Кіріспе

Мақұлданған фармацевтикалық өнімдерді қолдану арқылы жүзеге асырылатын медициналық ем – емдеу түрі. Фармакотерапия, сондай-ақ фармакологиялық терапия немесе дәрілік терапия деп те аталады, бір немесе бірнеше фармацевтикалық препараттарды пайдаланып, ағымдағы симптомдарды жеңілдету (симптомдық жеңілдету), жағдайдың түпкі себебін емдеу немесе басқа аурулардың алдын алу (профилактика) мақсатымен жүргізілетін медициналық емдеу болып табылады. Ол хирургиялық (хирургиялық терапия), сәулелік (сәулелік терапия), қозғалыс (физикалық терапия) немесе басқа тәсілдерді қолданатын емдеуден ерекшеленеді. Дәрігерлер арасында «медициналық терапия» термині кейде хирургиялық немесе басқа емдеуге қарастырылатын фармакотерапияны білдіреді; мысалы, онкологияда медициналық онкология хирургиялық онкологиядан ажыратылады. Қазіргі фармакологиялық терапия дәрі-дәрмектерді пайдаланудың ұзақ тарихынан дамып келді және соңғы ғасырда жаңа препараттарды ашудағы жетістіктерге байланысты ең жылдам өзгерді. Емдеуді денсаулық сақтау мамандары дәлелді нұсқауларға және пациенттің денсаулық жағдайына сәйкес жүргізеді және түзетулер енгізеді. Жеке медицина фармакологиялық терапияда маңызды рөл атқарады. Жеке медицина немесе дәлдік медицинасы пациенттің генетикалық ерекшеліктерін, бауыр және бүйрек функцияларын ескере отырып, әрбір пациент үшін жеке емдеуді қамтамасыз етеді. Фармакологиялық терапияда фармацевттер дәрі-дәрмектерді қабылдауға пациенттің қаншалықты ұмтылатынын да ескереді. Дәрі-дәрмектерді қабылдауға ұмтылу, яғни дәрі-дәрмектерді қолдану деңгейі – пациенттің денсаулық сақтау мамандары ұсынған емдеуді қаншалықты дәл сақтауымен анықталады.

Табиғи қосылыстардан фармацевтикалық дәрілерге дейін

Дәрілік заттардың қолданылуы 4000 жыл б.з.д. Шумер цивилизациясына дейін жетеді. Сол кездегі емшілер (аптекарьлер деп аталған) мысалы, ауруды басу үшін опийдің қолданылуын түсінген. Табиғи емдік құралдардың тарихын басқа мәдениеттерде де кездестіруге болады, соның ішінде Қытайдағы дәстүрлі қытай медицинасы және Үндістандағы аюрведалық медицина, олар бүгінгі күнге дейін қолданылып келеді. 1-ші ғасыр грек хирургі Диоскорид өзінің медициналық ботаникасында алты жүзден астам жануарлар, өсімдіктер және олардың туындыларын сипаттады, бұл 1400 жыл бойы ең беделді фармакопея болып сақталды. Тірі организмдерден алынған заттардан өзге, мыс, сынап және антимон сияқты металдар да медициналық емдеу ретінде қолданылған. Дегенмен, антимонның жедел және созылмалы улануына байланысты, празиквантелдің пайда болуынан кейін татар эметигінің антихистосомалық агент ретіндегі рөлі біртіндеп тоқтатылды. Петри табасындағы *Penicillium* қалпы бактериялардың өсуін тежейтін зат (кейін "пенициллин" деп аталған) бөліп шығарады деп саналды. Микробқа қарсы қосылыстарды іздеу бағдарламасы басқа фармакологиялық қасиеттері бар дәрілерді де ашты, мысалы, циклоспорин А сияқты иммунодепрессанттар. Рецепторлар дәрілердің белгілі бір байланысу орындары деп есептелді. Кейіннен рецепторлар химиотерапиялық заттармен стимуляциялануы немесе тежелуі мүмкін екені анықталды, бұл қажетті физиологиялық жауапқа қол жеткізуге мүмкіндік береді. Клиникалық нұсқаулар ғылыми деректерге негізделген; мысалы, жүрек-қан тамырлары аурулары үшін ACC/AHA нұсқаулары, созылмалы обструктивті өкпе аурулары үшін GOLD нұсқаулары, астма үшін GINA нұсқаулары және т.б. Олар деректерді жүйелі әдіспен өңдеп, жіктейді, сапалы көмек көрсетуді мақсат етеді. Нұсқаулар клиникалық шешімдерді алмастыра алмайды, өйткені олар барлық жағдайды қамти алмайды. Алғашқы қадамдағы терапия – ангиотензин конверттеуші фермент ингибиторы (ACEi) немесе ангиотензин рецептор блокаторы (ARB) (егер пациент ACEi-ге төзбесе) немесе бұрынғы терапияға (яғни ACEi немесе ARB) тиазид тәрізді диуретик қосу болады, сондай-ақ ККБ немесе тиазид тәрізді диуретикпен бірге. Фармакологиялық терапияда екі зерттеу саласы дамып келеді: фармакогенетика және фармакогеномика. Жас дәрілердің фармакокинетикасы мен фармакодинамикасына, демек терапияның тиімділігіне әсер етеді. Жасқа байланысты ағза функцияларының нашарлауы, мысалы, бауыр және бүйрек функцияларының нашарлауы байқалады. Фармакокинетика – дәрілердің сіңуіне, таралуына, метаболизміне және шығарылуына қатысты зерттеулер. Фармакодинамика – дәрілердің денеге тигізетін әсері мен олардың механизмдерін зерттейтін ғылым.

Фармакогенетика және фармакогеномика

Фармакогенетика – мұрагерлік гендердің әртүрлі дәрілік заттар метаболизміне әсер ететін, олардың метаболизм жылдамдығы мен метаболиттері сияқты өзгешеліктерін зерттеу саласы. Фармакогеномика – дәріге реакцияны жеке адамның генімен байланыстырып зерттейтін ғылым. Екі термин де ұқсас болғандықтан, көбінесе бірін-бірі алмастырып қолданылады. Көптеген аллельдер ферменттің өзгеше түрін өндіру арқылы дәріге реакцияның өзгеруіне бірлесіп әсер етуі мүмкін, бұл фермент қалыпты ферменттерден әртүрлі жауап береді. Генетикалық құрамы фармакокинетикаға әсер ете алады.

Мысал: Азатиоприн терапиясы

Мысалы, азатиоприн – ішек қабыну ауруларының иммуномодуляторы. Оның метаболиті екі түрлі ферментке (TPMT және NUDT15) сүйенеді, олар метаболизм кезінде оның денеңізге тигізетін әсерін жояды. Егер пациентте оны жақсы метаболиздей алмайтын ферменттердің фенотипі болса, яғни жақсы метаболиздей алмайтын болса, денеде одан да токсикалық метаболиттер жиналады. Осылайша, пациентте осыған байланысты қосымша әсерлердің пайда болу қаупі артады. Бұл қосымша әсер дозаны түзетуді қажет етеді. Ол адам организміндегі иммуноглобулин Е (IgE) молекуласына әсер етеді, ол аллергиялық реакцияларда маңызды рөл атқарады. Омализумабтың тиімділігі пациенттер арасында әртүрлі болуы мүмкін. Омализумабқа жақсы жауап беретін пациенттерді анықтау үшін бірнеше биомаркерлердің деңгейін өлшеу қажет, соның ішінде қан сарысуындағы эозинофилдер, шығарылған азот оксидінің мөлшері және қан сарысуындағы IgE. Мысалы, эозинофилдерінің бастапқы деңгейі жоғары пациенттер омализумабпен емдеуге жақсырақ жауап беруі мүмкін. Бұл дәрі-дәрмектерді қабылдауға деген ұмтылысты арттыру үшін жасалады. Бұл емдеудің сәтсіздігіне, аурудың қайталануына және қоғамда таралуының алдын алуға бағытталған. Традициялық тікелей бақылау терапиясынан (DOT) басқа, дәрі-дәрмектерді қабылдауға деген ұмтылысты арттыруға бағытталған тағы бір әдіс бар. Видео бақылау терапиясы (VOT) – осы әдістердің бірі. Оның артықшылықтары мен кемшіліктері бар. Ол денсаулық сақтауға кететін шығындарды және пациенттің жол шығындарын азайтады. Фармакология – фармакотерапияны үнемі жақсартуға бағытталған ғылым. Фармацевтикалық индустрия және академиялық орта жаңа фармацевтикалық препараттар жасау үшін негізгі ғылымды, қолданбалы ғылымды және аудармалық ғылымды пайдаланады. Фармакотерапия мамандары мен фармацевттер пациенттерге тікелей көмек көрсетуге жауапты, көбінесе көп салалы команданың мүшесі ретінде жұмыс істейді және басқа денсаулық сақтау мамандары үшін дәрі-дәрмек туралы ақпараттың негізгі көзі болып табылады. Фармакотерапия маманы – дәрі-дәрмектерді тағайындау және беруде маманданған адам, оған фармакотерапия саласында кең академиялық білім қажет. АҚШ-та фармацевт фармакотерапия саласында сертификациялық емтиханды тапсырып, сертификат алуға құқылы. Фармацевттер пациенттерге және денсаулық сақтау мамандарына дәрі-дәрмектер туралы құнды ақпарат бере алады, бірақ олар әдетте сақтандыру компанияларымен фармакотерапия қызметін ұсынатын провайдерлер ретінде қарастырылмайды.