкадағы испан, португал және француз колонияларына терең әсер етті. Гаити, француз құлдарының колониясы, 1791 жылдан 1804 жылға дейін жалғасқан Гаити революциясы барысында АҚШ-тан кейін тәуелсіздік алған алғашқы ел болды. Солтүстік Америкада француз империясын қайта құру әрекеті сәтсіз аяқталғаннан кейін Наполеон Бонапарт Луизиананы АҚШ-қа сатты және одан бастап Еуропаға көшті, бұл Францияның Батыс жарты шарда отаршылдық империя құру ниетінің соңына жеткенін көрсетті.

Испандық Америка

Куба мен Пуэрто-Рикодан басқа, Америкадағы испан колониялары 19 ғасырдың бірінші ширегінде тәуелсіздік алды. Жарым арал соғысы кезінде Наполеон өзінің ағасы Жозеф Бонапартты испан тағына отырғызып, король Фернандо VII-ді тұтқынға алды. Саяси заңдылықтың дағдарысы Испанияның теңіз арқылы билік еткен империясында жауапты реакцияны тудырды. 1810 жылдан кейін криоллолар (толық немесе жартылай испан тегіне жақын латын америкалықтар) Кастилия заңына негізделген егемендік пен өзін-өзі басқаруды қайта жаңарту және Фердинанд VII атынан американдық жерлерді басқару үшін бірнеше ассамблея құрды. Өзін-өзі басқару тәжірибесі, либерализмнің және француз және американ революцияларының идеяларының әсері Либертадорлар бастаған тәуелсіздік күресіне әкелді. Аймақтар көбінесе шетелдік жалдамалы әскерлер мен каперлердің көмегімен өздерін босатып алды. АҚШ және Еуропа бейтарап болғанмен, испан монополиясы болмағанда саяси ықпал мен саудаға қол жеткізуді мақсат етті. Оңтүстік Америкада Симон Боливар және Хосе де Сан-Мартин тәуелсіздік күресінің соңғы кезеңіне жетекшілік етті. Боливар континенттің испан тілінде сөйлейтін бөліктерін саяси тұрғыдан біріктіруге тырысқанмен, олар тез арада бір-бірінен тәуелсіздік алды және Парагвай соғысы мен Тынық мұхиты соғысы сияқты бірнеше соғыстар болды. Қазіргі Мексика, Орталық Америка және Солтүстік Американың бір бөлігінде 1810 және 1821 жылдар аралығында Мексиканың тәуелсіздік соғысы кезінде осыған ұқсас процесс орын алды. Тәуелсіздікке 1821 жылы Агустин де Итурбиде және Үш кепілдіктің армиясы бірігіп қол жеткізді. Бірлік Бірінші Мексика империясы кезінде қысқа мерзімге сақталды, бірақ он жыл ішінде аймақ шекаралық жерлер үшін АҚШ-пен соғысты (Калифорния мен Техастың шекаралық жерлерін жоғалтты). Ең қызып кеткен кез 1846-1848 жылдардағы ресми Мексика-Америка соғысы кезінде болды. 1898 жылы Үлкен Антиль аралдарында АҚШ испан-американ соғысында жеңіске жетіп, Куба мен Пуэрто-Риконы басып алды, осылайша Америкадағы испандық аумақтық билеуіне нүкте қойды.

Аргентина

Испанияның Пиреней соғысында жеңіліске ұшырағаннан және король Фердинанд VII-нің тақтан бас тарғаннан кейін, қазіргі Аргентина, Боливияның көп бөлігі, Чили, Парагвай және Уругвайдың бір бөлігін қамтитын Рио-де-ла-Плата вице-корольдігінің испан отарлық үкіметі күрт әлсіреп қалды. Испания тағында вице-корольдік лауазымын заңдыландыратын мойындалған король болмағандықтан, вице-король Бальтасар Идальго де Сиснерос билік ету құқығы күмәндан туды. Испан сауда шектеулері мен салықтарына тойған жергілікті элиталар осы мүмкіндікті пайдаланып, 1810 жылғы мамыр революциясы барысында Сиснеросты қызметтен шеттетуге және алғашқы жергілікті үкімет – Примера Хунтаны құруға ұмтылысты. Бұрынғы вице-корольдіктегі провинциялық роялистермен жарты онжылдыққа созылған шайқастар мен ұсақ қақтығыстардан соң, генерал Хосе де Сан-Мартин басқарып өткізген Анд таулары арқылы Чилиге, Перуге және Боливияға жасалған әскери жорықтар Америкадағы испан үстемдігін тоқтатуға мүмкіндік берді. 1816 жылдың 9 шілдесінде Сан-Мигель-де-Тукуманда өткен құрылтайда толық тәуелсіздік жарияланып, ұлттық конституцияны қабылдау қарастырылды. 1853 жылы Аргентина Конституциясына қол қойылып, Аргентина Республикасының құрылуы ресми түрде жарияланды.

Боливия

Май революциясы мен Чили және Венесуэладағы тәуелсіздік қозғалыстарынан соң, тәуелсіздік үшін жергілікті күрес екі сәтсіз төңкеріспен басталды. Республика құруға алғашқы қадамдар жасалғанға дейін он алты жылдан астам күрес соғылды. Ресми түрде, тәуелсіздік үшін күрес 1824 жылдың 9 желтоқсанында Аякучо шайқасымен аяқталды деп есептеледі.

Чили

Чилидің тәуелсіздік науқанын азат етуші генерал Хосе де Сан Мартин, Бернардо О’Хиггинс сияқты чилилік эмигранттардың қолдауымен жетекке алды. Жергілікті тәуелсіздік қозғалысы Испаниядан саяси және экономикалық тәуелсіздікке ұмтылған, Чилиде туған креолдардан құралды. Тәуелсіздік қозғалысы чилиліктердің барлығынан бірауызды қолдау алған жоқ, олар тәуелсіздік жақтастары мен роялисттерге бөлінді. Бұл бастапқыда отаршылдық билеушілерге қарсы элиталық саяси қозғалыс ретінде басталды, бірақ ақырында толыққанды азаматтық соғысқа ұласты. Дәстүр бойынша, бұл процесс үш кезеңге бөлінеді: Patria Vieja, Reconquista және Patria Nueva.

Эквадор

Испания билігіне қарсы алғашқы көтеріліс 1809 жылы болды, ал Эквадордағы криоллолар 1810 жылдың 22 қыркүйегінде Бурбон монархының атынан билік жүргізу үшін хунта құрды; бірақ, басқа жерлерде болғандай, бұл оларға өз билігін көрсетуге мүмкіндік берді. Эквадор тек 1822 жылы толық тәуелсіздік алып, 1830 жылы одан шығып кеткен Үлкен Колумбияның құрамына кірді. 1822 жылдың 24 мамырында қазіргі Кито қаласының жанындағы Пичинча шайқасында генерал Антонио Хосе де Сукренің әскері Китоны қорғаған испан әскерін жеңді. Испан әскерінің жеңілісі Эквадордың азаттығын қамтамасыз етті.

Гватемала

1821 жылы Гватемала Корольдігінің барлық аумағы Испания билігіне бейбіт түрде бағынышты болды. Конституциялық жүйедегі жаңалықтар, баспасөз бостандығы және халық сайлауларында туған партиялардың күшеуі тәуелсіздік идеясын кеңінен таратуға ықпал етті. Тәуелсіздік жақтастары Гватемалада жиналыстар өткізді, бірақ үкіметке қарсы көтерілуге қажетті ресурстары болмады; олар Мексикадағы Игуала жоспары немесе Тәуелсіздік жоспарының нәтижелерінен үміт күтті. Сонымен қатар, тәуелсіздікшілердің барлығы Итурбиде жариялаған үкімет жүйесімен келіспеді, тіпті мексикалық таққа талапкер әулетпен де келіспеді, бірақ бұл кезде маңыздысы – тәуелсіздікке қол жеткізу болды, ал үкімет нысанына қатысты пікірлер әркімнің өзінде қалды. 13 қыркүйекте Гватемалаға Игуала жоспарына қосылған Чиапас қаласының және сол штаттың басқа қалаларының хаттамалары жеткізілді; әскердің ілгерілеуі Чиапас жарияламаларына күш берді, бірақ Чиапас патшалықта ешқашан саяси маңызға ие болған емес. Гватемала қалалық кеңесінің мүшесі Мариано Айсинена мырза тәуелсіздік жариялау үшін петиция ұсыну мақсатында кезектен тыс отырыс шақыруды сұрады. pp. 85–90.

Мексика

Мексика тәуелсіздігі үшін күрес 1808 жылдан бастап 1821 жылы патша үкіметінің құлауына дейін және тәуелсіз Мексика құрылғанға дейін жалғасты. Жаңа Испания вице-корольдігінде, 1808 жылы испан Америкасының басқа жерлеріндегідей, адамдар Иберия түбегіне француз шабуылына және Бурбон патшасының Жозеф Бонапартпен ауыстырылуына күтпеген реакция жасады. Жергілікті Америкада туған испандар креолдардың мүддесін қорғайтын Жозе де Итурригарейден билікті тартып алу мүмкіндігін сезді. Итурригарейді роялистер құлатты. Креаль элитасының бір бөлігі тәуелсіздікке ұмтылды, олардың ішінде Хуан Алдама, Игнасио Альенде және дін қызметкері Мигель Идальго и Костилья болды. Идальго Долорес ауылында жариялау жасады, ол сол кезде жазбаға түспеген, бірақ жаман үкіметті және жарым аралда туған испандарды (гачупиндар) айыптады, сондай-ақ тәуелсіздік жариялады. Идальгоның артынан ерген ұйымдаспаған топтар Бахио аймағында ақтардың мүлкін және өмірін қиратты. Идальго 1811 жылы Альендемен бірге тұтқындалды, діннен шеттетіліп, өлім жазасына кесілді. Олардың бастары 1821 жылға дейін көрнекті жерде қойылды. Оның бұрынғы шәкірті Хосе Мария Морелос көтерілісті жалғастырды, бірақ 1815 жылы ол да тұтқындалып, өлтірілді. Мексикалық көтерілісшілердің күресі Висенте Герреро мен Гуадалупа Виктория басшылығымен жалғасты. 1815 жылдан 1820 жылға дейін Жаңа Испанияда тоқырау болды, роялистер көтерілісшілерді жеңе алмады, ал көтерілісшілер оңтүстік аймақтағы тар шекарасынан тысқары қарыштамады. Испаниядағы оқиғалар тағы да әсер етті, Фердинанд VII-ге қарсы әскери бүлік болды және 1812 жылғы либералды испан конституциясы қайта жаңғыртылды, ол конституциялық монархияны және Рим католик шіркеуінің билігін шектеуді талап етті. Испания монархиясы 1814 жылы қайта орнатылғаннан кейін монарх конституцияны жоққа шығарды. Жаңа Испаниядағы консерваторлар үшін бұл саяси өзгерістер шіркеу мен мемлекет институттарына қауіп төндірді. Патшалық әскерінің офицері Агустин де Итурбиде бұрынғы жауы Герреромен одақтасып, жетекшілік ету мүмкіндігін пайдаланды. Итурбиде План де Игуаланы жариялады, онда тәуелсіздік, жарым аралда және Америкада туған испандардың теңдігі, Испаниядан келген ханзаданың патшасы болатын монархия және католицизмді мемлекеттік дін ретінде бекіту туралы мәлімделді. Ол Геррероны өзімен одақтасып, Үш кепілдіктің армиясын құруға көндірді. Жаңа Испанияның соңғы вице-королі Хуан О’Донаху мен Итурбиде Кордобада келісімге келді, ол Мексиканы Испания империясынан тәуелсіз деп мойындады. Итурбиде мен О’Донаху 27 қыркүйекте 1821 жылы Үш кепілдіктің армиясымен бірге Мехико қаласына кірді, онда қалған испандық күштер басылды. Еуропалық монарх Мексика тағына таласпағандықтан, Итурбиде 1822 жылы өзін император Агустин I деп жариялады. Ол 1823 жылы құлатылып, Мексика республика болып жарияланды. Одан кейін саяси және экономикалық тұрақсыздық ондаған жылдарға созылып, халық санының азаюына әкелді.

Парагвай

Парагвай 1811 жылдың 14 мамыр түні мен 15 мамыр таңында тәуелсіздік алды, бұл жоспарды Фульгенсио Егрос және Хосе Гаспар Родригес де Франсия сияқты түрлі тәуелсіздік көзқарасын ұстанатын ұлтшылдар ұйымдастырды.

Перу

Испанияға бастапқыда Лима олигархтары қолдау көрсетті, себебі олар Буэнос-Айрес пен Чилидің сауда мүдделеріне қарсы болды. Сондықтан, Перу вице-корольдігі Оңтүстік Америкадағы испан монархиясының соңғы бекінісіне айналды. Дегенмен, 1812 жылы Уанукода, ал 1814-1816 жылдары Кускода креолдық көтерілістер болды. Екеуі де басылды. Бұл көтерілістерге Буэнос-Айрес армиялары көмек көрсетті. Перу Жозе де Сан-Мартиннің (1820-1823) және Симон Боливардың (1824) шешуші континенттік науқандарынан кейін бағынды. Сан-Мартин құрлықтағы науқанды басқарғанда, Лорд Кокрейн басқаратын, жаңадан салынған Чили теңіз күштері әскерді тасымалдап, Тынық мұхитында испан флотына қарсы теңіз жорығын бастады. Майпу шайқасынан кейін Чилидің роялистерін ығыстырған Сан-Мартин 1820 жылы Паракасқа түсіп, 1821 жылдың 28 шілдесінде Лимада Перудің тәуелсіздігін жариялады. Төрт жылдан кейін, 1824 жылдың соңында Аякучо шайқасында испан монархиясы толық жеңіліске ұшырады. Тәуелсіздік алғаннан кейін, креолдық перуандық қоғамның әртүрлі топтарының мүдделер қақтығысы және каудильолардың жеке амбициялары елді ұйымдастыруды өте қиын етті. Перу тәуелсіздігінің алғашқы жетпіс бес жылында президенттікке тек үш азамат – Мануэль Пардо, Николас де Пьерола және Франсиско Гарсия Кальдерон сайланды. Боливия Республикасы Жоғарғы Перуде құрылды. 1837 жылы Перу-Боливия Конфедерациясы құрылды, бірақ екі жылдан кейін Чилидің әскери араласуына байланысты таратылды.

Уругвай

Май революциясынан кейін 1811 жылы Хосе Гервасио Артигас қазіргі Уругвай мемлекеті болып табылатын Ориентал провинциясында испандық күштерге қарсы сәтті көтеріліс жетекшілік етті, сол кезде Рио-де-ла-Плата вице-корольдігінде жүріп жатқан тәуелсіздік қозғалысына қосылды. 1821 жылы Португалия Ориентал провинциясына шабуыл жасап, оны Бразилияға Сисплатина провинциясы деген атпен қосамын деп тырысты. Бұрынғы Рио-де-ла-Плата вице-корольдігі, Рио-де-ла-Плата біріккен провинциялары, Бразилияға қарсы екі жылдан астам соғыс жүргізді, нәтижесінде соғыс тоқтап қалды. Бразилия әскерлері шегінді, бірақ Біріккен провинциялар оларды тоқтатып, шешуші жеңіске жете алмады. Екі тараптың да үстемдікке ие бола алмауы және соғыстың экономикалық салмағы Біріккен провинциялар экономикасын қиратты, нәтижесінде 1828 жылы Ұлыбританияның көмегімен Монтевидео шартына қол қойылды, ол Уругвайды тәуелсіз мемлекет деп жариялады.

Венесуэла

1865 жылғы "Америка энциклопедиясына" сәйкес, француздар, пруссиялықтар, ағылшындар және американдықтар үшін батыр саналған генерал Франсиско де Миранда 1808 және 1812 жылдар аралығында испандарға қарсы бірқатар жеңістерге қол жеткізді. Ол олардың Кариб теңізіндегі барлық порттарға кіруіне кедергі келтірді, осылайша оларға күшейтулер мен жабдықтарды алуға мүмкіндік бермеді және ел бойынша тазалау операцияларын жүргізді. Сол кезде ол Симон Боливарды күреске қосылуға көндіріп, оны Пуэрто-Кабельодағы бекіністің басқарушысы етіп тағайындады. Бұл бір мезгілде жабдықтау және қару-жарақ қоймасы, стратегиялық порт және испан тұтқындарын ұстаудың орталық мекемесі болды. Симон Боливар өзінің міндетін мүлдем орындамағаны үшін, әлеуметтік шараға барар алдында қауіпсіздік шараларын орындамады. Түнде испан тұтқындары көтеріліс жасап, тәуелсіздік үшін күрескен гарнизонды бағындырып, азық-түлік, қару-жарақ және оқ-дәрілерді, сондай-ақ портты бақылауға алды. Пайдалы күштер біртіндеп елге билікті қайтарып алды және ақырында Монтеверденің табыстары республиканың жаңадан құрылған конгресін Миранданы 1812 жылдың 12 шілдесінде Арагуадағы Ла Викторияда капитуляцияға қол қоюға мәжбүр етті, осылайша революциялық соғыстың бірінші кезеңі аяқталды. 1812 жылғы капитуляциядан кейін Симон Боливар Франсиско де Миранданы испан билігіне тапсырды, өзі мен ең жақын офицерлері үшін қауіпсіз өтуді қамтамасыз етті және Жаңа Гранадаға қашты. Ол кейіннен жаңа әскермен қайтып келді, ал соғыс өте қатыгез кезеңге енді. Жергілікті аристократияның көп бөлігі тәуелсіздік мәселесінен бас тартқаннан кейін, қара және мулаттар күресті жалғастырды. Элиталар осы қарапайым халықтың күш-жігеріне ашық сенімсіздікпен және қарсылықпен жауап берді. Боливардың әскерлері 1813 жылы Жаңа Гранададан Венесуэлаға басып кірді, олардың "өлімге соғыс" деген ұранымен бейнеленген науқанның қатыгездігін көрсетті. Боливардың әскерлері Доминго Монтеверденің испан әскерін бірнеше шайқаста жеңіп, 1813 жылдың 6 тамызында Каракасты басып алды және 1813 жылдың қыркүйегінде Пуэрто-Кабельода Монтевердені қоршауға алды. Пайдалы күштердің осындай құмарлық пен зорлық-зомбылық көрсетуімен, көтерілісшілер тек қысқа мерзімді жеңістерге қол жеткізді. Лоялист Хосе Томас Бовес басқарған әскер Ланьеролардың аймақтың күресіндегі маңызды әскери рөлін көрсетті. Тәуелсіздікке қарсы күресте, осы өте мобильді, қатыгез жауынгерлер Боливарды өз елінен тағы да қуғынға түсірген айтарлықтай әскери күш құрды. 1814 жылы Венесуэладағы испандық күштер Боливардың күштеріне қарсы бірнеше шайқаста жеңіліп қалды, бірақ 15 маусымда Ла Пуэртада Боливарды жеңді, 16 шілдеде Каракасты басып алды және 18 тамызда Арагуада оның әскерін тағы да жеңді, нәтижесінде 10 000 сарбаздың ішінде 2 000 испандық қаза тапты, сондай-ақ көтерілісшілер армиясының 3 000 сарбазының көп бөлігі қаза болды. Боливар және басқа да басшылар Жаңа Гранадаға оралды. Кейіннен сол жылы Испания Америкаға жіберген ең ірі экспедициялық күші Пабло Морильоның басшылығымен келді. Бұл күш Морильо таратып жіберген Ланьероның импровизациялық бөлімшелерін тиімді түрде алмастырды. Боливар және басқа да республикашыл басшылар 1816 жылдың желтоқсанында Венесуэлаға оралды, 1816 жылдан 1818 жылға дейін Льянос пен Ориноко өзенінің жағасындағы Сиудад-Боливардағы базалардан Испанияға қарсы сәтті болмаған көтеріліске шықты. 1819 жылы Боливар Жаңа Гранаданы басып алды және 1821 жылдың сәуір айында 7 000 сарбазды бастап Венесуэлаға оралды. 24 маусымда Карабобода оның әскерлері испандық және отаршыл күштерді жеңіске ұшыратып, Венесуэланың тәуелсіздігін жеңіп алды, бірақ жаулық әлі де жалғасты.

Бразилия

Испаниялықтардан өзгеше, португалдар Америкадағы отарлық территорияларын бөліп алған жоқ. Олар құрған капитандықтар Сальвадордағы біртұтас басқаруға бағынышты болды, ол Лиссабондағы тәжге тікелей есеп берді. Сондықтан "Португалиялық Америка" (Испаниялық Америка, Голландиялық Америка сияқты) деудің орнына, Бразилия деп атау қалыптасқан, өйткені ол өзінің бастапқы кезеңдерінен бері біртұтас колония болды. Осының салдарынан Бразилия, испан тілінде сөйлейтін көрші елдері сияқты, 1822 жылы тәуелсіздік алғанға дейін бірнеше мемлекетке бөлінбеді. Бразилияның саяси тәуелсіздігінің алғашқы алты онжылдығында федеративтік республиканың орнына монархияны қабылдауы да елдің бірлігіне үлкен үлес қосты. Португалия колониясында болған бірнеше сәтсіз көтерілістерден кейін, Португалия королі Дом Жоан VI-ның ұлы Дом Педро I (Португалияның Педро IV) 1822 жылы елдің тәуелсіздігін жариялады және Бразилияның тұңғыш императоры атанды. Бұл оқиға Наполеон Бонапарттың португал сарайын Лиссабон астанасынан Бразилияға жер аударытуға мәжбүрлеуімен басталды. Келесі сегіз жыл бойы португал империясының астанасы Рио-де-Жанейрода орналасты. 1815 жылы португалдар Лиссабонды француздардан қайтарып алғаннан кейін король Дом Жоан VI Рио мен Лиссабонның империяның теңдес орталықтары болатынын жариялады. 1821 жылы король Жоан VI Португалия Кортесінің қысымымен Лиссабонға қайта оралды, бірақ Рио басқаруын ұлы Дом Педроға тапсырды. Бір жыл өткен соң Дом Педро Бразилияның тәуелсіздігін жариялады және ресми түрде император Педро I атанды. Бразилияның тәуелсіздігіне Португалиядан көп қарсылық болмаса да, 1824 жылға дейін португалдың адал күштеріне қарсы бірнеше ұсақ шайқастар жүргізіліп, Бразилияның қалған территориялары жаңа үкімет бақылауына көшті және 1825 жылы бұрынғы отар иелері тарапынан ресми мойындалды.

Канада

Канаданың отаршылдықтан тәуелсіздікке өтуі көптеген онжылдықтар бойы біртіндеп жүргізілді және көбінесе саяси жолдармен қол жеткізілді, Солтүстік және Оңтүстік Америка елдерінде отаршылдықтың аяқталуын белгілеген зорлықты төңкерістерден өзгеше. 1837-1838 жылдардағы көтерілістер сияқты британдық билікке қарсы жасалған әрекеттер қысқа ғана болды және жылдам басылды. Канада 1867 жылы Британ империясының доминионы деп жарияланды. Алғашқыда Канада Конфедерациясына қазіргі Канаданың шығыс провинцияларының бірнешеуі ғана кірді; Британдық Колумбия, Принс-Эдвард аралы және Ньюфаундленд сияқты қазіргі Канададағы басқа британдық колониялар кейінірек қосылды (соңғысы 1949 жылы ғана). Бұған қоса, 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында Ұлыбритания мен Норвегияның Арктикадағы жерлерге деген талаптары Канадаға берілді. 1931 жылға қарай Ұлыбритания Канаданың сыртқы саясатындағы бақылауын тоқтатты. Канада мен Ұлыбритания арасындағы қалған аз ғана саяси байланыстар 1982 жылы Канада заңымен ресми түрде үзілді.

Британ империясынан/Ұлыбританиядан тәуелсіздік алды

ЕлОтарлық атауыОтарлық державаТәуелсіздік күніМемлекет басшысының алғашқысыТәуелсіздік үшін соғысОн үш колония3 қыркүйек 1783Жорж ВашингтонАмерика революциялық соғысы6 тамыз 1962Александр Бустаманте31 тамыз 1962Эрик Уильямс26 мамыр 1966Форбс БернхамБарбадос30 қараша 1966Эрол Барроу10 шілде 1973Линден Оскар Пиндлинг7 ақпан 1974Эрик Мэтью Гейри3 қараша 1978Луис Кульс Лартиг22 ақпан 1979Джон Комптон27 қазан 1979Милтон Като21 қыркүйек 1981Джордж Кэдл Прайс1 қараша 1981Вер Корнуолл Бёрд1867/1931/1982Джон А. Макдональд/Р. Б. Беннетт/Пьер Трудо19 қыркүйек 1983Роберт Л. Брэдшоу