Кіріспе
Туфа Лилугу (; сәуір немесе мамыр 402 жылы қайтыс болды), ресми түрде Хэси ханзадасы Канг (河西康王), Қытайдың Сянбей басшылығымен Оңтүстік Лян әулетінің ханзадасы болған. Ол негізін қалаушы Туфа Вугудың (Ву ханзадасы) кіші інісі еді. Ол түрлі пікірлерге ашық, қабілетті билеуші деп сипатталды. Сонымен қатар, кейінірек одан кейін билікке келген талантты бауыры Туфа Рутанға (Цзин ханзадасы) мемлекеттік ең маңызды істерді сеніп тапсырғаны да айтылған, бұл кейбір тұрғыдан қайшылықты сипаттама.
Билік құрғанға дейін
Туфа Лилугу туралы алғашқы тарихи дерек 397 жылы, Туфа Вугу Кейінгі Ляннан тәуелсіздік жариялап, Оңтүстік Лянды құрғаннан кейін жазылған. Сол жылдың күзінде Туфа Вугу оны Кейінгі Лянның бүлікшісі Гуо Нэнге (郭) көмектесу үшін жіберді. 398 жылы жазда ол басқа бір Кейінгі Лян бүлікшісі Ян Гуймен (楊軌) бірлесіп Кейінгі Лян императоры Лю Гуанның (呂廣) ұлы Лю Цзюаньмен (呂纂) шайқасты, бірақ Лю Цзюаньға жеңіліп, нәтижесінде Ян Гуй бүлігін тастап, Оңтүстік Лянға қашты. 399 жылы Туфа Вугу мемлекеттің қорғанысын жаңадан құру мақсатында, елорданы Цзиньчжэньнен (金城, қазіргі Ланчжоу, Гансу) Ледуға (樂都, қазіргі Хайдун префектурасы, Цинхай) көшірген кезде, оны Аньидің (安夷, қазіргі Хайдун префектурасы) басқаруына тағайындады. Ол сол кезде Сипинг герцогы деген атақпен де таныстырылды, бірақ бұл атақты Туфа Вугу 397 жылы оған берген болуы мүмкін, бірақ бұл туралы мәлімет жоқ. 399 жылы жазда Туфа Вугу оны Солтүстік Лянның ханзадасы Дуан Еге (段業) көмектесуге жіберді, өйткені Солтүстік Лянға Лю Цзюань мен Лю Гуанның тақ мұрагері Лю Шао (呂紹) шабуыл жасады, бұл Лю Цзюань мен Лю Шаоны кері шегінуге мәжбүр етті. Одан кейін ол Сипинг қаласын (西平, қазіргі Синьин, Цинхай) басқарды. Кейін сол жылы Туфа Вугу мас күйінде аттан құлап, ауыр жарақат алды және өлім төсегінде өзінен үлкен адамды мұрагер етіп тағайындауды өтінді. Сондықтан Оңтүстік Лянның ақсүйектері Туфа Лилугуды оның орнына таңдады.
Билік
Туфа Вугудан кейін Туфа Лилугу астананы Ледудан Сипингке көшірді. 400 жылдардың басында Лю Цзюань, сол кездегі Лианг императоры, оған шабуыл жасауды жоспарлады – және Лю Цзюаньның шенеуілі Ян Ин (楊穎), Лю Цзюаньды шабуылдан бас тартуға көндіруге тырысқанда, Туфа Лилугудың билігін «бірлігімен, бағыныштыларының адал түрде оның нұсқауларын орындауымен, олардан тиесілі пайда табу мүмкін еместігімен» сипаттады. Егер бұл сипаттама дұрыс болса, Туфа Лилугу жайлы жақсы пікір қалыптастырады. Шындығында, Лю Цзюань Янның сөздеріне қарамастан шабуыл жасағанда, Туфа Вугу Туфа Рутанды оған қарсы жіберіп, жеңіске жеткізді. 400 жылдың жазында Лю Цзюань Солтүстік Лянға күшті шабуыл жасағанда, Туфа Рутан, мүмкін, Туфа Лилугудың бұйрығымен, Лиангтың астанасы Гузанға (姑臧, қазіргі Уувей, Ганьсу) күтпеген шабуыл жасап, қаланың шығыс жартысына еніп, содан кейін қаланы тонап, сәтті шегінді, бұл Лю Цзюаньды Солтүстік Лянға жасаған жорығын тоқтатуға мәжбүр етті. Сол жылы Батыс Цинь ханзадасы Цифу Гангуи Кейінгі Циньмен жеңілгеннен кейін, Цифу Гангуи Туфа Лилугуға бағынды. Бастапқыда Туфа Лилугудың бауыры Туфа Джуян (禿髮俱延) Цифу Гангуидің адалдығына күдікпен қарап, оны Цинхай көлінің батысына жер аударуды ұсынды – бірақ Туфа Лилугу бұл ұсыныстан бас тартты, себебі мұндай жағдайда ешкім оған бағынбайды деп ойлады. Алайда, кейін Цифу Гангуи Кейінгі Циньге қайта бағынғанда, Туфа Лилугу оны жер аудармаған немесе өлтірмегеніне қатты өкінді. Кейіннен Цифу Гангуидің ұлы Цифу Чипан да әкесіне қосылуға тырысқанда, Туфа Лилугу оны өлтіруге дайын болды, бірақ Туфа Рутанның кеңесімен (әкесіне қосылғысы келген ұлды өлтіру – ойсыздық болар) бұлай істемеді. 401 жылдың көктемінде көптеген шенеуніктердің өтінішімен Туфа Лилугу өзін император деп жариялауды ойлады. Алайда, ол генерал Тоу Вулунның (鍮勿崙) осындай жариялау оны басқалардың нысанасына айналдыратыны туралы кеңесін қабылдап, бұдан бас тартты; оның орнына ол тек титулын Уувей ханзадасынан (Туфа Вугу да қолданған титул) Хекси ханзадасына өзгертті, бұл Сары өзеннің батысындағы аймаққа талап етуді білдірді. Сол жылы ол Лианг императоры Лю Лонгқа (Лю Цзюаньның туысы) қарсы сәтті шабуыл жасады. Кейінірек 401 жылы Туфа Лилугу мен оның шенеуілі Ши Гао (史暠) арасында болған әңгіме Туфа Лилугудың билеуші ретіндегі күшті және әлсіз жақтарын көрсеткен болуы мүмкін. Бұл Туфа Лилугу өзінің шенеуіліне билігін ашық сынға алуға бұйрық берген кезде болды. Ши Гао былай деді: «Сәләметсіз бе, мәртебелі ханзада! Сіздің әміршілеріңіз әскери жорықтарға генералдарды жіберген сайын, ешкім оларға қарсылық көрсетпеді. Бірақ олар халықты бейбіт етуді басты міндет деп санамайды, оларды көшіруге көбірек көңіл бөледі. Халық тұрақты өмірді ұнатады және бейтаныс жерлерден қорқады. Сондықтан көптеген адамдар көтеріліс көтеріп, қашып кетеді. Сондықтан біз жау генералдарын өлтіріп, жау қалаларын басып алып жатырмыз, бірақ біздің жеріміз кеңеймейді». Туфа Лилугу Ши Гаомен келісті. Алайда, Ши Гаоның ұсыныстарына байланысты Туфа Лилугу саясатын өзгерткені туралы ешқандай мәлімет жоқ. Шындығында, Туфа Лилугу билігінің қалған кезеңінде Оңтүстік Лян әскерлерінің адамдарды күшпен көшіруі туралы мәліметтер кездеседі. Осыған қарамастан, осы кезде Туфа Лилугудың күші айқын болды, сондықтан 401 жылдың күзінде Солтүстік Лянның жаңа ханзадасы Джуку Мэнксун өзінің ұлын Джуку Синьянды (沮渠奚念) Туфа Лилугуға кепіл ретінде жіберуге мәжбүр болды. Алайда Туфа Лилугу Джуку Синьянды кепіл ретінде қабылдамады, өйткені ол тым жас екенін және Джуку Мэнкшунның ағасы Джуку Руды (沮渠挐) – Джуку Мэнкшунның маңызды стратегия және генерал) жіберуін қалады. Джуку Мэнкшун бастапқыда «Жуку Ру маған көмектесуі керек» деп бас тартты, бұл Туфа Лилугудың ашуын тудырды, ол Туфа Джуянды Чжансонг маркизі және тағы бір бауырын, Туфа Вэньчжиді (禿髮文支) Синьчжэнг маркизі Солтүстік Лянға қарсы жіберді және Джуку Мэнкшунның туысы Джуку Шаншангузиді (沮渠鄯善苟子) тұтқынға алды. Осыдан кейін Джуку Мэнкшун кішіпейілдікпен мойынсұнып, өзінің ағасы Джуку Конгцзе (沮渠孔遮) -ді Джуку Руды кепіл ретінде жіберуге уәде беруге жіберді, содан кейін Туфа Лилугу әскерлерін кері қайтарып, тұтқынға алған адамдарды қайтарып береді. Алайда, Туфа Лилугу өзінің билігінің шектеулі екенін білген, сондай-ақ ол Яо Синге, Кейінгі Цинь императорына, құрмет көрсетіп, Яо Синге құрмет жіберді. 401 жылы Кейінгі Цинь Кейінгі Лянға шабуыл жасағанда, ол өз әскерлеріне Кейінгі Цинь әскерлеріне жол ашу үшін кері шегінуге бұйрық берді. Жаңа 402 жылы, кейіннен Лианг көтерілісшісі Жао Лангтан (焦朗) көмек сұраған кезде, Туфа Лилугу Жаоға көмектесу үшін Туфа Рутанды жіберді, содан кейін Туфа Рутан мен Жао Гузанға шабуыл жасап, Кейінгі Лянды үлкен жеңіліске ұшыратты. Бірақ, таңғаларлықтай, 402 жылы көктемде Солтүстік Лян Кейінгі Лянға шабуыл жасағанда, Туфа Лилугу Туфа Рутанды Кейінгі Лянға көмектесуге жіберді, бірақ Туфа Рутан келген кезде Солтүстік Лян бұрыннан-ақ шегініп кеткен еді. Кейінірек 402 жылдың көктемінде Туфа Лилугу ауырғандықтан, мемлекетті Туфа Рутанға тапсыруды бұйырды. (Туфа Лилугудың әкесі Туфа Сифуцзянь Туфа Рутанның қабілетін бағалап, барлық ұлдарына Туфа Рутаннан қабілеттісі жоқ екенін айтқан, Туфа Вугу мен Туфа Лилугу да осы пікірге келген, сондықтан екеуі де тақтыны ұлына емес, кіші бауырына беруге шешім қабылдады.) Туфа Лилугу қайтыс болғаннан кейін, Туфа Рутан оның орнына Жинг ханзадасы болды.
Each time, when your majesty sent generals on military campaigns, no one could oppose them. However, they do not treat pacifying the populace as the priority, but rather concentrated on relocating them. The people like stability in life and fear unfamiliar locales. That is why many people rebel or escape. This is why we continuously kill enemy generals and capture enemy cities, but our lands do not increase. Tufa Lilugu agreed with Shi. However, there was no record of Tufa Lilugu changing his policies due to Shi's suggestions. Indeed, for the rest of Tufa Lilugu's reigns, there were continued references to forcible movements of people by Southern Liang troops. Despite this, by this point, Tufa Lilugu's power appeared evident, so much so that in fall 401, the new prince of Northern Liang, Juqu Mengxun, was forced to send his son Juqu Xinian (沮渠奚念) as a hostage to Tufa Lilugu to show his submission. Tufa Lilugu, however, rejected Juqu Xinian as a hostage, stating that Juqu Xinian was too young and he wanted Juqu Mengxun to send his brother Juqu Ru (沮渠挐) a major strategist and general for Juqu Mengxun. Juqu Mengxun initially refused—stating that he needed Juqu Ru to assist him—which drew anger from Tufa Lilugu, who sent Tufa Juyan the Marquess of Zhangsong and another brother, Tufa Wenzhi (禿髮文支) the Marquess of Xingcheng against Northern Liang and captured Juqu Mengxun's cousin Juqu Shanshan'gouzi (沮渠鄯善苟子). Juqu Mengxun made a humbler submission after that point and sent his uncle Juqu Kongzhe (沮渠孔遮) to promise to send Juqu Ru as a hostage, before Tufa Lilugu would withdraw his troops and return the people they captured. However, Tufa Lilugu himself was aware of his own power's limitations, and he also nominally submitted to Yao Xing, the emperor of Later Qin, sending tributes to Yao Xing, and in 401, when Later Qin attacked Later Liang, he ordered his troops to withdraw to yield a path for Later Qin troops. Around the new year 402, in response to a request for assistance from the Later Liang rebel Jiao Lang (焦朗), Tufa Lilugu sent Tufa Rutan to assist Jiao, and Tufa Rutan and Jiao then attacked Guzang, dealing Later Liang a major defeat. Oddly enough, however, when Northern Liang attacked Later Liang in spring 402, Tufa Lilugu sent Tufa Rutan to aid Later Liang, although by the time Tufa Rutan arrived, Northern Liang had already retreated. Later in spring 402, Tufa Lilugu grew ill, and he instructed that the state be entrusted to Tufa Rutan. (Tufa Lilugu's father Tufa Sifujian had treasured Tufa Rutan's talents greatly—and stated to all of his sons that none was more talented than Tufa Rutan, an evaluation that Tufa Wugu and Tufa Lilugu agreed with, and therefore both decided to pass the throne to a younger brother rather than a son.) After Tufa Lilugu died, Tufa Rutan succeeded him as Prince Jing.