Кіріспе

Телереабилитация (немесе электрондық реабилитация) – телекоммуникациялық желілер мен интернет арқылы реабилитациялық қызметтерді ұсыну. Телереабилитация пациенттерге провайдерлермен қашықтан өзара әрекеттесуге мүмкіндік береді және пациенттерді бағалау, сондай-ақ терапияны жүргізу үшін қолданылуы мүмкін. Телереабилитацияны қолданатын медицина салалары: физиотерапия, еңбек терапиясы, сөйлеу тілі патологиясы, аудиология және психология. Терапиялық сеанстар жеке немесе топтық түрде өткізілуі мүмкін. Қолжетімді терапия түрлеріне моторикалық жаттығулар, сөйлеу терапиясы, виртуалды шындық, роботтық терапия, мақсат қою және топтық жаттығулар кіреді. Көбінесе қолданылатын құралдарға веб-камералар, бейнеконференциялар, телефон желілері, бейнефондар және интернет-қосымшалары бар веб-беттер жатады. Телереабилитация технологиясының визуалды сипаты ұсынылатын реабилитациялық қызметтердің түрлерін шектейді. Сондықтан телереабилитация көбінесе жеке терапия сияқты басқа әдістермен біріктіріледі. Телереабилитация зерттеулерінің маңызды салаларына жаңа және дамып келе жатқан реабилитациялық әдістерді зерттеу, сондай-ақ пациенттің функционалдық нәтижелері, құны, пациенттің қанағаттануы және емге ұмтылуы тұрғысынан телереабилитация мен жеке терапияны салыстыру кіреді. 2006 жылға дейін АҚШ-та тек бірнеше денсаулықты сақтау компаниялары телереабилитация қызметтері үшін төлем жасады. Егер зерттеулер телебағалаулар мен телетерапия клиникалық қаралымдармен тең екенін көрсетсе, сақтандыру компаниялары мен Medicare пандемия кезінде болғандай, белгілі бір телереабилитациялық қызметтерге қолжетімділікті кеңейтуі мүмкін (қараңыз, сондай-ақ Еңбек терапиясы).

Сөйлеу-тіл патологиясы

Сөйлеу тілі патологиясының көрсететін клиникалық қызметтері клиенттер мен маман арасындағы есту және көру арқылы жүзеге асытылатын коммуникативтік өзара әрекеттесуге баса назар аударғандықтан, телереабилитацияға өте ыңғайлы. Осының нәтижесінде, сөйлеу тілі патологиясында телереабилитация қолданысы басқа салалардағы денсаулық сақтау мамандарына қарағанда көбірек кездеседі. Бүгінгі күнге дейін, ересектерде пайда болған сөйлеу және тілдің бұзылуын, кекелеуді, дауыс бұзылуын, балалардағы сөйлеудің бұзылуын және жұтудың қиындықтарын бағалау және/немесе емдеу үшін қолданбалар жасалған. Бұл қолданбаларда қолданылатын технология қарапайым телефоннан (Plain Old Telephone System – POTS) бастап, арнайы интернет-видеоконференция жүйелерін пайдалануға дейін жеткен. Ересектерде пайда болған сөйлеу және тілдің бұзылуын бағалау және емдеудің алғашқы тәжірибелері афазия және моторлық сөйлеу бұзылыстары бар науқастарды емдеу үшін телефонды қолдануды қамтыды (Vaughan, 1976, Wertz, et al., 1987), телефон арқылы компьютерлік бақыланатын видео лазерлік дискіні және сөйлеу және тілдің бұзылуын бағалау үшін жабық схемалық теледидар жүйесін (Wertz et al., 1987) және ауылдық жерлердегі науқастарды бағалау үшін спутниктік видеоконференция жүйесін (Duffy, Werven & Aronson, 1997) пайдалануды қамтыды. Жақындағы қолданбалар тілдік бұзылуларды бағалауға, тілдік бұзылуларды емдеуге, сондай-ақ мидың зақымдануы және Паркинсон ауруынан кейін моторлық сөйлеу бұзылуларын бағалауға және емдеуге мүмкіндік беретін, арнайы бағдарламалық қамтамасыз етуі бар күрделі интернет-видеоконференция жүйелерін пайдалануға қатысты. Сөйлеу және тілдік терапияны видео арқылы да тиімді жеткізуге болады. Афазиясы бар адамдарға видео арқылы сөйлеу және тілдік терапия тиімді түрде жүргізіледі. Осы зерттеулердің нәтижесінде оңтайлы емдеу нәтижелері байқалды, ал бағалау және диагноз қою нәтижелері тікелей бағалаумен салыстырылатын болды. Кекелеуді емдеу телереабилитация ортасына сәтті бейімделді. Австралияда жүргізілген екі зерттеу (Harrison, Wilson & Onslow, 1999; Wilson, Onslow & Lincoln, 2004) Lidcombe бағдарламасын кекелеуші балаларға қашықтықтан жеткізуді қамтыды, телефонды және офлайн видеожазбаларды пайдалану арқылы бірнеше балаларды сәтті емдеді. Жалпы алғанда, ата-аналар мен балалар қашықтықтан жүргізілген бағдарламаға жағымды жауап берді. Жоғары жылдамдықты видеоконференциялық байланыс жүйесін пайдалана отырып, Sicotte, Lehoux, Fortier Blanc және Leblanc (2003) алты бала мен жасөспірімді бағалап, емдеді, ал алты айдан кейін де сөйлеудің дұрыс еместігінің жиілігі азайды. Сонымен қатар, бұрын қарқынды терапия алған ересектерге емдеуді жалғастыру үшін видеоконференция платформасы сәтті қолданылды (Kully, 200). Балалардың сөйлеу және тілдің бұзылуы кезінде телереабилитация қолданысы туралы мәліметтер шектеулі. Жақында Австралияда жүргізілген пилоттық зерттеуде алты баланың сөйлеу бұзылуын интернет арқылы бағалау мүмкіндігі зерттелді (Waite, Cahill, Theodoros, Russell, Busuttin, баспасөзде). Онлайн және тікелей бағалаушылар арасында бір сөзді айту, сөйлеуді түсіну және ауыз-бет қимылдары бойынша жоғары деңгейде келісім байқалды, бұл интернет-басқарылатын хаттама балалардың сөйлеу бұзылуын бағалау үшін сенімді әдіс болуы мүмкін екенін көрсетті. Дауыс терапиясы дауыстық бұзылулардың әртүрлі түрлерінде телереабилитация арқылы тиімді жүргізіледі. Mashima et al. (2003) компьютерлік видеоконференция және сөйлеуді талдау бағдарламалық жасақтамасын қолдану арқылы онлайн емделген 23 науқасты 28 адаммен салыстырды. Авторлар емдеуден кейінгі оң нәтижелер туралы хабарлады, дәстүрлі және видеоконференция тобы арасындағы өлшемдерде ерекше айырмашылық жоқ екенін көрсетті, бұл сөйлеу терапиясының көптеген дәстүрлі әдістерін қашықтықтан емдеуге қолдануға болатынын көрсетеді. Белгілі шектеулерге қарамастан, жұту функциясын бағалау үшін телереабилитация қолданбалары да сәтті пайдаланылды. Lalor, Brown және Cranfield (2000) видеоконференция арқылы ересектерде жұту дисфункциясының сипатын және ауқымын бастапқы бағалауға қол жеткізді, бірақ көмекей қозғалысының дәрежесін физикалық түрде анықтау мүмкін болмағандықтан толық бағалау шектелді. Жұтуды бағалау үшін телереабилитацияның күрделі қолданбасын Perlman және Witthawaskul (2002) жасады, олар интернет арқылы нақты уақыттағы бейнефлюороскопиялық зерттеуді сипаттады. Бұл жүйе бейнелерді нақты уақытта түсіріп, үш-бес секундтық кешігумен көрсетуге мүмкіндік берді. Телереабилитация арқылы дисфагияны бағалау және емдеу бойынша, соның ішінде шығындарды талдау бойынша көптеген зерттеулер жүргізілді, нәтижесінде тұрақты телереабилитация қызметтері құрылды. Сөйлеу тілі патологиясында телереабилитация қолданбаларын дамыту және жарамдылығын растау үшін, ересектер мен балалардың кең ауқымындағы коммуникациялық және жұту бұзылуларындағы зерттеулерді жалғастыру қажеттігі бар.

Жұмыспен емдеу

Кәсіби терапия мамандары (КТМ) өмір бойы адамдармен тәуелсіздікті қамтамасыз ету, рөлдерді, әдеттер мен күнделікті өмірді орнату немесе қалпына келтіру мақсатында жұмыс істейді. Кәсіби терапия телесаулықтық арқылы жүргізілуі мүмкін, және телесаулықтық көбінесе клиенттердің өз ортасында жүргізілетіндіктен, араласулардың нәтижесі мен тиімділігі көбінесе артады. Телесаулықтық арқылы кәсіби терапияның көптеген түрлері ұсынылуы мүмкін. Моторлық оқыту/қайта оқыту, Күнделікті өмірлік қызметтер/күрделі күнделікті өмірлік қызметтерді қайта оқыту (инсульт, бас жарақаты, қатерлі ісік, буын ауыстырудан кейін және т.б.), функционалдық когнитивтік оқыту, үй жағдайын бағалау, көруді қалпына келтіру, педиатриялық терапия және отбасылық оқыту сияқты бірнеше салаларда көптеген оң нәтижелер тіркелді. Телесаулықты КТМ үшін дамып келе жатқан жаңа тәжірибелік сала ретінде қарастыруға болады, оның тиімділігінің дәлелдері әртүрлі тәжірибелік салалардан жинақталуда. COVID-19 пандемиясынан кейін Medicare және көптеген жеке сақтандыру компаниялары кәсіби терапия қызметтерін ұсыну үшін телесаулықты өтемақыланатын опция ретінде жылдам қабылдады, бірақ телесаулық бұрыннан бері, әсіресе ауылдық жерлерде қолданылып келді. Халық денсаулығындағы төтенше жағдай аяқталуға жақын болғандықтан, телесаулықты қолдайтындар телесаулықты өтемақыланатын қызмет ретінде сақтау үшін тұрақты шаралар қабылдауға жұмыс істеп жатыр. Американың Кәсіби терапия қауымдастығы (AOTA) және Дүниежүзілік кәсіби терапевттер федерациясы (WFOT) екеуі де күтім көрсету құралы ретінде телесаулықты қолдайды. Ең маңыздысы, КТМ-дер телесаулықты қызмет көрсетудің тұрақты опциясы етуді қолдайды. Телесаулық кәсіби терапия қызметтерін алатын адамдар үшін жеке емдеуге перспективті қосымша болып табылады.

Физиотерапия

Телереабилитация арқылы жүзеге асырылатын физикалық оңалту терапиясының түрлері: күш беру жаттығулары, моторлық функцияны қайта жаттығу, мақсат қою, виртуалды шындық, роботтық терапия, қауымдастық терапия. Моторлық күш беру жаттығулары – ең көп қолданылатын тәсіл. Моторлық жаттығуларда, дәрігер күш пен функцияны қалпына келтіру үшін пациентті әртүрлі қозғалыстар мен іс-әрекеттерді орындауға бағыттайды. Телереабилитация арқылы жүргізілетін моторлық жаттығулар, жеке терапиямен салыстырғанда бірдей функционалдық нәтижелер беретіні дәлелденген. Дегенмен, көптеген пациенттерге телереабилитацияға көшу алдында, бастапқыда жеке терапия қажет болады. Мақсат қою, физиотерапияға қол жеткізуге мүмкіндік болмайтын, шығындар мен дәрігерлердің жеткілікті санының болмауы себепті шалғайдағы аймақтарда қолданылады. Пациенттер терапевтпен бірлесіп жеке мақсаттарды қойып, сеанстар барысында өз прогресін қадағалайды. Мақсат қою арқылы жүзеге асырылатын телереабилитация, ем алмаған бақылау тобымен салыстырғанда, пациенттердің қанағаттануын арттырып, күнделікті өмірдегі белсенділіктерін жақсартатыны көрсетілген. Виртуалды шындық терапиясы, қозғалысты анықтауға арналған сенсорды және экранда немесе гарнитурада көрсетілетін виртуалды ортаны пайдалануды қамтиды. Пациенттер виртуалды ортадағы тапсырмаларға сәйкес келетін терапиялық қозғалыстарды орындайды. Бұл пациентке толыққанды ортаны ұсынып, пациенттің прогресін компьютерлік бақылауға мүмкіндік береді. Виртуалды шындықты моторлық жаттығулармен салыстырған зерттеулер, виртуалды шындықпен бірдей немесе одан да жақсы нәтижелерді көрсеткен. Роботтық терапия әдетте қол және аяқ күшін арттыратын роботтарды қолдануды қамтиды, олар қарсылық күшін қамтамасыз етеді және пациенттің қозғалыстарын орындауына көмектеседі. Роботтық құрылғылар пациенттердің қозғалысы мен пайдалану статистикасы туралы нақты деректерді жинап, бағалау үшін дәрігерлерге жібереді. Роботтық терапия тіпті виртуалды шындықпен телереабилитациямен біріктіріліп, роботтық қозғалыстарға жауап беретін виртуалды орта құруға мүмкіндік береді. Роботтық телереабилитацияға қатысты зерттеулер пациенттердің бастапқы жағдайдан жақсарғанын, бірақ моторлық жаттығулармен салыстырғанда бірдей функционалдық нәтижелерді көрсеткенін байқады. Қауымдастық терапия, пациенттерге білім беру және терапияны қашықтан, топтық жаттығулар немесе киосктар арқылы жеткізу үшін қолданылады. Қауымдастық терапия, жеке терапияға қарағанда төменгі пациенттердің үнсіздігін көрсетсе де, тиімді пайдаланған жағдайда ұқсас нәтижелерге қол жеткізе алады. Қауіпсіздік мәселелері анықталмағанмен, бұл тұжырымдар шектеулі сандағы зерттеулерге негізделген.

Инсульттан аман қалғандарды телереабилитациялау

2018 жылы 15 зерттеуді жүйелі түрде қарап шығу барысында, инсульттан кейінгі күтімде телереабилитация мен бақылау тобы арасындағы берілген тесттер мен өлшемдерде едәуір айырмашылықтар жоқ екені анықталды. Бұл Бартель индексі, Берг тепе-теңдік шкаласы, Фугл Мейер жоғарғы шеңбер және Инсульт әсері шкаласы сияқты тесттер арқылы расталды. 2002 жылы өткен «Ғылым күні» конференциясы әскери және азаматтық клиникалық дәрігерлердің, инженерлердің және телекоммуникацияны оңалтуды бағалау және терапиялау құралы ретінде пайдалануға қызығушылық танытқан мемлекеттік қызметкерлердің көпшілігін біріктірді; Розен, Винтерс және Лаудердейл (2002) еңбегінде осы конференцияның қысқаша мазмұны келтірілген. Конференцияға Америка телемедицина қауымдастығының (ATA) президенті де қатысты. Бұл ATA-ны конференцияға қатысушыларды телереабилитация бойынша арнайы қызығушылық тобын құруға шақыруға алып келді. 2004 жылы NIDRR телереабилитация бойынша екінші бес жылдық RERC жобасын қаржыландырып, оны Питтсбург университетіне тапсырды. Бұл RERC 2010 жылы қайта жаңартылды. 2013 жылғы «Телереабилитация» кітабында (21 тарау) осы RERC-тер мен әріптестерінің жұмысы жан-жақты қарастырылған, сондай-ақ түрлі оңалту салаларындағы теле-қолданбалардың кең спектрі мен саясат мәселелері де қамтылған. 2001 жылы нейропсихолог О. Брейси когнитивтік оңалту терапиясын телереабилитация арқылы ұсыну үшін алғашқы веб-базалық, кеңейтілген интернет-қосымшасын енгізді. Бұл жүйе, ең алдымен, абоненттік клиникаға өз науқастарын интернет арқылы емдеудің үнемді құралын ұсынады. Екіншіден, жүйе науқасқа клиникалық дәрігер тағайындаған және бақылайтын терапиялық жоспарды тікелей ұсынады. Барлық өтініштер мен жауаптар деректері интернет арқылы нақты уақытта беріледі. Науқас үйде, кітапханада немесе интернетке қосылған компьютер бар кез келген жерден терапияға қатыса алады. 2006 жылы бұл жүйе мектеп оқушыларының танымдық дағдыларын арттыруға бағытталған жаңа жүйенің негізін құрады. Бұл бағдарламаға жеке балалар немесе бүкіл сыныптар интернет арқылы қатыса алады. 2006 жылы М. Дж. МакКью және С. Э. Палсбо «Телемедицина және телекүтім» журналында телемедицинаның ауруханалар үшін табысты бизнеске айналу мүмкіндігін зерттеген мақала жариялады. Олар телереабилитацияны кеңейту қажет екенін, соның арқасында мүмкіндігі шектеулі адамдар мен ауырсыну сезінетін адамдар (мысалы, жамбас сүйегін алмастыру операциясынан кейін немесе артритпен ауыратын адамдар) қажетті оңалту терапиясын алуға мүмкіндік алатынын айтады. Телереабилитация қызметтеріне төлемді ауылдық аймақтардағы науқастарға ғана шектеу этикалық емес. Телереабилитация саласындағы зерттеулер бастапқы кезеңнен өтті, көптеген зерттеулер жүргізілді, бірақ олардың көпшілігі кішкентай көлемді демонстрациялық жобалар болып табылады. Оңалту зерттеушілері көптеген бақыланатын эксперименттер жүргізіп, телереабилитацияның клиникалық тиімділігін дәлелдеу үшін клиникалық дәрігерлерге (және төлеушілерге) нақты мәліметтер ұсынуы керек. Сөйлеу тілі патологиясы әртүрлі телекоммуникациялық құралдарда эквиваленттілікті көрсетуде еңбек терапиясы мен физиотерапиядан озып кетеді. Телереабилитация компонентін жиі қамтитын ондаған зерттеу инсульттан аман қалғандарға үйде телекөмек көрсетілген нейрореабилитациялық терапияға қатысты (Физикалық терапия, Инсульттан аман қалғандар бөлімдерін қараңыз). Бұл әдістерде терапевт реттей алатын интерактивті мақсатты тапсырмалар жиынтығы қолданылады, олар қарапайым роботтарды немесе ойын порттарын пайдаланатын құрылғыларды пайдаланады (мысалы, Фенг және Винтерс, 2007).