Кіріспе

Самоа саясаты парламенттік өкілді демократиялық мемлекет аясында жүзеге асырылады, онда Самоа премьер-министрі үкімет басшысы болып табылады. Елдің батыстық үлгідегі саяси жүйесімен қатар, Самоаның саяси жүйесін түсіну үшін маңызды әлеуметтік-саяси басқару және ұйымдастыру жүйесі – фа’аматаи басшылық жүйесі болып табылады. 1962 жылы тәуелсіздік алғаннан бері тек матайлар ғана парламент сайлауларында дауыс бере алатын және үміткер бола алатын. 1990 жылы Сайлау туралы заңға енгізілген өзгеріс арқылы жалпыға бірдей сайлау құқығы енгізілді. Алайда, сайлауға түсу құқығы матай атағын иеленушілерде қалады. Сондықтан, 51 орындық парламенттегі 49 самоалық парламент мүшесінің барлығы да матай болып табылады, олар басшылар және заманауи саясаткерлер ретінде қос рөл атқарады, тек екі орын самоалық емес азаматтарға арналған. Жергілікті деңгейде азаматтық және қылмыстық істердің көп бөлігі 360-қа жуық ауылдық басшылар кеңестері – Fono o Matai арқылы дәстүрлі заңға сәйкес қарастырылады, бұл практика 1990 жылғы Ауылдық Fono заңымен одан әрі нығайтылды. Ұлттық үкімет (malo) әдетте заң шығарушы жиналысты бақылайды, өйткені ол жиналыста көпшілік орындарды бақылайтын партиядан құрылады. Атқару билігі үкімет тарапынан жүзеге асырылады. Заң шығару билігі жиналыста шоғырланған, бірақ үкімет Fono-дағы өкілдер саны арқасында заңнаманы бақылайды. Сот билігі атқару және заң шығару билігінен тәуелсіз.

Мемлекеттік басқару жүйесі

Самоа жүйесі – атқарушы және заң шығару биліктері біріккен, парламенттік демократияның өте қатаң моделі. Премьер-министрді Фонодағы көпшілік таңдайды және үкімет құру үшін мемлекет басшысы тағайындайды. Премьер-министр ұсынған 12 адамдық кабинетті мемлекет басшысы тағайындайды және ант қабылдатады, бұл Фононың үнемі сеніміне байланысты, ал 1980 жылдардан бастап Самоада саяси партиялардың пайда болуымен Фононы (үкімет) мүшелердің көпшілігі бар партия бақылайды. Бір палаталы заң шығарушы орган, Фоно Аоао Фаитулафоно (Ұлттық заң шығарушы жиналыс) деп аталады, онда бес жылдық мерзімге қызмет ететін 49 мүше бар. Олардың 47-сі этникалық самоалық аумақтық сайлау округтерінен сайланады, ал қалған екеуін жеке сайлау тізімі бойынша самоалық емес азаматтар сайлайды. 1990 жылы жалпыға бірдей сайлау құқығы кеңейтілді, бірақ самоалық орындықтарға тек басшылар (матаи) ғана сайлана алады. Елде 25 000-нан астам матаи бар, олардың шамамен 5%-ы әйелдер. Үшінші Тамаайга Туималиалифано 1962 жылы Самоа тәуелсіздік алған кезде мемлекет басшысының орынбасары немесе депутаттар кеңесінің мүшесі болған.

Сот жүйесі

Сот жүйесі ағылшын ортақ құқығына және жергілікті әдет-ғұрыптарға негізделген. Самоаның Жоғарғы соты – ең жоғары юрисдикциялы сот. Апелляциялық сот тек Жоғарғы сотқа жолданған істерді қарау құзыретіне ие. Жоғарғы соттан төмен аудандық соттар орналасқан. Жоғарғы соттың бас судьясын Премьер-министр ұсынғаннан кейін Мемлекет басшысы тағайындайды. Самоадағы ең маңызды сот – Самоаның жер және титулдар соты, ол Жоғарғы сот тағайындаған мәдени және сот сарапшыларынан құралған. Бұл сот ауылдық жерлерге және титулдарды мұраға алуға байланысты дауларды қарастырады. Соттың тамыры 1903 жылы неміс отаршылдық басқару кезінде құрылған Туған жерлер және титулдар комиссиясына дейін жетеді. Самоаның саяси тұрақтылығы осы соттың дауларды қараудағы жетістігіне байланысты деп есептеледі (Источник?). Қазіргі бас судья – Сатиу Симатива Пересе. Бұрынғы бас судьялар: Конрад Седеркранц (1890 жылы алғашқы бас судья болып тағайындалған), Генри Клей Иде (1893–1897), Уильям Лиа Чемберс (1897–шамамен 1900), В. Л. Тейлор, К. Робертс, Чарльз Крофт Марсак (1947 жылдан бастап), Норман Ф. Смит және Гавен Донн (1972–1974).

Еуропаға дейінгі

1860 жылға дейін Самоа жергілікті саяси жүйемен, Фа’аматаймен, орталықтандырылған үкіметсіз жұмыс істеді. Ауылдар өздерінің матаиларымен дербес басқарылды және соғыс сияқты ортақ мүдделер үшін аудандар мен кіші аудандардағы саяси бірлестіктерге бірікті. Дегенмен, барлық аудандардың ең жоғары атақтары ұлттық деңгейде мойындалды. Тонганың Уполу мен Савайидің көп бөлігін басып алуына дейін ұлттық деңгейде танылған ең жоғары атақтар – Самоа аралдарының шығысындағы Мануа аралдарындағы Туи Ману’а, Атуадан Туи Атуа және А’анадан Туи А’ана (екеуі де Уполуда) болды. Туи Ману’а Самоадағы ең жоғары саяси билікке ие болды және Туи Тонгамен саяси байланыстарды күйзеді. Атуа және А’ана Уполу мен Савайидегі басты күштер болды, бірақ дәстүрлі иерархияда Туи Ману’аға бағынды. Туи Тонга Уполу мен Савайиге енген кезде Атуа мен А’ана Самоа саясатындағы беделін жоғалтты, бірақ Тонга басқыншыларына қарсы соғыстан кейін ғана қайта алды. Алайда, тонгалықтар қуып шығарылғаннан кейін саяси басымдық батысқа қарай, Уполу мен Савайидің ең жоғары атақтарына көшті. Туи Ману’а мен Туи Тонга арасындағы тығыз байланыс Мануаның Уполу мен Савайидегі ықпалын әлсіретті. Атуа мен А’ана бұрынғы даңқын қайта алды, себебі олар Туамасага басшылары Туна мен Фатаны тонгалықтарды қуып шығуға қолдады. Туна мен Фатаның соғыстағы жетекші рөлінің нәтижесінде тонгалықтар қуып шығарылды және осыдан Малиетоа атағы пайда болды, ол тонгалық әскери қолбасшылардың айқайлаған ұрандарынан туындады: “Ua Malie Toa, Ua Malie Tau!” (“Батыр жауынгерлер, тамаша шайқасқандар!”). Тәуелсіздік соғысынан кейін Атуа және А’ананың ежелгі аудандарының ұлы атақтары қалпына келтірілді. Алайда, Уполу мен Савайидің элиталық шешендері елді болашақтағы шетелдік шабуылдардан қорғау үшін жаңа билік құрылымын қажет етті. Тафа’ифа Мануадан батысқа қарай Самоадағы ең жоғары саяси лауазымға айналды. Тонгалықтарға қарсы жеңіс Малиетоа руына күш әкелді – Самоа саясатындағы жаңа күш. Малиетоа атағын алғаш иеленген Малиетоа Савеа Туамасага үкіметін басқарды. Дегенмен, Мануадан батысқа орналасқан Самоаның төрт ең жоғары атағы (саяси жағынан тәуелсіз қалды) бірлесіп “Тафа’ифа” (төрт жақты атақтар) деп аталды. Бұл атақтар – А’ана ауданынан Туи А’ана, Атуадан Туи Атуа, Солтүстік және Оңтүстік Туамасагадан Гатоаителе және Тамасоалии болды. Мануаның элиталық шешендері Тафа’ифаның заңдылығын ешқашан мойындаған жоқ, бірақ олардың дәстүрлі одақтасы Туи Тонга жеңілгеннен кейін батыста орын алған жаңа саяси өзгеріске қарсы ештеңе жасай алмады. Осы төрт “патшалық” атақ үшін барлық аудандардың бас үйлері күшті бәсекелестікке түсті. Егер осы атақтар бір адамда біріксе, ол адам Мануадан батыстағы (Туи Ману’а билеген) барлық аудандардың Тапа’ау Фаасисинасы (жоғары басшысы) ретінде рәсімде танылды. Әйел – Саламасина – осы төрт атақтың алғашқы иегері болды және осылайша елдің алғашқы Тафа’ифа салтанатты басшысы немесе “патшайымы” атанды. Оның елдің барлық бұрыштарына және Тонгаға генеалогиялық байланыстары оның үкіметінің (Леулумоэга, А’анада) тұрақтылығын сақтауға мүмкіндік берді.

Колонияға дейінгі кезең

Христиан діні Самоаға Лондон миссионерлік қоғамының (ЛМҚ) миссионері Джон Уильямс арқылы келген кезде, Малиетоа Вайнупо Тафаифаның иесі болды. Олар 1830 жылы Сапапали'и ауылында (Савай) кездесті, сол жерде Малиетоа жаңа дінге көшті. Бұл Самоаға тағы да көптеген христиан дін өкілдерінің келуіне жол ашты, олар ЛМҚ-дан кейін дереу ілесіп келді. Малиетоа қайтыс болғанда, өсиеті (соңғы тілегі) бойынша Тафаифа атақтарын төрт түрлі адам иеленсін деп тіледі, осылайша Самоада бейбітшілікті сақтауға тырысты. Бірақ бұл тілек толыққанды орындалмады. Малиетоа Вайнупоның қайтысынан кейін 19 ғасырдың көп бөлігінде Самоа тайпалары Тафаифа атақтарына мұрагерлік үшін қайта-қайта соғысты, дәстүр бойынша ғасырлар бойы болғандай. Бұл Еуропалық отаршылдық державалардың тарап таңдауына жағдай жасады, сол кезде американдық, британдық және неміс консулдары да өздерінің саяси бәсекелестіктерін көрсетіп жатты.

Колониялық кезең

1860–1889 жылдары Матай билік етті, Америка, Ұлыбритания және Германия консулдары басшылық етті. 1889–1899 жылдары Берлинде 1899 жылы қол қойылған «Үш держава келісімі» бойынша бірлесіп басқарылды. 1889–1914 жылдары Батыс Самоа Германияның колониясына айналды; Шығыс Самоа Американың аумағы болды. 1914–1920 жылдары Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Батыс Самоа Жаңа Зеландия экспедициялық күштері тарапынан басып алынды. 1920–1945 жылдары Батыс Самоа Ұлттар Лигасының мандаты бойынша Жаңа Зеландияның басқаруында болды. 1946–1962 жылдары Батыс Самоа БҰҰ Қамқоршылық Кеңесінің басшылығымен Жаңа Зеландия тарапынан басқарылды. 1953 жылы Жаңа Зеландия өзін-өзі басқаруға қадамдық жоспар ұсынды және бірінші Атқару кеңесі құрылды. 1954 жылы Конституциялық конвент Жаңа Зеландияның өзін-өзі басқару жоспарын қабылдады. 1957 жылы жаңа Атқару кеңесі құрылды, Файпуле форумы таратылды, Заң шығару жиналысы қайта ұйымдастырылып, кеңейтілді. 1958 жылы Жаңа Зеландияның өтемақы мүліктері Самоаның бақылауына берілді және Батыс Самоа сенімдік мүлік корпорациясы болып қайта аталды. 1960 жылы 174 делегат (оның ішінде он шетелдік) қатысқан Конституциялық конвент тәуелсіздік процесін бастады. 1961 жылы ересек самоалықтар БҰҰ демеушілігімен өткен референдумда тәуелсіздікке қолдау көрсетті. 1962 жылдың 1 қаңтарында Батыс Самоа тәуелсіз және егемен мемлекетке айналды. 1970 жылы Батыс Самоа Ұлттар Достастығының мүшесі болды.

Қазіргі саяси тарих

Тәуелсіздік алғаннан бастап 1970 жылға дейін Фono-дағы пікірталастар ауылдардағы фааматаи жүйесінің дәстүрлі «бірлікке келісім» стилінде жүргізілді. Бұл дегеніміз, парламенттегі Тама а Айгаға (елдегі ең жоғары дәрежелі вождьтарға) лайықты құрмет көрсетілді. Пікірталастар көбінесе сол кездегі Тама а Айга премьер-министрін немесе палатадағы басқа да жоғары дәрежелі вождьтарды қолдаумен аяқталды. Фиаме Матаафа Мулину II 1962 мен 1975 жылдар аралығында премьер-министр болып қайта-қайта сайланды. 1960-жылдар мен 1970-жылдардың басындағы консенсус үлгісіндегі парламенттерде саяси партиялар болған жоқ. 1970-1973 жылдар аралығындағы парламентте Фono-ның алғашқы әйел спикері Леаупепе Файмаала сайланды. Алайда, 1970-жылдарда депутаттар арасындағы бәсекелестік пен пікірлердің әртүрлілігі 1979 жылы алғашқы саяси партия – Адам құқықтарын қорғау партиясының (HRPP) құрылуына әкелді. 1978 жылғы сайлауда Тама а Айга емес адам алғаш рет премьер-министр болып сайланды. Тюпола Эфидің премьер-министрлікке сайлануы Фono-ның түрлі топтарынан күшті қарсылыққа ұшырады және сол кезде үлкен дау тудырды, себебі ол Тама а Айга үміткерін жеңді. HRPP сол кездегі премьер-министр Тюпола Эфиге қарсы тұру және фермерлердің құқықтарын кеңейту мақсатымен құрылды. Оның негізін қалаушылардың бірі – Савайи округінің Ваисигано ауылынан шыққан белгілі шаруа және саясаткер Ваай Колоне болды. Туи Атуа Тупуа Тамасе Эфи 2007 жылы Тафаифа титулы Туи Атуа және Тама а Айга титулы Тупуа Тамасесе арқылы мемлекет басшысы болды. 1982 жылдан 2021 жылға дейін парламенттегі көпшілік партия HRPP болды, тек 1985 жылы Ваай Колоне бастаған партиялар коалициясы сайлауда жеңіске жеткенімен, депутаттар HRPP-ға өткендіктен ол отставкаға кетті. Ваай отставкаға кеткеннен кейін Тофилау Эти Алесана премьер-министрлікке қайта келді. HRPP басшысы Тофилау Эти Алесана 1982 мен 1998 жылдар аралығында, денсаулығына байланысты отставкаға кеткенге дейін премьер-министр болып қызмет етті. Тофилау Этидің орнын оның орынбасары Туилаэпа Саиле Малиелегаой басты. 2001 жылдың наурыз айында парламенттік сайлаулар өтті. Туилаэпа Саиле Малиелегаой басқарған Адам құқықтарын қорғау партиясы 13-ші парламенттегі 49 орынның 23-ін жеңіп алды. Ле Мамеа Ропати басқарған Самоа Демократиялық Біріккен партиясы – басты оппозициялық күш. Басқа саяси партиялар – Самоа партиясы, Христиан партиясы және Самоа прогрессивті саяси партиясы. 2006 жылғы наурыздағы сайлауда HRPP 2001 жылғыдан да үлкен басымдықпен жеңіске жетті. HRPP 32 орынға ие болды, ал SDUP 10 орынға ие болды, үшінші ірі партия – Самоа партиясы – орын алмады. Тәуелсіздердің көпшілігі HRPP-ға қосылып, партияның көпшілігін 49 орындық парламентте 39 орынға дейін арттырды. SDUP-тің ішкі жанжалдары партияның парламенттік мүшелерінің бөлінуіне әкелді. Лидер Ле Мамеа Ропати төңкеріс салдарынан биліктен шеттетілді, оның орынбасары Асиата доктор Салеймоа Ваай жетекшілікке келді және SDUP басшысы болды. Ле Мамеа және оның жақтастары тәуелсіздерге айналып, SDUP депутаттарының санын 7-ге дейін азайтты. Бұл Fono-да ресми оппозициялық партия ретінде танылу үшін жеткіліксіз болды (оларға кем дегенде 8 депутат қажет еді). Сондықтан Самоа парламентінде ресми оппозициялық партия болған жоқ. 2020 жылы ұсынылған конституциялық өзгерістер, оның ішінде дәстүрлі жер соттарын Жоғарғы Соттың бақылауынан алып тастау, айтарлықтай қарсылық тудырды. Бұл заңдардың қабылдануы оппозицияда «Faʻatuatua i le Atua Samoa ua Tasi» (FAST) партиясының құрылуына себеп болды. Жаңа партия HRPP-ден FAST-қа өтіп, оның басшысы болған Фиаме Наоми Матаафа сияқты көрнекті саяси тұлғалардың қолдауына ие болды. 2021 жылғы Самоадағы жалпы сайлау кезінде FAST 25 орын жеңіп алды, бұл HRPP сақтап қалған орын санымен тең болды. Қалған бір орынды тәуелсіз Туала Иосефо Понифасио жеңіп алды. Бұл нәтижелер парламентке он жылдан астам уақыттан бері алғашқы ресми оппозициялық партияны құруға мүмкіндік берді, бірақ HRPP дереу оған қарсы шықты. 20 сәуірде сайлау комиссары 52-ші орын құрылғандығын және мемлекет басшысы Туималифано Ваалетоа Суалауви II оны мақұлдап, HRPP мүшесіне бергенін хабарлады. 4 мамырда Жоғарғы Сот бұл туралы сұрақ қойғанда, Сулауви 21 мамырға кезектен тыс сайлауды жариялап, сәуірдегі нәтижелерді жарамсыз деп жариялады. Алайда 17 мамырда Жоғарғы Сот 52-ші орынды конституциялық емес деп таныды. Конституциялық дағдарыс 23 шілдеде Апелляциялық сот FAST партиясы 24 мамырдан бастап жаңа үкімет болып табылады және Фиаме Наоми Матаафа сол күннен бастап заңды премьер-министр болып табылады деп шешкен кезде аяқталды. 2022 жылдың тамызында Самоаның заң шығару жиналысы Туималифано Ваалетоа Суалауви II-ні тағы бес жылға мемлекет басшысы қызметіне қайта тағайындады.

Саяси партиялар мен сайлаулар

Самоаның Демократиялық Біріккен партиясы (2001 жылғы сайлаулардан кейін Самоаның Ұлттық даму партиясы мен Самоаның Тәуелсіз партиясын біріктіру арқылы құрылған) ұзақ жылдар бойы Парламентте қызмет еткен, құрметті Ле Мамеа Ропати Муалиа басқарады. Басқа партияларға Самоаның прогрессивті консервативті партиясы, Самоаның барлық халық партиясы және Самоаның либералды партиясы кіреді.