Кіріспе

Орманды кешенді зиянкестермен күресу немесе Ормандық интегралды зиянкестермен басқару – бұл орманға және ормандық ортаға зиян келтіретін зиянкестердің алдын алу үшін, ең экономикалық тиімді тәсілдерді қолдана отырып, зиянкестер мен қоршаған орта туралы ақпаратты бақылау және басқару практикасы.

Қолдану

Орманды ЖҚБ (Жалпы Қорғау Басқаруы) әдістері аймаққа және, әсіресе, штатқа байланысты, орманның және оның өмірлік ортасының ерекшеліктеріне сәйкес өзгереді. Орманды кешенді зиянкестермен басқару (ОКЗБ) мәдени, биологиялық және химиялық технологияларды үйлестіре отырып, зиянкестердің келтіретін зиянын экономикалық зиян деңгейінен төмендетуге бағытталған. ОКЗБ ағаш өмірінің барлық кезеңінде қолданылады – орын дайындаудан бастап өнімді жинауға дейін. Зиянкестермен күрес шараларының құны, бұрын келтірілген зиян салдарынан өнім құнының төмендеуіне тең болғанға дейін қолданылады, бұл экономикалық зиян деңгейі деп аталады. Орманды кешенді зиянкестермен басқару орманды қарқынды басқаруға ерекше мән береді. Орманды кешенді зиянкестермен басқарудың негізгі элементтері – зиянкестер популяциясының уақыт бойынша өзгеруі, орманның зиянкестерге сезімталдығы мен төзімділігі, зиянкестердің өнім құнына тигізетін әсері және бақылау стратегиялары. ОКЗБ орманды басқару мақсаттарына қол жеткізу үшін бірнеше зиянкестермен күресуге қажетті ақпаратты қамтамасыз етуге арналған. Вермонт штатында екі кең таралған зиянкес – Hemlock Woolly Adelgid (HWA) және трипстер ерекше маңызға ие.

Алдын алу

Орманды кешенді зиянкестерді басқарудың алдын алу шаралары оқыту, анықтау, диагностикалау, бағалау және тоқтатуды қамтиды. Бұл шаралар зиянкестердің зиян келтіретін деңгейге жетуіне жол бермеу үшін жасалады. Қызметкерлерді зиянкестердің ерте көріну белгілерін анықтауға оқыту арқылы жер иелері жұққан ағаштарды таралуға үлкермес бұрын тауып алып, жоюға мүмкіндік алады. Әртүрлі учаскелерге көшу алдында және жаңадан келген жабдықты тазалау орманға зиян келтіруі мүмкін кез келген залалсыздандырғышты жоюға көмектеседі.

Мәдениет

Интенсивті орман шаруашылығы – орманды кешенді зиянкестермен күресудегі агротехникалық шаралар ретінде сипатталуы мүмкін. Агротехникалық шаралар өсетін ағаштар кезеңінде, сондай-ақ жерді дайындау және ағаш жинау кезінде жүргізіледі. Бұл шараларға жақсы дренажға ие, қолайлы жерді таңдаудан бастап, гектарға тиісті ағаштардың (TPA) санына дейін кіретін іс-шаралар жатады. Ағаш өсіру ошағында тұқымдардың тығыздығы өте маңызды. Тығыздығы тым жоғары көшеттерде ауа ағыны төмендегендіктен, жапырақ ауруларын тудыратын саңырауқұлақтар көбейеді. Сонымен қатар, көшеттердің тығыздығы жоғары болғанда бір-бірімен бәсекелесіп, әрбір көшеттің сапасы төмендейді. Bacillus thuringiensis (Bt) – көптеген зиянды жәндіктердің дернәсілдерін жоюға қолданылатын бактерия. Оны үлкен аумақтарға әуеден немесе жерден шашу арқылы қолдануға болады. Bt адамдар мен басқа да жануарлар үшін қауіпсіз, себебі ол тек жәндіктердің белгілі бір түрлеріне ғана әсер етеді.

Химиялық

Интегралды зиянкестерді басқару Рэйчел Карсонның «Үнсіз көктем» кітабынан кейін пестицидтерді шамадан тыс қолданбай, зиянкестерді басқарудың бір жолы ретінде әзірленді. Химиялық заттар әлі де қолданылады, бірақ пестицидтерді дұрыс қолдануға баса назар аударылады, осылайша олардың шамадан тыс пайдаланылуы болдырмайды. Флуоноли және шырша тұқымдарына фузиформды тотықтан қорғану үшін триадимефон фунгициді қолданылады. Егер тұқымдар фузиформды тотыққа қарсы өңделмесе, егістіктің 1–30% тотықтан зардап шегуі мүмкін. Ұзын жапырақты қарағай фузиформды тотыққа табиғи түрде төзімді болғандықтан, олардың тұқымдары триадимефонмен өңделмейді. Оңтүстік шырша бақшалары топырақты әр төрт жылда бір рет, ал қатты ағаш бақшалары жыл сайын фумигация жасайды. Фумигация пайдалы Trichoderma саңырауқұлағының өсуін ынталандырады және зиянды Phythium саңырауқұлағының өсуін азайтады. Орман шаруашылығындағы интегралды зиянкестерді басқару кезінде инсектицидтер жұқпалы ағзалар байқалғанда ғана қолданылады. Бақшалардағы бұталар мен шөптерді басу үшін гербицидтер қолданылады. Гербицидтің төмен мөлшерде және жиі аралықтармен қолдану ұсынылады.

Эвкалипт алқаптары

Эвкалипт плантацияларын басқару ерекше қиындықтар тудырады, себебі олар көбінесе өздерінің табиғи ареалынан тыс және клондардың монокультурасында өсіріледі. Бір түрлі ағаштардың біртекті, үлкен аумақтары зиянкестердің шабуылына көбірек ұшырайды. Бұл зиянкестер үшін жеткілікті және болжамды қоректік ортаға, сондай-ақ олардың табиғи жауларының жоқтығына байланысты. Монокультураларда жыртқыштардың түрлері аз, өйткені оларға қоректі іздеуге, демалуға және жұмыртқа салуға қажетті өсімдіктер жеткіліксіз. Осыған байланысты монокультуралық орталар белгілі бір түрлерге қолайлы жағдай жасайды және олардың санын зиянкестерге дейін арттырады. Мысалы, Бразилиядағы эвкалипт плантациялары үшін ең үлкен зиянкестер – жапырақ кесуші құмырсқалар және Lepidoptera (көбелектер мен молықтар) жапырақ жегіштер болып табылады. Жапырақ кесуші құмырсқалар осы плантацияларға ең көп зиян келтіреді. Жапырақ кесуші құмырсқалармен күресу үшін метилбромид инсектициді қажет, оны отырғызудан кейін бір ай ішінде қолдану керек. Айналымның қалған бөлігінде мерзімдік қолдану қажет болуы мүмкін. Эвкалипт плантацияларында жапырақ кесуші құмырсқалардың белсенділігін қадағалау өте маңызды. Вегетациялық өсімдіктердің болуы жапырақ кесуші құмырсқалардың санын азайтуға көмектеседі. Lepidoptera личинкаларын Bt (Bacillus thuringiensis) қолдану арқылы бақылауға болады. Bt-ні әуеден шашуға қарағанда тракторды пайдалану тиімді, себебі жапырақ қалың және Bt личинкалардың орналасқан жеріне – жерге жетіп тиюі керек. Личинкалардың деңгейін бақылау үшін тұзақтар қолданылады.