Кіріспе

Американдық белсенді Мартин Рамирес Состре (20 наурыз 1923 – 12 тамыз 2015) – тұтқындардың құқықтары үшін күресте белгілі болған американдық белсенді. Amnesty International оны ар-ождан тұтқыны деп мойындады.

Өмірбаян

1960 жылдардың басында Аттика түрмесінде жазасын өтеді, онда қара мұсылмандық, қара ұлтшылдық, интернационализм және соңында анархизм сияқты түрлі ілімдерді қабылдады. 1966 жылы Состре Нью-Йорк штатының Буффало қаласындағы 1412 Джефферсон даңғылында алғашқы афро-азиялық кітап дүкенін ашты. Өмір сүргенінің қысқа мерзіміне қарамастан, Состренің кітап дүкені Буффало қаласының қара қоғамдастығында радикалды ойлар мен білім берудің орталығы болды. Состре былай дейді: Состре мен оның әріптесі Джеральдин Робинсон 1967 жылдың 14 шілдесінде кітап дүкенінде «есірткі, тәртіпсіздік, өрт сөндіру және шабуыл» жасады деген айыппен тұтқындалды, кейін бұл айыптар COINTELPRO бағдарламасының бөлігі екені дәлелденді. Ол кінәлі деп танылып, қырық бір жыл отыз күнге сотталды. Состре түрмедегі адвокатқа айналып, басқа тұтқындарға заң кеңесі беріп, тұтқындардың құқықтарына қатысты екі маңызды сот ісін ұтып алды: Состре Рокфеллерге қарсы және Состре Отиске қарсы. Состренің сөзінше, бұл шешімдер «система үшін үлкен жеңіліс болды, енді олар заңсыз түрде концлагерьде ұсталып отырған мыңдаған қара (және ақ) саяси тұтқындарды жазасыз азаптауға өте қиын болады». Состре 5 жылдан астам уақыт жеке камерада отырды. 1973 жылдың желтоқсанында Amnesty International Сострені «сенімді тұтқын» тізіміне енгізіп, былай деді: «Біз Мартин Состре саяси нанымы үшін емес, қылмыстары үшін халықаралық әділетсіздіктің құрбаны болғанына көз жеткіздік». Нью-Йорк штатындағы көптеген қорғау комитеттерімен қатар, Мартин Сострені босату комитеті, құрамында көрнекті азаматтар бар, Состре ісін жариялау және Нью-Йорк штатының губернаторы Хью Кэриден оны босатуды сұрау үшін бірікті. 1975 жылдың 7 желтоқсанында Ресейдің Нобель сыйлығының лауреаты Андрей Сахаров кешірім туралы өтінішке өзінің атын қосты. Губернатор Кэри 1975 жылғы Рождество қарсаңында Состреге кешірім берді; Состре 1976 жылдың ақпанында түрмеден босатылды.

Мұра

Лоренцо Комбоа Эрвин анархизмге деген алғашқы қызығушылығын Состреге байланыстырады. 1974 жылы Pacific Street Films компаниясы Состре туралы "Жалған айып: Мартин Состренің түрмеге қамалуы" деген қысқаметражды деректі фильмін көрсетті, онда түрмедегі сұхбаттар арқылы Состренің ісі егжей-тегжейлі баяндалған. 2012 жылы белсенді Мариам Каба Состре туралы өмірбаяндардың жетіспеушілігіне өкініш білдірді. Оның қазасы Состре туралы жаңа өмірбаяндарға жол ашты. Шараға жергілікті шығыс жақтан келген суретші жасаған "Состреге қайта өмір беру" атты инсталляция кірді. Инсталляция суретшілер салған үш кітап сөресінен тұрады және бұл кітап сөрелері Состренің кітап дүкенінің орнында салынған Меривезер кітапханасының вестибюліне орналастырылды. Мартин Состре институты Состренің жазбалары, фотосуреттері мен фильмдерінен, сондай-ақ оның қатысқан сот істері туралы ақпараттан тұратын мұрағатты қамтитын веб-сайтты ұстап тұрады. 2023 жылдың наурыз айында Институт Состренің туылған күнінің 100 жылдығын Нью-Йорк қалалық кітапханасының түрме және қамау қызметтері тобы, NYPL Гарри Белафонте кітапханасы және Шомбургтің қара мәдениетін зерттеу орталығымен бірлесіп атап өтті.