Кіріспе

Шынайы жәндіктер түрі

Жарқыраған өсімдік жәндігі (Lygus lineolaris) – Miridae тұқымдасына жататын, өсімдіктермен қоректенетін жәндік. Оның тесіп-соруға бейімделген ауыз мүшелері бар және Солтүстік Америкада шағын жемістер мен көкөністерге қауіпті зиянкес болып кеткен. Бұл түрдің көптеген өсімдіктермен қоректенетіні айтылады, барлық коммерциялық егілген өсімдіктердің жартысынан астамына зиян келтіреді, бірақ мақта, люцерна, бұршақ, тас жемістері және қылқан жапырақты жас өсімдіктерді артық жақсы көреді. Канаданың Квебек штатының оңтүстік-батысында жүргізілген зерттеуде L. lineolaris коммерциялық жүзімдікте кездесетіні анықталды. Сондай-ақ бұл зерттеуде егістіктерде өсетін арамшөптер L. lineolaris үшін маңызды тамақ көзі екені көрсетілген. Бұл жәндік Солтүстік Американың барлық аймақтарында, Канаданың солтүстігінен Мексиканың оңтүстігіне дейін таралған. Ересек жәндіктердің денесі 6,5 мм-ге дейін жетеді, олардың түсі қоңыр, сары, қызғылт сары немесе қызыл реңдерде болады, сонымен қатар арқасында (досалды) ашық түсті "V" пішінді белгісі бар. Геномы жақында алғаш рет тізімделді.

Таралу және әртүрлілігі

Lygus lineolaris көбінесе Солтүстік Американың шығыс жартысында кездеседі. Солтүстік Америкада L. lineolaris-тің генетикалық әртүрлілігі мен жалпы таралуын, әсіресе оның қоректенетін өсімдіктерінде анықтау үшін жүргізілген зерттеуде L. lineolaris-тің үш жеке популяциясы алынып, олардың ДНК-сы митохондриялық гендер – цитохром оксидазасы 1 және цитохром оксидазасы 2 арқылы белгіленді. L. lineolaris-тің таралуын өлшеудің тағы бір әдісі – тозаңды талдау. Зерттеушілер L. lineolaris-тің тамақтанған көздерін, сондай-ақ оның жабайы қоректенетін өсімдіктер мен егістік алқаптары арасындағы қозғалысын анықтау үшін тозаң дәншектерін пайдаланды. Талдау нәтижесінде табылған тозаң дәншектері L. lineolaris-тің қоректенетін өсімдіктерінен алынғаны анықталды. Тозаң дәншектері L. lineolaris-тің егістіктерден алшақтау үшін уақыт өткізгенін, орнына ылғалды немесе бұзылған жерлерде өскен өсімдіктерде кездесетінін көрсетті. L. lineolaris сілекейінің басқа компоненттерін зерттеуге мүдделі зерттеушілер сілекейдегі ақуыздардың рөлін анықтау үшін Illumina (Solexa) секвенирлеуін қолданды. Олар бұл мақсатқа TPB сілекей безінің транскриптомын ұсыну арқылы жетті. Зерттеушілер ауыз сыртындағы ас қорыту процесіне қатысатын TPB сиалтранскриптомын анықтады. L. lineolaris популяциясының ең жоғары деңгейі әдетте қазан және маусым айларында байқалады, сонымен қатар бұл L. lineolaris-ті жейтін пизаурина мираның (nursery web spider) популяциясының өсуіне де ықпал етеді.

Иіс сезу

Зерттеушілер L. lineolaris және басқа да жәндіктер тобында иіскеуді қамтамасыз ететін иіс тұтастырушы ақуыздарды (OBP) қолдана отырып тәжірибелер жүргізді. Бір зерттеуде L. lineolaris-тің коммерциялық дақылдарға тигізетін зиянды әсерін азайту мақсатында иіс сезуін зерттеу үшін транскриптомика қолданылды. Транскриптомикалық тәсіл антенналарда 21 LylinOBP транскрипті, аяқтарда 12 және сопақшаларда 15 бар екенін көрсетті. Бұл осы құрылымдардың жәндіктердің иіс және дәм сезу қабілетінде маңызды рөл атқаратынын анықтады. Антенналар негізінен бағытты анықтауға жауапты болғандықтан, антенналарда иіс сезудің болуы әртүрлі субстраттарды тануға мүмкіндік береді. Сопақша негізінен дәмді сезінумен байланысты, сондықтан L. lineolaris-тің сопақшасындағы және жоғарғы жақ тұмсығының сезімтал бөлігіндегі OBP экспрессиясы дәмді сезінумен байланысты болуы мүмкін.

Көрініс

L. lineolaris-тің көру жүйесі толыққанды зерттелмеген, бірақ ол бұл жәндіктерге тамақ көздерін ажыратуға көмектесетін түрлі жағдайларды түсінуге мүмкіндік береді. Бір зерттеуде L. lineolaris ересектерінің жабысқақ тұзақтардың екі түрлі түсіне – қызғылт және ақ – реакциясы зерттелді. Зерттеушілер бұрынғы мәліметтерге сүйене отырып, қызғылт жабысқақ тұзақтардың, әсіресе шалғы бақтарында L. lineolaris үшін ең тартымды екенін анықтағандықтан, осы екі түсті пайдалануға шешім қабылдады. L. lineolaris ақ тұзақтарға қарағанда қызғылт тұзақтарға көбірек тартылды. L. lineolaris белгілі бір деңгейде түстерді ажырата алады және тіпті түстердің арасындағы контрастты да сезе алады. Қызғылт түс шалғының түсіне қарағанда жақсы контраст жасап, осылайша L. lineolaris ересектерін көп тартады. L. lineolaris қыстау үшін өрілген егістіктер арасында өсетін арамшөптерге тәуелді, сондықтан осы арамшөптерге гербицидтер қолдану осы жәндіктерді бақылаудың тиімді тәсілі болар еді. Имидаклоприд неониктиноидтар отбасының құрамына кіреді және L. lineolaris популяциясын бақылау үшін қолданылады. Бұрын TPB-ның имидаклопридке қарсы тұру қабілетінің дамуын зерттеу үшін зерттеу жүргізілген. Beavaria bassiana саңырауқұлағы кейде TPB-ны бақылау үшін қолданылады. L. lineolaris-тің B. bassiana-мен көже және люцернадағы паразиттік деңгейін анықтау мақсатында зерттеулер жүргізілді. Айова штатында жүргізілген зерттеу L. lineolaris-тің құлпынай жемістеріне зиян келтіретінін көрсетті, себебі жеуден туындаған зақымдар құлпынайдың нарықтық құнын төмендетуі мүмкін.

Физикалық бақылау

Арамшөптерді шабу және күтімі егістік алқаптары мен жүзімдіктерде L. lineolaris ересектерінің санын реттеуге көмектеседі. Жаңбырды L. lineolaris-ті механикалық жолмен бақылаудың бір түрі деп санауға болады, себебі жаңбыр тамшылары оларды өсімдіктерден түсіріп, тірі қалу деңгейін төмендетуі мүмкін. L. lineolaris нимфаларының популяциясына жауын-шашынның әсерін зерттеген зерттеу нәтижелері, көп жауын шашын болған жылдары нимфалардың саны азайғанын көрсетті. Сонымен қатар, жауын-шашын көп болған жылдары P. digoneutis паразитоид қоңызымен L. lineolaris-тің паразиттікке түсу деңгейі төмендеді. Зерттеушілер жаңбырдың L. lineolaris популяциясын азайтатынын анықтағандықтан, люцерна егістіктерінде суару үшін жаңбырды имитациялайтын шашырату жүйесін қолдануды ұсынды.