Кіріспе

Туфа Лилугу (; сәуір немесе мамыр 402 жылы қайтыс болды), ресми түрде Хэси ханзадасы Канг (河西康王), Қытайдың Сянбей басшылығымен Оңтүстік Лян әулетінің ханзадасы болған. Ол негізін қалаушы Туфа Вугудың (Ву ханзадасы) кіші інісі еді. Ол түрлі пікірлерге ашық, қабілетті билеуші деп сипатталды. Сонымен қатар, кейінірек одан кейін билікке келген талантты бауыры Туфа Рутанға (Цзин ханзадасы) мемлекеттік ең маңызды істерді сеніп тапсырғаны да айтылған, бұл кейбір тұрғыдан қайшылықты сипаттама.

Билік құрғанға дейін

Туфа Лилугу туралы алғашқы тарихи дерек 397 жылы, Туфа Вугу Кейінгі Ляннан тәуелсіздік жариялап, Оңтүстік Лянды құрғаннан кейін жазылған. Сол жылдың күзінде Туфа Вугу оны Кейінгі Лянның бүлікшісі Гуо Нэнге (郭) көмектесу үшін жіберді. 398 жылы жазда ол басқа бір Кейінгі Лян бүлікшісі Ян Гуймен (楊軌) бірлесіп Кейінгі Лян императоры Лю Гуанның (呂廣) ұлы Лю Цзюаньмен (呂纂) шайқасты, бірақ Лю Цзюаньға жеңіліп, нәтижесінде Ян Гуй бүлігін тастап, Оңтүстік Лянға қашты. 399 жылы Туфа Вугу мемлекеттің қорғанысын жаңадан құру мақсатында, елорданы Цзиньчжэньнен (金城, қазіргі Ланчжоу, Гансу) Ледуға (樂都, қазіргі Хайдун префектурасы, Цинхай) көшірген кезде, оны Аньидің (安夷, қазіргі Хайдун префектурасы) басқаруына тағайындады. Ол сол кезде Сипинг герцогы деген атақпен де таныстырылды, бірақ бұл атақты Туфа Вугу 397 жылы оған берген болуы мүмкін, бірақ бұл туралы мәлімет жоқ. 399 жылы жазда Туфа Вугу оны Солтүстік Лянның ханзадасы Дуан Еге (段業) көмектесуге жіберді, өйткені Солтүстік Лянға Лю Цзюань мен Лю Гуанның тақ мұрагері Лю Шао (呂紹) шабуыл жасады, бұл Лю Цзюань мен Лю Шаоны кері шегінуге мәжбүр етті. Одан кейін ол Сипинг қаласын (西平, қазіргі Синьин, Цинхай) басқарды. Кейін сол жылы Туфа Вугу мас күйінде аттан құлап, ауыр жарақат алды және өлім төсегінде өзінен үлкен адамды мұрагер етіп тағайындауды өтінді. Сондықтан Оңтүстік Лянның ақсүйектері Туфа Лилугуды оның орнына таңдады.

Билік

Туфа Вугудан кейін Туфа Лилугу астананы Ледудан Сипингке көшірді. 400 жылдардың басында Лю Цзюань, сол кездегі Лианг императоры, оған шабуыл жасауды жоспарлады – және Лю Цзюаньның шенеуілі Ян Ин (楊穎), Лю Цзюаньды шабуылдан бас тартуға көндіруге тырысқанда, Туфа Лилугудың билігін «бірлігімен, бағыныштыларының адал түрде оның нұсқауларын орындауымен, олардан тиесілі пайда табу мүмкін еместігімен» сипаттады. Егер бұл сипаттама дұрыс болса, Туфа Лилугу жайлы жақсы пікір қалыптастырады. Шындығында, Лю Цзюань Янның сөздеріне қарамастан шабуыл жасағанда, Туфа Вугу Туфа Рутанды оған қарсы жіберіп, жеңіске жеткізді. 400 жылдың жазында Лю Цзюань Солтүстік Лянға күшті шабуыл жасағанда, Туфа Рутан, мүмкін, Туфа Лилугудың бұйрығымен, Лиангтың астанасы Гузанға (姑臧, қазіргі Уувей, Ганьсу) күтпеген шабуыл жасап, қаланың шығыс жартысына еніп, содан кейін қаланы тонап, сәтті шегінді, бұл Лю Цзюаньды Солтүстік Лянға жасаған жорығын тоқтатуға мәжбүр етті. Сол жылы Батыс Цинь ханзадасы Цифу Гангуи Кейінгі Циньмен жеңілгеннен кейін, Цифу Гангуи Туфа Лилугуға бағынды. Бастапқыда Туфа Лилугудың бауыры Туфа Джуян (禿髮俱延) Цифу Гангуидің адалдығына күдікпен қарап, оны Цинхай көлінің батысына жер аударуды ұсынды – бірақ Туфа Лилугу бұл ұсыныстан бас тартты, себебі мұндай жағдайда ешкім оған бағынбайды деп ойлады. Алайда, кейін Цифу Гангуи Кейінгі Циньге қайта бағынғанда, Туфа Лилугу оны жер аудармаған немесе өлтірмегеніне қатты өкінді. Кейіннен Цифу Гангуидің ұлы Цифу Чипан да әкесіне қосылуға тырысқанда, Туфа Лилугу оны өлтіруге дайын болды, бірақ Туфа Рутанның кеңесімен (әкесіне қосылғысы келген ұлды өлтіру – ойсыздық болар) бұлай істемеді. 401 жылдың көктемінде көптеген шенеуніктердің өтінішімен Туфа Лилугу өзін император деп жариялауды ойлады. Алайда, ол генерал Тоу Вулунның (鍮勿崙) осындай жариялау оны басқалардың нысанасына айналдыратыны туралы кеңесін қабылдап, бұдан бас тартты; оның орнына ол тек титулын Уувей ханзадасынан (Туфа Вугу да қолданған титул) Хекси ханзадасына өзгертті, бұл Сары өзеннің батысындағы аймаққа талап етуді білдірді. Сол жылы ол Лианг императоры Лю Лонгқа (Лю Цзюаньның туысы) қарсы сәтті шабуыл жасады. Кейінірек 401 жылы Туфа Лилугу мен оның шенеуілі Ши Гао (史暠) арасында болған әңгіме Туфа Лилугудың билеуші ретіндегі күшті және әлсіз жақтарын көрсеткен болуы мүмкін. Бұл Туфа Лилугу өзінің шенеуіліне билігін ашық сынға алуға бұйрық берген кезде болды. Ши Гао былай деді: «Сәләметсіз бе, мәртебелі ханзада! Сіздің әміршілеріңіз әскери жорықтарға генералдарды жіберген сайын, ешкім оларға қарсылық көрсетпеді. Бірақ олар халықты бейбіт етуді басты міндет деп санамайды, оларды көшіруге көбірек көңіл бөледі. Халық тұрақты өмірді ұнатады және бейтаныс жерлерден қорқады. Сондықтан көптеген адамдар көтеріліс көтеріп, қашып кетеді. Сондықтан біз жау генералдарын өлтіріп, жау қалаларын басып алып жатырмыз, бірақ біздің жеріміз кеңеймейді». Туфа Лилугу Ши Гаомен келісті. Алайда, Ши Гаоның ұсыныстарына байланысты Туфа Лилугу саясатын өзгерткені туралы ешқандай мәлімет жоқ. Шындығында, Туфа Лилугу билігінің қалған кезеңінде Оңтүстік Лян әскерлерінің адамдарды күшпен көшіруі туралы мәліметтер кездеседі. Осыған қарамастан, осы кезде Туфа Лилугудың күші айқын болды, сондықтан 401 жылдың күзінде Солтүстік Лянның жаңа ханзадасы Джуку Мэнксун өзінің ұлын Джуку Синьянды (沮渠奚念) Туфа Лилугуға кепіл ретінде жіберуге мәжбүр болды. Алайда Туфа Лилугу Джуку Синьянды кепіл ретінде қабылдамады, өйткені ол тым жас екенін және Джуку Мэнкшунның ағасы Джуку Руды (沮渠挐) – Джуку Мэнкшунның маңызды стратегия және генерал) жіберуін қалады. Джуку Мэнкшун бастапқыда «Жуку Ру маған көмектесуі керек» деп бас тартты, бұл Туфа Лилугудың ашуын тудырды, ол Туфа Джуянды Чжансонг маркизі және тағы бір бауырын, Туфа Вэньчжиді (禿髮文支) Синьчжэнг маркизі Солтүстік Лянға қарсы жіберді және Джуку Мэнкшунның туысы Джуку Шаншангузиді (沮渠鄯善苟子) тұтқынға алды. Осыдан кейін Джуку Мэнкшун кішіпейілдікпен мойынсұнып, өзінің ағасы Джуку Конгцзе (沮渠孔遮) -ді Джуку Руды кепіл ретінде жіберуге уәде беруге жіберді, содан кейін Туфа Лилугу әскерлерін кері қайтарып, тұтқынға алған адамдарды қайтарып береді. Алайда, Туфа Лилугу өзінің билігінің шектеулі екенін білген, сондай-ақ ол Яо Синге, Кейінгі Цинь императорына, құрмет көрсетіп, Яо Синге құрмет жіберді. 401 жылы Кейінгі Цинь Кейінгі Лянға шабуыл жасағанда, ол өз әскерлеріне Кейінгі Цинь әскерлеріне жол ашу үшін кері шегінуге бұйрық берді. Жаңа 402 жылы, кейіннен Лианг көтерілісшісі Жао Лангтан (焦朗) көмек сұраған кезде, Туфа Лилугу Жаоға көмектесу үшін Туфа Рутанды жіберді, содан кейін Туфа Рутан мен Жао Гузанға шабуыл жасап, Кейінгі Лянды үлкен жеңіліске ұшыратты. Бірақ, таңғаларлықтай, 402 жылы көктемде Солтүстік Лян Кейінгі Лянға шабуыл жасағанда, Туфа Лилугу Туфа Рутанды Кейінгі Лянға көмектесуге жіберді, бірақ Туфа Рутан келген кезде Солтүстік Лян бұрыннан-ақ шегініп кеткен еді. Кейінірек 402 жылдың көктемінде Туфа Лилугу ауырғандықтан, мемлекетті Туфа Рутанға тапсыруды бұйырды. (Туфа Лилугудың әкесі Туфа Сифуцзянь Туфа Рутанның қабілетін бағалап, барлық ұлдарына Туфа Рутаннан қабілеттісі жоқ екенін айтқан, Туфа Вугу мен Туфа Лилугу да осы пікірге келген, сондықтан екеуі де тақтыны ұлына емес, кіші бауырына беруге шешім қабылдады.) Туфа Лилугу қайтыс болғаннан кейін, Туфа Рутан оның орнына Жинг ханзадасы болды.