Кіріспе
Денсаулық сақтау саласы
Еңбек терапевтері (ЕТ) – еңбек терапиясы және еңбек ғылымдары саласында маманданған денсаулық сақтау мамандары. ЕТ және еңбек терапиясының көмекшілері (ОТА) ғылыми негіздер мен жүйелі көзқарас қолданып, адамның күнделікті өмірлік міндеттерін орындау қабілетін арттыруға жәрдемдеседі. ЕТ мамандарының білімі анатомиялық және физиологиялық принциптерге, сондай-ақ психологиялық көзқарастарға негізделген, адамның физикалық, психологиялық және әлеуметтік аспектілерін қамтиды. Олар өмір бойы адамдарға олар үшін маңызды іс-әрекеттерді ("кәсіптерді") орындауға қабілеттерін барынша арттыру арқылы көмектеседі. Адамның кәсіптеріне күнделікті тұрмысқа қатысты іс-әрекеттер, жұмыс/кәсіптік қызмет, ойын, білім алу, бос уақыт, демалыс және ұйқы, сондай-ақ әлеуметтік қатысу кіреді. ЕТ мамандары педиатрия, ортопедия, неврология, нашар көру терапиясы, физикалық оңалту, психикалық денсаулық, көмекші технологиялар, онкологиялық оңалту және гериатрия сияқты түрлі салаларда жұмыс істейді. ЕТ мамандары ауруханалар, зейнеткерлер үйлері, тұрғын үйлер, үйден денсаулық сақтау көрсету орталықтары, амбулаториялық оңалту орталықтары және т.б. сияқты денсаулық сақтау мекемелерінде қызмет етеді. Сондай-ақ, ЕТ мамандары мектептерде және кәсіпорындарда қызметкерлердің еңбек қауіпсіздігі мен өнімділігін арттыру үшін кеңесшілер ретінде жұмыс істейді. Көптеген ЕТ мамандары дербес жұмыс істейді және жеке практикамен айналысады. АҚШ-та ЕТ мамандары әскери-теңіз және әуе күштерінің қатарында офицерлер болып та қызмет етеді. АҚШ Армиясында ЕТ мамандары Армияның Медициналық мамандар корпусының құрамында болады. ЕТ мамандары АҚШ-тың қоғамдық денсаулық сақтау қызметі комиссияланған корпусының да мүшесі болып табылады, ол – АҚШ-тың біркелкі қызметтерінің бірі. Еңбек терапиясының араласулары функционалдық қабілеттерді қалпына келтіру/жақсартуға және/немесе компенсациялық/белсенді әдістер арқылы шектеулерді немесе мүгедектікті жеңілдетуге/жоюға бағытталған. Осылайша, ЕТ мамандары адамның қабілеттерін және оның физикалық және психоәлеуметтік ортасын бағалап, оған көмектеседі, оның өмірлік қызметін оңтайландыруға және кәсіби міндеттерін орындауға жәрдемдеседі. Олар жиі бейімделуге көмектесетін жабдықтарды/көмекші технологияларды ұсынады және олардың қолданылуы бойынша оқытуды жүргізеді, бұл шектеулерді азайтуға және қауіпсіздікті арттыруға көмектеседі.
Жұмыс орындары
Жұмыс орындары ауруханалар, клиникалар, күндізгі және қоғамдық оңалту орталықтары, үйде күтім бағдарламалары, арнайы мектептер, өнеркәсіп және жеке кәсіпкерлік салаларын қамтуы мүмкін. Көптеген еңбек терапевті (маман) жеке практикамен, оқытушы және консультант ретінде жұмыс істейді. Еңбек терапевті (маман) практикалық қызметкерлер (ЕТМ) сондай-ақ қоғамдық жұмыстармен, мектептен кейінгі бағдарламалармен, қоғамдық орталықтармен және мағыналы өмірлік қызметтер өтетін кез келген жерде жұмыс істейді. Еңбек терапевті (маман) клиенттермен нақты өмірлік қызметтер мен әдеттер орын алатын табиғи жағдайда кездеседі.
Жұмыспен байланысты терапия
Кейбір еңбек терапевтері жұмыс ортасындағы функционалдық қабілеттері нашарлаған адамдармен жұмыс істейді. Бұл мамандар жұмысқа орналасуға көмектеседі, жұмыс ортасын бағалайды, жұмыс қызметтерін жоспарлайды және клиенттің үлгерімін бағалайды. Терапевтер сондай-ақ клиент пен жұмыс берушімен бірлесіп жұмыс ортасын өзгертуге тырысады, осылайша жұмыстың сәтті аяқталуын қамтамасыз етеді.
Педиатриялық практика
Педиатриялық еңбек терапевті балаларға, сәбилерге, кішкентай балаларға, балаларға, жасөспірімдерге және олардың отбасыларына мектептер, клиникалар және үйлер сияқты әртүрлі орталарда қызмет көрсету арқылы өздерінің қоғамдастықтарына көмектеседі. Олар ғылыми негіздемелі және дәлелдермен расталған араласуды іске асыру арқылы мұны жасайды. Баланың өмірі "күнделікті іс-әрекеттерден" тұрады. Бұл "күнделікті іс-әрекеттер", яғни ойнау, оқу және әлеуметтесу сияқты күнделікті шаруалар. Педиатриялық еңбек терапевтің міндеті – бала қалаған іс-әрекеттерді орындай алмайтын кез келген ортада баланы қолдау. Педиатриялық еңбек терапевтің ең көп таралған тәжірибелік салалары: жаңа туғандарды күту бөлімдері (NICU), ерте араласу, мектептер және стационарсыз қызметтер. Дамып келе жатқан тәжірибелік салаларға – алғашқы медициналық көмек және қоғамдық негіздегі көмек жатады.
Жаңа туған нәрестелерге арналған интенсивті емдеу бөлімдері (НИЗО)
Өмірдің басынан бастап, еңбек терапевті медициналық орталықтардың ЖІЖБ-да (Жаңа туған балалардың қарқынды күтімі бөлімшесінде) медициналық тұрғыдан осал нәрестелермен жұмыс істей алады. Еңбек терапевті тамақтану/қоректену, дене күйін орналастыру, даму, сенсорлық өңдеу және интеграция, ұйқы сияқты мәселелермен айналысуы мүмкін.
Ерте араласу
Кәсіби емші балалармен ерте араласу бағдарламасында, яғни туғаннан үш жасқа дейінгі кезеңде жұмыс істей алады. Кәсіби емшінің міндеті – баланың қажеттіліктерін күтушілермен/ата-аналарымен бірлесіп жұмыс істеу арқылы қолдау көрсету. Ерте араласу кезіндегі кәсіби емшінің мақсаты – баланың даму кезеңдеріне қол жеткізуіне көмектесу. Олар ойнау және күнделікті өмір жағдайларында араласу және білім беру арқылы осы мақсатқа жетеді. Терапиялық араласуға тамақтану/қоректену, дене дамуы, ойын дағдыларын дамыту, әлеуметтік-эмоционалдық даму сияқты мәселелер кіруі мүмкін. Ерте араласу бағдарламасында ата-аналар мен күтушілерді оқытуға ерекше мән беріледі. Кәсіби емшілердің ЖЖЗБ (Жаңа туған нәрестелерді күтім бөлімі) үшін маңызды болуының себебі – ерте туған нәрестелердің осалдығынан туындайды. ЖЖЗБ-дегі емшілер нәрестеге қажетті дағдыларды үйретеді, осы дағдылар нәрестенің толыққанды өмір сүруіне мүмкіндік береді. Мысалдарға арқа көтергіштер туралы хабардар ету, отбасыларда дене белсенділігін қолдау, шіркеулер мен денсаулық сақтау орталықтары сияқты қоғамдық ортаны құру, мемлекеттік деңгейде қорғау, митингтер ұйымдастыру және т.б. жатады.
Адамдардың жер аударуы
Бұл – қоршаған орта немесе әлеуметтік факторлардың салдарынан адамдардың күштеп орын ауыстыруын, оның нәтижесінде кәсіби қызметтерінен айырылуын білдіреді. Мұның себептері табиғи апаттар, ашаршылық, қарулы қақтығыстар, сондай-ақ даму мен экономикалық өзгерістер сияқты түрлі факторлар болуы мүмкін. Еңбек терапевтері осы орын ауыстырылған адамдармен олардың өмірлік рөлдерін, күнделікті әрекеттерін және өзіне сену деңгейін қайта құру үшін жұмыс істейді, осылайша кәсіби теңгерімсіздік, теңсіздік немесе кемшіліктердің пайда болуына жол бермейді. Еңбек терапевтері клиентке бағытталған және мәдени ерекшеліктерді ескеретін қоғамдық бағдарламалар арқылы жұмыс істейді.
Қарттармен
Жұмыс терапиясы егде жастағы адамдар үшін өте пайдалы. Терапевтер егде жастағы адамдарға түрлі әдістер арқылы, соның ішінде бейімделу құралдарын қолдану арқылы, өнімді, белсенді және тәуелсіз өмір сүруге көмектеседі. Жұмыс терапевтері егде жастағы адамдармен көптеген әртүрлі орталарда жұмыс істейді, мысалы, олардың үйлерінде, қоғамда, ауруханада және тұрғын үйлерде. Үйдегі жағдайда жұмыс терапевтері адамдармен бірге қауіпті жағдайларды бағалау және құлауға ықпал ететін қоршаған орта факторларын анықтау үшін жұмыс істей алады. Жұмыс терапевтері көмекке мұқтаж егде жастағы адамдарға қажетті дөңгелекті креслоларды анықтауда маңызды рөл атқарады. Сонымен қатар, жүргізуді қалпына келтіруде мамандандырылған терапевтер адамның жүргізу қабілетін клиникалық және жолдағы сынақтар арқылы бағалайды. Бұл бағалаулар терапевтке бейімделу жабдықтарын, жүргізу тәуелсіздігін ұзарту үшін оқытуды және балама көлік опцияларын ұсынуға мүмкіндік береді.
Өлім аузында жатқан науқастармен
Кәсіби терапия (КТ) мамандары соңғы аурулармен және жағдайлармен күресіп жатқан науқастарға өмір соңына дейінгі күтімге қатысты қажеттіліктерінде көмектеседі. Науқастың өмірінің барлық салалары, соның ішінде жұмыс, ойын және бос уақыт кең ауқымда әсер етеді. Кәсіби терапевт мұндай адамдарға олардың нашарлап бара жатқан мүмкіндіктерін қалпына келтіруге немесе сақтауға көмектесу үшін әртүрлі емдеу тәсілдерін қолданады, осы арқылы оларға өзіне деген маңыздылық сезімін және өзіне сенімділік деңгейін арттырады. Дүниежүзілік кәсіби терапия федерациясы (WFOT) КТ мамандарының өмір соңындағы күтімдегі маңызды рөлін мойындайды. Ауыр денсаулық жағдайы, мүгедектігі және соңғы аурулары бар науқастармен жұмыс істегенде, КТ маманы бұл адамдарға мағыналы, күнделікті іс-әрекеттермен айналысуға, сондай-ақ өмірлік циклдерінің сөзсіз аяқталуына қарамастан, денсаулыққа және өмір сапасына құқықтарын жүзеге асыруға көмектеседі. КТ маманы жеке тұлға, орта және іс-әрекет арасындағы өзара байланысты түсінеді, соның арқасында өмірді жақсартатын, өмір сапасын арттыратын тұрақты қызметтерге қолдау көрсетіледі. WFOT өмір соңындағы күтімде КТ-нің оңтайлы рөлін мойындайды және осы салаға тұрақты қолдау мен қорғау қажеттігін атап өтеді.
Созылмалы ауырсынумен ауыратын адамдармен
Кәсіби емшілер көбінесе көпсалалы командаларда (физиотерапевтер, медбикелер және дәрігерлер сияқты мамандар) жұмыс істейді, соның арқасында созылмалы аурумен күресіп жатқан адамдарға белсенді өзін-өзі басқару стратегияларын дамытуға көмектеседі. Кәсіби емшілерді алаңдататын маңызды мәселелердің бірі – науқастың уақытын тиімді пайдалану, бірақ олар адамдарға жұмысына, демалысқа және отбасылық шараларға оралуына да көмектеседі. Кәсіби емшілер биологиялық кері байланыс, релаксация, мақсат қою, мәселелерді шешу, жоспарлау сияқты түрлі әдістерді қолданады және оларды топтық және жеке жағдайларда пайдалана алады. Эмшілер емханада немесе жұмыс орнында, мектепте, үйде және денсаулық сақтау орталықтарында жұмыс істей алады. Кәсіби емшілер емдеуге дейін және кейін еңбекке қабілеттілігін бағалайды, бұл тиімділіктің және мүгедектіктің азаюының көрсеткіші болып табылады.
Қол терапиясы
Еңбек терапиясы қол, сондай-ақ жоғарғы және төменгі аяқ-қол жарақаттары бар науқастардың қалпына келуі мен оңалтуында маңызды рөл атқарады. Олар қол/ортопедиялық хирургпен және пациенттің жұмыс берушілерімен немесе іс басқарушыларымен байланыса, ең жақсы пациентке бағытталған оңалту бағдарламасын ұсынуда маңызды көмек көрсетеді. Еңбек терапевтері теннисші шынтағы сияқты жұмсақ тіндердің жарақаттарынан бастап, карпальді туннель синдромы сияқты нейропатияларға дейін әртүрлі жағдайларды емдейді. Тиімді және сәйкес емдеуді қамтамасыз ету үшін жоғарғы аяқ-қолды бағалаудың кең ауқымы қолданылады. Ортоз/қолқап, жұмсақ тіректер және білім беру сияқты емдеу тәсілдері – еңбек терапевті емдеу кезінде қолданатын негізгі құралдардың бір бөлігі. Қол терапиясы – еңбек терапиясының мамандану саласы және бұл салада жұмыс істеу үшін терапевт жоғары білікті болуы және жоғарғы аяқ-қол анатомиясын жақсы білуі қажет.