Кіріспе
Самоа Парламенті, сондай-ақ Заң шығарушы Ассамблея деп те аталады, – Самоаның ұлттық заң шығарушы органы. Ол елдің орталық әкімшілігі орналасқан Апиа қаласында орналасқан. Самоа Парламенті екі бөлімнен тұрады: Оле Ао о ле Мало (мемлекет басшысы) және Заң шығарушы жиналыс. Самоа тілінде Самоаның Заң шығарушы жиналысы кейде Самоа Фоносы деп аталады, ал елдің үкіметі Мало деп аталады. "Фоно" сөзі – үлкен және кіші кеңестер немесе жиналыстарды білдіретін самоа және полинезия термині. Ол ұлттық ассамблеялар мен заң шығарушы органдарға, сондай-ақ жергілікті ауылдық кеңестерге қолданылады. Самоаның қазіргі заманғы үкіметі елдің фа'аматаи дәстүрлі басқару және әлеуметтік ұйымдастыру жүйесімен қатар ұлттық деңгейде әрекет етеді. Өзінің құқығымен Оле Ао о ле Мало Заң шығарушы жиналысты шақыра алады, парламент сессиясын тоқтата немесе таратып, парламент сессиясын аяқтауға немесе Самоа Премьер-министрінің атынан жалпы сайлауды шақыруға болады.
The Legislative Assembly , also known as the Parliament of Samoa , is the national legislature of Samoa, seated at Apia, where the country's central administration is situated. Samoan Parliament is composed of two parts: the O le Ao o le Malo (head of state) and the Legislative Assembly. In the Samoan language, the Legislative Assembly of Samoa is sometimes referred to as the Samoan Fono while the government of the country is referred to as the Malo. The word fono is a Samoan and Polynesian term for councils or meetings great and small and applies to national assemblies and legislatures, as well as local village councils. The modern government of Samoa exists on a national level alongside the country's fa'amatai indigenous chiefly system of governance and social organisation. In his or her own right, the O le Ao o le Malo can summon and call together the Legislative Assembly, and can prorogue or dissolve Parliament, in order to either end a parliamentary session or call a general election on behalf of the Prime Minister of Samoa.
Тарих
Самоандық Фоно 1900 жылдардың басында Жаңа Зеландия үкімшілігімен құрылған Батыс Самоа заң шығару жиналысынан бастау алады. 1962 жылы ел саяси тәуелсіздік алғанда, 5-ші заң шығару жиналысы Батыс Самоаның 1-ші Парламентіне айналды.
Парламент мүшелері
2019 жылғы конституциялық түзетуге дейін Самоа Фonoсында 49 Парламент мүшесі болды. Олар алты екі орындық және 35 бір орындық сайлау округтерінде сайланды. Осы 49 орынның 47-сі дәстүрлі отбасы басшыларына (матаи) арналған, ал екеуі – арнайы сайлау округтеріне. Бұл екі орын бастапқыда Самоадан тыс жерде туған самоандық азаматтарға (сонымен аталатын «жеке округтер») арналған және 2015 жылғы конституциялық түзетуге дейін аумақтық принципсіз сайланды. Кейін олар арнайы «қалалық округтермен» алмастырылды. Бұл «қалалық округтер» тек 2016 жылғы жалпы сайлауда ғана қолданылды, содан кейін 2019 жылғы түзетумен келесі жалпы сайлауға дейін жойылды. Осы түзетуден кейін әрбір сайлау округінен бір депутат сайланады, жалпы саны 51 депутатқа жетеді. 2016 жылғы сайлаудан кейін Парламентте әйелдердің 10% квотасын сақтау мақсатында бір депутат қосылды. Самоа Парламентінің мүшелері жалпы сайлау құқығы арқылы тікелей сайланады және бес жылдық мерзімге сайланады.
Мемлекет басшысы
Мемлекет басшысы немесе Оле Аоо Ле Мало бес жылдық мерзімге Фоно тарапынан сайланады. Оле Аоо Ле Мало ең көп 2 мерзімге ғана сайлана алады.
Сайлаулар
Сайлаулар қарапайым көпшілік дауыс беру жүйесі бойынша өткізіледі. Самоа сайлаушылары 51 бір өкілдік сайлау округіне бөлінеді. Сайлаушылар 21 жастан асқан Самоа азаматтары болуы керек. Кандидаттар сайлаушы ретінде қабілетті болуы тиіс, сондай-ақ матай атағын міндетті түрде иеленуі керек.
Ғимарат
Фоно традициялық Самоа үлгісіндегі ара ұясы пішіндес ғимаратта орналасқан.