Кіріспе

Ми мен сананың ми зақымдарына қарсы тұру қабілеті Когнитивтік резерв – ми мен сананың ми зақымдарына қарсы тұру қабілеті. Сананың төзімділігі мінез-құлық арқылы бағаланады, ал нейропатологиялық зақым гистологиялық зерттеулермен бағаланады, бірақ зақымды қанға негізделген маркерлер мен бейнелеу әдістері арқылы да бағалауға болады. "Резерв" тұжырымын зерттеу кезінде екі модель қолданылуы мүмкін: ми резерві және когнитивтік резерв. Бұл терминдер әдебиетте көбінесе бір-бірін алмастырып қолданылса да, модельдерді талқылау үшін пайдалы тәсіл ұсынады. Компьютерлік аналогияны пайдалансақ, ми резервін аппараттық, ал когнитивтік резервті бағдарламалық қамтамасыз ету ретінде қарастыруға болады. Қазіргі уақытта осы факторлардың барлығы жалпы резервке үлес қосады деп есептеледі. Когнитивтік резерв әдебиетте ми және когнитивтік резервтерді атау үшін жиі қолданылады. 1988 жылы «Annals of Neurology» журналында жарияланған зерттеуде 137 қарт адамның өлімнен кейінгі зерттеу нәтижелері Альцгеймер ауруының нейропатологиясы мен аурудың клиникалық көріністері арасындағы қарама-қайшылықты күтпеген жерден көрсетті: миында Альцгеймер ауруының кең таралған патологиясы бар кейбір қатысушыларда аурудың клиникалық көріністері болмады немесе өте сирек кездесті. Бұдан әрі, зерттеу көрсеткендей, бұл адамдардың ми салмағы және нейрондарының саны бақылау тобына қарағанда жоғары болды. Зерттеушілер бұл құбылысқа екі мүмкін түсіндірме ұсынды: бұл адамдар Альцгеймер ауруының бастапқы сатысында болуы мүмкін, бірақ қандай да бір жолмен көптеген нейрондарды жоғалтудан сақталып қалған, немесе керісінше, үлкен ми мен көбірек нейрондармен бастаған, демек, олардың "резерві" көбірек болған. Осы термин әдебиетте осы контексте алғаш рет қолданылды. Бұл зерттеу осы салаға қызығушылықты арттырды және осы бастапқы нәтижелерді растау үшін қосымша зерттеулер жүргізілді. Жоғары резерв клиникалық жетіспеушілік пайда болғанға дейін жоғары шекті қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, жоғары қабілеті бар адамдар клиникалық түрде нашарлағаннан кейін тездетілген құлдырауды көрсетті, бұл, мүмкін, үлкен резервке ие адамның компенсаторлық жүйелері мен стратегияларының жеткіліксіздігін көрсетеді, олар нейропатологиялық зақымның күшеюімен күресуге тырысты.

Ми қоры

Мидың резервтік қоры – мидың тұрақтылығы, зақымдану деңгейі артқан сайын қалыпты жұмыс істеуге деген қабілеті. Бұл пассивті, шектік модельде, белгілі бір шегі бар деп есептеледі, осы шекке жеткен кезде деменцияның клиникалық белгілері пайда болады.

Ми мөлшері

1997 жылғы зерттеуде үлкен мида Альцгеймер ауруының патологиясы әрқашан клиникалық деменцияға алып келе бермейтіні анықталды. Тағы бір зерттеу бас шеңберінің клиникалық Альцгеймер ауруы қаупін азайтумен байланысты екенін көрсетті. Кейбір зерттеулер, мысалы жоғарыда айтылғандар, байланыс табуға болса, ал басқалары ондай нәтижелерге қол жеткізбеді. Мұның себебі бас шеңбері және басқа да шамамен есептеулер тікелей емес өлшемдер болып табылады деп саналады.

Нейрондық байланыстардың саны

Синапс жоғалуының мөлшері ерте басталатын деменцияда кеш басталатын деменцияға қарағанда артық болады. Бұл клиникалық танымдық қабілетсіздіктің пайда болуына осалдықты көрсетеді, бірақ басқа да түсіндірмелер болуы мүмкін. Мишақша сияқты құрылымдар ми резервіне үлес қосады. Мишақша мидың басым бөлігін құрайтын нейрондарды қамтиды және танымдық және моторлық операцияларға қатысады. Мишақша тізбегі – нейрондық пластикалық өзгерістердің көптеген түрлері орын алатын орын, бұл ми резерві тұрғысынан маңызды рөл атқаратын фактор.

Танымдық резервтің генетикалық компоненті

Егіздерді зерттеудің нәтижелері танымдық функцияларға генетикалық байланысы бар екенін көрсетеді. Жалпы танымдық функциялар үшін тұқым қуалаушылық жоғары, ал жад үшін төмен екені анықталды. Білім берудің әсерін ескергенде, атқару функцияларының 79%-ы генетикалық факторлармен түсіндіріледі. Егіздер мен асырап алу зерттеулерін біріктірген зерттеу барлық танымдық функциялардың тұқым қуалайтынын көрсетті. Осы зерттеуде ақпаратты өңдеу жылдамдығы ең жоғары тұқым қуалаушылық деңгейіне ие болды.

Танымдық резерв

Когнитивтік резерв нейропатологиялық зақымдануға төзімділікті де көрсетеді, бірақ назар осы жерде мидың зақымдалған ресурстарын қалай пайдалануына аударылады. Оны ми желілерін әртүрлі жұмылдыру және/немесе балама танымдық стратегиялар арқылы өнімділікті оңтайландыру немесе барынша арттыру қабілеті деп анықтауға болады. Бұл тиімділік моделі, шекті модель емес, және ол міндеттің азырақ ресурстарды пайдалану арқылы немесе нейрондық ресурстарды тиімдірек пайдалану арқылы өңделетінін білдіреді, нәтижесінде танымдық өнімділік жақсарады. Зерттеулер білім, кәсіп және өмір салты сияқты факторларды танымдық резервтің белгісі ретінде пайдаланады, себебі олар жоғары танымдық резервпен оң байланысты.

Білім және мамандық

Білімі мол болу және танымдық жағынан күрделі жұмыс істеу – егде жастағы жоғары танымдық қабілеттерді болжауға мүмкіндік беретін факторлардың бірі. Сондықтан, танымдық резервті зерттеу үшін ең көп қолданылатын екі өлшем – білім мен кәсіп. Білім берудің қалыпты қартаюдағы танымдық төмендеуге, сондай-ақ дегенеративтік аурулар мен мидың жарақаттануына әсер ететіні белгілі. Білім алған жылдары аз адамдарда деменцияның жиі кездесуі білімнің Альцгеймер ауруына қарсы қорғау қабілетіне ие екенін көрсетеді. Танымдық резерв индексі сауалнамасы (CRIq) танымдық резервтің деңгейін бағау мақсатымен жасалған, бұл диагностика мен емдеуді жақсартуға көмектеседі. Сауалнама білім беру жылдарын және кем дегенде алты айға созылатын оқу курстарын ескере отырып, танымдық резервке білім берудің жүктемесін бағалайды. Бұл көрсеткіш сұр заттың атрофиясымен, мидың ішкі көлемімен және жалпы танымдық қабілеттермен оң байланысты. Неврологиялық тұрғыдан алғанда, білім беру алдыңғы және төбелік аймақтар арасындағы функционалдық байланыстың күшеюімен және сол жақ төменгі уақытша гируста ми қабығының қалыңдауымен байланысты. Білім деңгейінен басқа, екі тілді білу балалар мен егде жастағы адамдарда назарды және танымдық бақылауды арттырады, сондай-ақ деменцияның пайда болуын кешіктіреді. Бұл мидың жасырын патологияларға жақсы төзімділігіне мүмкіндік береді және танымдық резервке оң үлес қосатын қорғаушы фактор ретінде қарастырылуы мүмкін. Танымдық резервтің тағы бір өлшемі – кәсіп. Зерттеулер көрсеткендей, кәсіп адам өмірі бойына танымдық резервтің қосымша және тәуелсіз көзін қамтамасыз етуі мүмкін. Әдетте соңғы немесе ең ұзақ жұмыс ескеріледі. Кәсіптік қызмет көрсеткіштері танымдық жүктемеге байланысты әртүрлі болуы мүмкін. Бедел немесе жалақы сияқты басқа да жалпы көрсеткіштерді де қарастыруға болады. CRIq арқылы өлшенетін жұмыс белсенділігі ересектердегі кәсіптерді бағалайды. Жұмыспен қамтудың бес деңгейі бар, олар интеллектуалды қатысу деңгейі мен жеке жауапкершілік бойынша ерекшеленеді. Жұмыс істеген жылдар әр кәсіпте өткізілген жылдар саны ретінде тіркеледі.

Өмір салты

Кез келген клиникалық бұзылу деңгейінде, Альцгеймер ауруымен ауыратын және көптеген іс-шараларға қатысатын адамдардың миында невропатологиялық өзгерістердің жоғары деңгейі байқалады. Бұл тіпті білім мен интеллект деңгейі ескерілген жағдайда да дұрыс. Бұл, өмір салтындағы айырмашылықтар когнитивтік резервті арттырып, адамды жағдайға бейімдеуге көмектеседі дегенді көрсетеді. Яғни, күнделікті өмірлік тәжірибе танымдық қабілетке әсер ететіндей, дене шынықтыру бұлшық-сүйек және жүрек-қан тамыр жүйесіне әсер етеді. Ми қан ағынын невропатологиялық зақымның жанама өлшемі ретінде пайдаланғанда, төменгі ми қан ағыны (CBF) көбірек зақымдануды көрсетеді. Клиникалық бұзылудың белгілі бір деңгейінде, бос уақытпен айналысу деңгейі мен ми қан ағыны арасында кері байланыс бар екені анықталды. 2011 және 2013 жылдар аралығында Уэльстегі Когнитивтік Функционалдық және Қартаю Зерттеуі (CFAS Wales) 65 жастан асқан 2315 когнитивті дені сау қатысушыдан деректер жинады, бұл өмір салты факторларының әсерін тигізу теориясын растады, сонымен қатар өмір салты факторлары мен когнитивтік функция арасындағы байланыста когнитивтік резервтің орталық рөлін анықтады.

Қорытындылар

Танымдық және әлеуметтік белсенділік: Интеллектуалды (журналдар, газеттер немесе кітаптар оқу, карта, ойын немесе бинго ойнау, сабақтарға қатысу сияқты), әлеуметтік (достармен немесе туыстармен кездесу, қонаққа шақыру және т.б.), және белсенді (басқаларға күнделікті істерде көмектесу, еңбек және ерікті жұмыс) қызметтері жоғары адамдарда деменция даму қаупі айтарлықтай төмен. Осылай аталатын танымдық өмір салты жалпы қорғаныс факторы ретінде қарастырылады және бірнеше түрлі механизмдер арқылы іске асырылуы мүмкін. 2015 жылғы зерттеу танымдық өмір салтының қима және бойлық өлшемдерге тигізетін әсерін қарастырды. Паркинсон ауруымен ауырған 525 қатысушы танымдық қабілеттерін бастапқы бағалаудан өтіп, клиникалық, әлеуметтік және демографиялық деректер ұсынды. 4 жылдан кейін 323 қатысушы бақылаудағы танымдық бағалауға қатысты. Зерттеушілер осылайша жалпы танымдық қабілет пен деменцияның ауырлық деңгейін өлшеді. Білім деңгейі мен әлеуметтік-экономикалық жағдайынан өзге, соңғы кездегі әлеуметтік белсенділіктің жоғары деңгейі де деменция қаупінің төмендеуімен байланысты екені анықталды. Керісінше, жас ұлғаю және әлеуметтік белсенділіктің төмендеуі Паркинсон ауруында деменция қаупін арттыруы мүмкін.

Жалпы резерв

Ми резерві мен когнитивтік резерв модельдерінің қарым-қатынас әдістеріндегі айырмашылықтарға қарамастан, екеуінің де бір-біріне тәуелді және байланысты болуы мүмкін екенін көрсететін дәлелдер бар. Осы тұста компьютерлік салыстыру аяқталады, себебі мида аппараттық бөлік бағдарламалық қамтамасыз ету арқылы өзгертілуі мүмкін көрінеді.

Білімнің нейротрофиялық әсері

Дене белсенділігі, оқу және әлеуметтік өзара әрекеттесу мүмкіндіктерінің артуы ретінде анықталатын байытылған ортаға ұшырау мидың құрылымдық және функционалдық өзгерістерін тудыруы мүмкін және ересек және қарт жануарлар моделінің гиппокамбындағы нейрогенез жылдамдығына әсер етуі мүмкін. Мұндай өзгерістердің көпшілігін танымдық белсенділіктің қажеттілігінсіз, тек физикалық жаттығулар режимін енгізу арқылы да қол жеткізуге болады. Адамдарда Лондон такси жүргізушілерінің артқы гиппокамбы салыстырылатын бақылау тобындағылардан үлкен болса, ал алдыңғы гиппокамбы кішірек екені анықталды. Бұл зерттеу такси жүргізушілігін кәсіп ретінде таңдаған адамдардың (оған кіру үшін қажетті талап – "әлемдегі ең қиын сынақ" деп сипатталатын Лондон көшелерін жаттау қабілеті) гиппокамбы үлкен екенін көрсетеді, бірақ жүргізудің нәтижесінде көлемінің өзгергенін дәлелдемейді. Сол сияқты, екінші тілді игеру үшін үлкен және тұрақты танымдық белсенділік қажет болғанымен, ол екінші тілді үйренбеген адамдармен салыстырғанда деменция қаупін азайта қоймайды, алайда өмір бойы екі тілде сөйлейтін адамдарда Альцгеймер ауруының пайда болуы кешігеді.

Клиникалық әсері

Деменцияның клиникалық диагнозы негізгі нейропатология деңгейімен толық байланысты емес. Патологиялардың ауырлығы мен когнитивтік қабілеттердегі кемістік арасында тікелей байланыс болуы мүмкін емес. Бұл құбылысты когнитивтік резерв теориясы түсіндіреді. Katzman және авторлар (1998) 10 адамның аутопсиялық нәтижелері бойынша зерттеу жүргізіп, Альцгеймер ауруымен байланысты патологияны анықтады. Бұл жоғары когнитивтік резервке ие адамдардың диагнозы зақымдану ауыр болғанша қойылмай қалуына себеп болады. Клиникалық жағдайда бағаланатын когнитивтік резервке көптеген факторлар әсер етеді. Когнитивтік резерв индексі сауалнамасы (CRIq) когнитивтік резервті үш негізгі көзден өлшейді: білім, еңбек қызметі және адамның өмірі бойындағы бос уақытпен айналысуы. Когнитивтік резервтің (және оған байланысты айнымалылардың) Альцгеймер ауруының өрбу процесі ретінде "қорғамайтынын" атап өту маңызды. Когнитивтік резервтің анықтамасы дәл ауру патологиясының болуына негізделген. Бұл білім алу Альцгеймер ауруынан қорғайды деген дәстүрлі пікірдің жалған екенін білдіреді, бірақ когнитивтік резерв аурудың клиникалық көріністерінен қорғайды. Когнитивтік резервтің болуы мида нейропатологиялық өзгерістерге ұшыраған, бірақ үлкен резервке ие адамдар стандартты клиникалық когнитивтік тестілеулерде анықталмай қалуы мүмкін екенін көрсетеді. Керісінше, осы құралдарды клиникалық жағдайда қолданғандар олардың өте төмен резервке ие адамдарда жалған оң нәтижелер бере алатынын біледі. Осы тұрғыдан алғанда, "жеткілікті қиындық деңгейі" тұжырымы оңай туындайды. Бір адам когнитивтік резервті өлшеп, содан кейін жоғары және төмен резервке ие адамдарда ерте когнитивтік бұзылуды дәл анықтау үшін жеткілікті қиындық тудыратын, арнайы жасалған тесттер ұсына алады. Бұл емдеу мен күтімге әсер етеді. Жоғары резервке ие адамдарда шекті деңгейге жеткеннен кейін нашарлау тез болады.