Тувалу саяси жүйесі

Кіріспе

Тувалудың саяси жүйесі

Тувалу саясаты парламенттік өкілді демократиялық монархия құрылымында жүзеге асырылады, онда монарх – мемлекет басшысы, оны генерал-губернатор өкілдік етеді, ал премьер-министр – үкімет басшысы. Атқару билігі үкімет тарапынан жүзеге асырылады. Тувалу Конституциясында ол «Тувалудың жоғарғы заңы» екені және «барлық басқа заңдар осы Конституцияға сәйкес түсіндіріліп, қолданылады» делінген; ол Құқықтар Жарғысының принциптерін, негізгі құқықтар мен бостандықтарды қорғауды белгілейді. 1986 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін қабылданған Конституцияға тувалулықтардың әдет-ғұрыптары мен дәстүрлеріне, сондай-ақ олардың ұмтылыстары мен құндылықтарына назар аудару мақсатында түзетулер енгізілді. Бұл өзгерістер батыстың жеке бостандыққа қатысты ұғымдарына қарағанда тувалулықтардың қоғамдық құндылықтарына басымдық берді. Бұдан әрі тувалу мәдениетінің рөліне тоқталып, климаттық дағдарыс, Тувалудың мемлекеттік егемендігі мен ұлттық шекаралары да қарастырылды. Тәуелсіздік алған кезде Тувалу Парламенті 12 мүшеден тұрды. 1999 және 2000 жылдары Сайлау ережелері (Парламент) Заңына енгізілген түзетулер парламент құрамын 15 депутатқа дейін арттырды. 2019 жылғы Сайлау ережелері (Парламент) туралы түзетулер заңы Нукулелеле сайлау округінен сайланатын өкілдердің санын 2 депутатқа дейін арттырды. Осылайша, 8 аралдық сайлау округінің әрқайсынан 2 депутат сайланады, ал Ниулакита округін Ниутаодан сайланған депутаттар өкілдік етеді. Қазіргі парламенттің 16 мүшесі сегіз екі орындық сайлау округінен көпшілік дауыс беру арқылы сайланады. Тувалулықтар Гилберт және Эллис аралдарының колониясының саяси институттарында өзін-өзі анықтауға көшу кезеңінде қатысты. 1974 жылдың желтоқсан айында Гилберт және Эллис аралдарының әрқайсысының жеке әкімшілік құрылымы болуы қажеттігін анықтау үшін референдум өтті. Референдум нәтижесінде 1976 жылдың 1 қаңтарында Гилберт және Эллис аралдарының колониясы таратылып, оның орнына Кирибати мен Тувалудың жеке британдық колониялары құрылды. 2008 жылы тувалулықтар Тувалу королевасын сайланған президентпен ауыстыруды ұсынған конституциялық референдумды қабылдамады.

The politics of Tuvalu takes place in a framework of a parliamentary representative democratic monarchy, whereby the monarch is the head of state, represented by the governor general, while the prime minister is the head of government. Executive power is exercised by the government. The Constitution of Tuvalu states that it is "the supreme law of Tuvalu" and that "all other laws shall be interpreted and applied subject to this Constitution"; it sets out the Principles of the Bill of Rights and the Protection of the Fundamental Rights and Freedoms. In 1986 the Constitution adopted upon independence was amended in order to give attention to Tuvaluan custom and tradition as well as the aspirations and values of the Tuvaluan people. The changes placed greater emphasis on Tuvaluan community values rather than Western concepts of individual freedom. further addressed the role of Tuvaluan culture, and also referred to the climate crisis, and Tuvalu’s statehood and national boundaries. At the date of independence there were 12 members of the Parliament of Tuvalu. Amendments to the Electoral Provisions (Parliament) Act in 1999 & 2000 increased the membership of parliament to 15 MPs. The Electoral Provisions (Parliament) Amendment Act 2019 increased the number of elected representatives for the electorate of Nukulaelae to become 2 MPs. So that each of the 8 island electorates is represented by 2 MPs, with Niulakita being represented by the MPs from Niutao. The 16 members of the current parliament are elected from eight two seat constituencies via plurality block voting. Tuvaluans participated in the political institutions of the Gilbert and Ellice Islands Colony during the transition to self determination. A referendum was held in December 1974 to determine whether the Gilbert Islands and Ellice Islands should each have their own administration. As a consequence of the referendum the Gilbert and Ellice Islands colony ceased to exist on 1 January 1976 and the separate British colonies of Kiribati and Tuvalu came into existence. In 2008 Tuvaluans rejected a constitutional referendum that proposed replacing the queen of Tuvalu, with an elected president as the head of state.

Сот тармағы

Тувалуда жоғары сот, Фунафутидегі магистраттық сот және әрбір аралдағы арал соттары мен жер соттарынан тұратын тәуелсіз сот жүйесі бар. Жер дауларына қатысты шағымдар Жер соттарының апелляциялық кеңесіне беріледі. Арал соттары мен Жер соттарының апелляциялық кеңесінен шағымдар Магистратура сотына жіберіледі, ол 10 000 долларға дейінгі азаматтық істерді қарау құқығына ие. Тувалудың Жоғарғы соты – жоғары тұрған сот, өйткені оның бастапқы юрисдикциясы шексіз және ол төменгі соттардан келіп түскен шағымдарды тыңдайды. Бас судья – Тувалудың Бас судьясы. Жоғарғы соттың шешімдеріне Тувалудың апелляциялық сотына шағымдануға болады. Апелляциялық соттан кейін шағымдану құқығы Ұлыбританияның Мемлекеттік кеңесіне, яғни Лондонның Тайна кеңесіне бар. Тувалу заңнамасы Тувалу Парламенті бекіткен заңдар мен заң күшіне енген нормативтік актілерді, Тувалу британдық протекторат немесе британдық колония болған кезде Ұлыбритания Парламенті қабылдаған белгілі бір заңдарды, ортақ құқықты және әдет-ғұрыптық құқықты (әсіресе жер меншігіне қатысты) қамтиды.

Демократиялық, партиялық емес саясат

Тувалудағы демократиялық құндылықтар мықты, әр 4 жыл сайын ересектердің жалпы сайлау құқығымен сайлаулар өткізіледі. Формалды саяси партиялар жоқ, сондықтан барлық үміткерлер партиялық емес. Парламент мүшелері өкілдік ететін аралдарымен тығыз байланыста. Көбінесе елдің солтүстік аралдары оңтүстік аралдарымен бәсекелеседі, ал орталық билік күш тепе-теңдігін сақтайды. Дәстүрлі басшылар әлі де арал істеріне, әсіресе алыс аралдардағы мәселелерге ықпал етуде маңызды рөл атқарады. Басшылар мен қарапайым халық арасындағы ұзақ жылдар бойы сақталған айырмашылық бірте-бірте жойылып барады және басшылар енді көбінесе тегі емес, еңбегіне қарай таңдалады. Те Какеега II – 2005-2015 жылдар аралығында жүзеге асыру жоспарланған мақсаттармен Тувалудың тұрақты даму стратегиясының мәлімдемесі. Әр аралда кеңесулерден кейін 2004 жылдың 28 маусымы мен 9 шілдесі аралығында Фунафутидегі Таусоалима Фалекаупуледе Тұрақты даму жөніндегі Ұлттық Саммит (NSSD) өтті. Осы кездесудің нәтижесінде Те Какеега II-нің негізі болған Малефатуга Декларациясы қабылданды. Символикалық тұрғыдан, "Те Кете" тувалулық христиан дәстүрінде Мұсаның өмірін сақтап қалған себет немесе бесік ретінде қасиетті мәнге ие. 2011 жылы қосымша сайлауда сайланған Пеленике Исаия 2015 жылғы жалпы сайлауға дейін қызмет етті, ал доктор Пуакена Борехам 2015 жылғы жалпы сайлауда Нуи айманынан сайланды және 2024 жылғы жалпы сайлауға дейін қызмет етті. Тувалу парламентіне әйелдердің жеткіліксіз өкілдігі "Шешім қабылдауда әйелдерді қолдау" тақырыбындағы кеңес барысында талқыланды. Осы кеңестің нәтижесінде әйелдерге арналған екі жаңа орын енгізу ұсынылды. Тувалудың Ішкі істер министрлігі, әйелдер мәселелеріне жауапты, бұл ұсынысты қарастыру үшін қадамдар жасалатынын мәлімдеді.

Премьер-министрге сенім білдіру туралы ұсыныстың жиі қолданылуы

Тувалуда басқару мәселелері күрделі емес. Парламентке сенімсіздік дауысының жиі қолданылуы, нәтижесінде үкіметтің салыстырмалы түрде қысқа мерзім ішінде ауысуына себеп болды, кейде бұл ұлттық мәселелерге емес, жеке тұлғалар арасындағы қарым-қатынасқа байланысты мәселелерде болды. 1999-2004 жылдар аралығында премьер-министрге сенімсіздік білдірудің негізгі себептері: премьер-министрдің көпшілік фракциясы қолдаған саясаттан ауытқуы; премьер-министрдің тиімсіз немесе нәтижесіз екендігі туралы айыптаулар; және тағайындаулар кезінде жемқорлыққа қатысты күдіктер. Тувалуда саяси тұрақтылық орнауы күтілген еді. Алайда, 2003 жылғы Нанумея және Ниутао сайлауларының нәтижесінде Сопоанга үкіметі 2003 жылдың мамыр айында көпшілігін жоғалтты. Оппозиция жетекшісі Амазоне Килей 2003 жылдың 10 мамырында генерал-губернаторға парламент мүшелерінің көпшілігінің қолдауын алғанын және үкімет құруға дайын екенін хабарлаған хат жолдады. 2003 жылдың 20 маусымында Амазоне Килей Тувалудың Жоғарғы сотына спикерді тағайындау және парламентті шақыру туралы бұйрық беруді сұрап талап арыз берді. Ал 2003 жылдың 19 маусымында генерал-губернатор спикерді сайлау үшін жиналыс шақыру туралы хабарлама жариялаған еді. 2003 жылдың маусымында оппозициялық депутат Файмалага Лука парламент спикері болып сайланды. Бірақ парламент шақырылмады. 2003 жылдың 6 тамызында Жоғарғы сот премьер-министрдің отставкаға кетуі керек деген шешім қабылдамады, алайда Бас судья генерал-губернаторға 116-бапқа сәйкес, кабинет кеңесінен гөрі, өзінің дербес ойынша орынды деп санайтын әрекеттерді қалай жүзеге асыру керектігі туралы нұсқаулар берді. Яғни, генерал-губернатор парламентті шақыру үшін өзінің резервтік өкілеттіктерін қолданудың қажеттігін қарастыра алатын еді. 9 қыркүйекте Сопоанга оппозициялық депутат Файмалага Луканы генерал-губернатор етіп тағайындады, бұл оппозицияның бір орындық көпшілігінен айырылуына және 2003 жылғы Нукуфетау сайлауына әкеп соқты. Қазан айында өткен сайлауда жеңіске жеткен Элизала Пита үкіметтік фракцияға қосылып, оның өмір сүру мерзімін ұзартты. Сопоанга үкіметі 2004 жылдың тамызында сегізке алты дауыспен сенімсіздік білдіріліп құлатылды. Сауфату Сопоанга 2004 жылдың 25 тамызында премьер-министр және парламент мүшесі лауазымынан кетті. Үкімет мүшелері Элизала Пита мен Отиниэлу Тауси Сопоангаға қарсы дауыс беру үшін фракциядан өтті. Сауфату Сопоанга вице-премьер және көлік және байланыс министрі болды. Маатия Тоафаның бұрынғы үкіметіндегі көптеген министрлер Тувалу парламентіне қайта сайлануда сәтсіздікке ұшырады. Аписай Иелемия 2010 жылғы Тувалу парламент сайлауында парламент мүшесі болып қайта сайланды, бірақ премьер-министр болып қайта сайланбады. Осы жиі болатын сенімсіздік дауыстары мен премьер-министрлердің ауысуына бірнеше себептер бар: тәуелсіздік алғаннан кейінгі парламенттермен салыстырғанда премьер-министрге деген құрметі азайған саясаткерлердің жаңа буыны; тактикалық дауыс беруге көбірек бейім саясаткерлер; және қарапайым депутаттың жалақысына қарағанда жоғары жалақы алатын лауазымдар үшін бәсекелестік. Тувалудың 16 мүшелі парламентіне алты жаңа депутат сайланды. Парламент құрамындағы маңызды өзгерістерге бұрынғы премьер-министр Каусеа Натаноның өз орнын сақтамауы, бұрынғы генерал-губернатор сэр Якоба Италели Таея және Батыс және Орталық Тынық мұхиты балық шаруашылығы комиссиясының (WCPFC) бұрынғы атқарушы директоры Фелети Теоның депутат болып сайлануы кірді. 2013 жылдан 2019 жылға дейін премьер-министр болған Энеле Сопоага Нукуфетау сайлау округінде қайта сайланды. 27 ақпанда сэр Якоба Италели Тувалу Парламентінің спикері болып қарсы дауыссыз сайланды.

Tuvalu does not face serious governance issues. The frequent use of the parliamentary vote of no confidence, engendering many changes of government in relatively short periods, has sometimes been on issues which reflect on the relations between personalities rather than on pressing national issues. The apparent reasons for the resort to motions of no confidence in the prime minister in the period 1999 to 2004 were: the PM straying from policies supported by the majority caucus; claims that the PM was inefficient or ineffective; and accusations of corruption in making appointments. It was expected that Tuvalu would have a period of political stability. However the Sopoanga government lost its majority in May 2003, following the results of the 2003 Nanumea by election and the 2003 Niutao by election. Amasone Kilei, the leader of the opposition, wrote to the governor general on 10 May 2003 advising that he commanded the support of a majority of the members of parliament and they were ready to form a government. On 20 June 2003 Amasone Kilei commenced an action in the High Court of Tuvalu seeking order regarding the appointment of a speaker and the calling of parliament. As it happened, the governor general had, on 19 June 2003, issued a notice for the meeting to elect a speaker. In June 2003 opposition MP Faimalaga Luka became speaker of parliament. However parliament was not called. On 6 August 2003 the High Court declined to make the declaration that the prime minister must resign; however the Chief Justice delivered directions as to how the governor general should proceed to take any action he considers to be appropriate under Section 116(1), acting in his own deliberate judgment, rather than as advised by the cabinet. That is, the governor general could consider whether it was appropriate to exercise his reserve powers in calling parliament. On 9 September Sopoanga arranged to appointed opposition MP Faimalaga Luka as governor general, depriving the opposition of its crucial one seat majority and triggering the 2003 Nukufetau by election. The winner of the October by election, Elisala Pita, joined the government's benches, enabling it to survive a while longer. The Sopoanga government was eventually brought down by an eight to six motion of no confidence in August 2004. Saufatu Sopoanga resigned as prime minister and member of parliament on 25 August 2004. Two government members, Elisala Pita and Otinielu Tausi, crossed the floor to vote against Sopoanga. and Saufatu Sopoanga became deputy prime minister and minister for works transport and communication. Many of the incumbent government ministers under the previous government of Maatia Toafa lost their re election bids for the Tuvaluan parliament. While Apisai Ielemia was re elected as a member of parliament in the 2010 Tuvaluan general election, he was not re elected as the prime minister. These frequent motions of non confidence and changes of prime minister have been described as having a number of possible explanations: a new generation of politicians who were less deferential to the prime minister as compared to the immediate post independence parliaments; politicians who were more willing to engage in tactical voting; and competition for the portfolios that come with higher salaries compared to that of an ordinary MP. Six new MPs were elected to Tuvalu's 16 member parliament. Significant changes to the composition of the parliament include the former Prime Minister Kausea Natano not retaining his seat; the former Governor General Sir Iakoba Italeli Taeia was elected as an MP and also Feleti Teo, who was the former Executive Director of the Western and Central Pacific Fisheries Commission (WCPFC). Enele Sopoaga, the prime minister from 2013 to 2019, was re elected in the Nukufetau electorate. On 27 February, Sir Iakoba Italeli was elected as the Speaker of the Parliament of Tuvalu in an uncontested ballot.

2019 жылғы жалпы сайлау

2019 жылғы жалпы сайлау 2019 жылдың 9 қыркүйегінде өтті. Нукуфетау сайлау округінде уақытша премьер-министр Энеле Сопоага парламентке қайта сайланды, бірақ министрлер болған Сатини Мануэлла, Таукелина Финикасо және Маатия Тоафа қайта сайланбады. Парламентке жеті жаңа депутат сайланды. Самуэлу Тео Тувалу Парламентінің спикері болып сайланды.

2015 жылғы жалпы сайлау

Тувалуда 2015 жылдың 31 наурызында жалпы сайлау өтті. «Пэм» циклоннан туған төтенше жағдай сайлаудың екі рет кешіктірілуіне әкеп соқты. Сайлау бастапқыда 19 наурызға жоспарланған, бірақ «Пэм» циконы аралдарға зиян келтіргеннен кейін қайта жадбаланды. Нукуфетау сайлау округіндегі міндетін атқарушы премьер-министр Энеле Сопоага мен міндетін атқарушы табиғи ресурстар министрі Элизала Питаға қарсы кандидаттар болған жоқ. Ішкі істер және ауылдық даму министрі Намолики Суалики Нукулелеай сайлау округінде қарсылық көрмеді. Басқа аралдарда сайлаулар бәсекелі болды. Ниутао және Нуи сайлау округтеріндегі кандидаттардың арасында бұрынғы парламент депутаттары да болды. Нуиде Пеленике Исаия мен Ленеуоти Матуси парламентке қайта сайланбады. Нуитаода вице-премьер-министр Вете Сакаио сайланбады; алайда, сайлау Энеле Сопоага үкіметі үшін жақсы нәтиже болды. Энеле Сопоага 10 сәуірде премьер-министр болып ант берді және министрлерді кабинетке тағайындады.

2010 жылғы жалпы сайлау

Парламент 2010 жылдың 13 тамызында таратылды, ал тіркеу 2010 жылдың 28 тамызында басталды. Парламенттегі он бес мандатқа жиырма алты кандидат, оның ішінде қазіргі парламент мүшелерінің барлығы да түсті. Барлығы он депутат қайта сайланды, ал бес депутат мандаттарын жоғалтты.

Маатия Тоафа үкіметінің сайлауы 2010 жылдың қыркүйегінде

2010 жылғы жалпы сайлаудан шамамен бір жарым апта өткен соң, 2010 жылдың 29 қыркүйегінде елдің келесі премьер-министрін анықтау үшін жасырын дауыс беру өтті. Қазіргі премьер-министр Аписай Илемия екінші мерзімге қайта сайланбады. Маатия Тоафа 8 дауысқа қарсы 7 дауыспен жеңіске жетіп, Тувалу премьер-министрі болды. Тоафа дауыс беру кезінде жеті депутаттың дауысын алған Каусеа Натаноны шамалы айырмамен жеңді. Сайлау қорытындысын генерал-губернатор Якоба Италели жариялады және Тоафа сол күні қызметке кірісті. 2010 жылдың 25 желтоқсанында Вилли Телави Энеле Сопоагадан 8:7 есебімен басымдықпен премьер-министр болып сайланды. 2011 жылдың шілдесінде Жұмыс министрі Исаия Италели күрт қайтыс болды, соның салдарынан келесі айда Нуи сайлау округінде қосымша сайлау өтті. Сайлауда оның жесірі Пеленике Исаия жеңіске жетті және ол Тувалу парламентіне отырған екінші әйел атанды.

2013 жылдың тамызында Вилли Телави үкіметінің босатылуы

Қаржы министрі Лотоала Метия 2012 жылдың 21 желтоқсанында қайтыс болды. Қосымша сайлауды шақыру Тувалудың Жоғарғы соты премьер-министрге сайлауды өткізу туралы хабарлама шығаруды бұйырғанға дейін кешіктірілді. 2013 жылғы Нукуфетау округіндегі сайлау 28 маусымда өтті. Нукуфетау округінен оппозициялық кандидат Элизала Пита жеңіске жетті. Премьер-министр Телави Конституция бойынша парламентті жылына бір рет шақыруға міндетті екенін және оны 2013 жылдың желтоқсанына дейін шақыруға міндетті емес екенін мәлімдегендіктен, конституциялық дағдарыс туды. Тувалу оппозициясы генерал-губернатор Якоба Италелиден премьер-министрдің шешіміне қарсы шаралар қабылдауды сұрады. 3 шілдеде генерал-губернатор парламентті шақыруға бұйрық беріп, өзінің резервтік өкілеттіктерін пайдаланды. Парламент 2013 жылғы 30 шілдеде өтті. Сенімсіздік дауысынан қашуға тырысып, премьер-министр Вилли Телави парламентті тарату туралы ұсыныс енгізді, бірақ ол оппозиция тарапынан 8 дауысқа 5 қарсы нәтижесімен жеңіліске ұшырады. Сол күні денсаулық сақтау министрі Таом Танукале парламенттен (демек, үкіметтен де) отставкаға кетті. Одан кейін генерал-губернатор өзінің резервтік өкілеттіктерін қолданып, Телавиді қызметтен босатуға және Энеле Сопоаганы уақытша премьер-министр етіп тағайындауға бұйрық берді. Генерал-губернатор сондай-ақ парламенттің 2 тамызда жұма күні отырыс өткізіп, Телави мен оның үкіметіне сенімсіздік дауысы беруге мүмкіндік жасады. Телави содан кейін Тувалу мемлекетінің басшысы ретінде Елизавета II-ге хат жолдап, ол Якоба Италелиді генерал-губернатор лауазымынан босатып отырғанын хабарлады. Патшайым Телавидің хатына қандай да бір реакция білдірмеді, осылайша Италелидің лауазымы сақталды.

Энеле Сопоага үкіметі 2013-2019 жылдар

2013 жылдың 4 тамызында парламент Энеле Сопоаганы премьер-министр етіп сайлады; ал Вете Сакайо кейіннен премьер-министрдің орынбасары және коммуналдық қызметтер министрі болып тағайындалды, Маатия Тоафа қаржы және экономикалық даму министрі болып тағайындалды және Таукелина Финикасо сыртқы істер министрі болып тағайындалды. 2013 жылғы Нуи сайлауы 10 қыркүйекте өтті. 778 тіркелген сайлаушының 297 дауысын алған Ленеуоти Маатуси жеңімпаз деп жарияланды. Маатуси мемлекеттік қызметкер және Нуи Фалекаупуле хатшысы қызметін атқарды. Ол Оңтүстік Тынық мұхиты университетін жақында бітірген Палемен Анелуды (206 дауыс) және парламенттен отставкаға кеткеніне байланысты қосымша сайлау өткен Таом Танукалені (160 дауыс) жеңіп шықты. Энеле Сопоаганың үкіметі қосымша сайлауға екі дауыспен басып кірді. Қосымша сайлаудан кейін Ленеуоти Маатуси премьер-министр Энеле Сопоаганы қолдауға уәде берді. 2013 жылдың желтоқсанында генерал-губернатор Фалиса Питойдың денсаулығына жасалған бағалау нәтижесінде Тувалу Конституциясының 99 (2) бабына сәйкес Нанумага сайлау округіндегі бос орын жарияланды. 2014 жылғы Нанумага сайлауы 14 қаңтарда өтті. Үміткерлер: Хало Туавай, Отиниэлу Тауси және Пай Тэату. Отиниэлу Тауси жеңіске жетті. Тауси премьер-министр Энеле Сопоаганы қолдады, бұл үкіметке парламент мүшелерінің үштен екі бөлігін құрауға мүмкіндік берді. 2014 жылдың 3 наурызында Тауси парламент спикері болып сайланды. 2015 жылы парламент таратылды және 2015 жылдың 19 наурызына жалпы сайлау белгіленді. Сайлаудан кейін Энеле Сопоага премьер-министр болып ант берді. Сопоага үкіметі 2019 жылғы жалпы сайлауға дейін қызмет етті, содан кейін Натано үкіметі билікке келді.