Австралиялық "Қара түп" өрнегінің мағынасы

Кіріспе

Австралиялық өрнек (ағыл. The Australian expression) - Австралиялық өрнек. "Қара түбір" – елдің алыс немесе өркениеттен тыс деп есептелетін, қиял желісіндегі нүкте, орналасқан елді мекендердің шегін білдіретін абстрактілі белгі. Бұл сөздің шығу тегі, әсіресе ландшафттағы көзге көрінбейтін белгі ретінде пайдалануы әлі де даулы. "Қара түбір" термині жер зерттеушілердің жоспарларында жер белгілері ретінде қолданылған және алғаш рет Жаңа Оңтүстік Уэльс штатындағы жер дауына қатысты сот ісінде шекара белгісі ретінде айтылған. Сот ісі Вулломолудағы бос жатқан жерге қатысты, онда жерді зерттеуші губернатор Лаклан Маккуари заманындағы жоспарды таба алмағандықтан шекараны анықтауда қиындыққа тап болды. Істе былай делінген: "Ол бірнеше ескі түбірлерді көрсетті, олардың белгіленгенін айтты. Айыпталушы мен жоспарда белгілеген қиылыс сызығы оның шекарасының бөлігі емес екенін мойындамады. Ол сызық сол түбірге дейін созылатынын айтты, ол да белгіленген екен; сызық сол жаққа қарай жүруі керек екенін айтты; айыпталушы талап еткен жердің ең шеткі нүктесі – аталған қара түбір. Одан әрі Оңтүстік Бас жолынан асып түспеді".

Бір теория бойынша, бұл өрнек жол көрсету үшін ландшафтта қара түбірлерді белгі ретінде пайдаланудан туындаған. Басқа түсіндірмелер "қара түбір" сөз тіркесін қамтитын атаулары бар жерлерге немесе географиялық ерекшеліктермен байланысты тарихи оқиғаларға қатысты. Кем дегенде үш аймақтық австралиялық қала бұл өрнек олардың аймағында пайда болғанын мәлімдейді.

Этимология

"Қара түбірдің" шығу тегіне қатысты ең қарапайым түсіндірме, бұл жерге беймәлім саяхатшыларға бағыт көрсету кезінде, отпен қараланған ағаш түбірлерін белгі ретінде пайдаланудан туындайды. Бұл тіркестің Сиднейдегі "Bulletin" журналында (1900 жылдың 31 наурызы, 31-бет) қолданылуы осы түсіндірмені қолдайды: "Бұрылыстар мен ойыстар, үлкен ағаш, иттің аяғындай иілген қоршау және қара түбір туралы көптеген егжей-тегжейлі сипаттамалар". Рольф Болдревудтың 1888 жылы жарық көрген "Қолынан қару алып ұрлық жасау" атты көркем шығармасында Қара түбір "Батерсттен шамалы қашықтықтағы" және айналасындағылардың барлығына белгілі нақты орын ретінде көрсетілген. Болдревудтың айтуынша, ол "өте үлкен, ескі темірқайың ағашы еді, оның жасы белгісіз, бірақ басына найзағай шағып, жоғарғы бөлігі сындырылыпты, ал көшпенділер оның тамырына көптеген от жағып, соңында оны құртып жіберген, ал қабырғалары кеме түтігі сияқты қара болып кеткен". Рафаэлло Карбони 1855 жылы жазған "Еврика" көтерілісі туралы естеліктерінде "қара түбір" сөзін қолданды, бұл, мүмкін, тозған құбырға қатысты: "Маған қара түбірден он рет соққы беріңіз, сосын келесі тарауға көшем". Карбонидің қолданған сөз тіркесі мен оның пейзаждағы ойдағы белгі ретінде қолданылуы арасында тікелей байланыс байқалмайды. "Қара түбір" сөзінің мағынасының нақтыдан, пейзаждың ойдағы белгісіне қарай эволюциясы, шамасы, XIX ғасырда болған. Бұл тіркес Австралияның аймақтық аудандарында жұмыс істеген көшпенділер мен жүк тасушылардың арасында қалыптасқан деген кең пікір бар. Көшпенділер XIX ғасырда ауыл шаруашылығының маңызды бөлігі болды; олар жүн мен жабдықты ат немесе бұқалар жеке тартатын арбалармен тасыды, аймақтық көлік орталықтарынан және қалалық жерлерден алыс жатқан станциялар мен елді мекендерге үздіксіз қызмет көрсетіп, ландшафт бойынша саяхат жасады. Егер "қара түбір" сөзі XIX ғасырда австралиялық тілге енген болса, ол тек XX ғасырға дейін австралиялық әдебиетте немесе газет жазбаларында сирек кездесетін. Австралиядағы кем дегенде үш қала өзін "қара түбірдің" туған жері деп есептейді: Кула (Жаңа Оңтүстік Уэльс), Мерривагга және Гунбар (Жаңа Оңтүстік Уэльс), сондай-ақ Квинслендтегі Блэколл.

The most prosaic explanation for the origin of 'black stump' derives from the general use of fire blackened tree stumps as markers when giving directions to travellers unfamiliar with the terrain. An early use of the phrase from the Sydney journal Bulletin (31 March 1900, p. 31) seems to lend support to this explanation: "A rigmarole of details concerning the turns and hollows, the big tree, the dog leg fence, and the black stump". Robbery Under Arms, a fictionalised work by Rolf Boldrewood first published in 1888, refers to the Black Stump as an actual place "within a reasonable distance of Bathurst" and known to everybody for miles around. Boldrewood says it "had been a tremendous old Ironbark tree nobody knew how old, but it had had its top blown off in a thunderstorm, and the carriers had lighted so many fires against the roots of it that it had been killed at last, and the sides were as black as a steamer's funnel." Raffaello Carboni used the phrase 'black stump' in his account of the Eureka Stockade uprising which he wrote in 1855, probably referring to a well worn pipe: "Please, give me a dozen puffs at my black stump, and then I will proceed to the next chapter". There appears to be no obvious link between the use of the phrase by Carboni and the expression being used as an imaginary marker in the landscape. The evolution of meaning of the phrase 'black stump', from the real to an imaginary marker of landscape, probably occurred during the nineteenth century. There is a widespread belief that the expression took root amongst carriers or teamsters that operated in the regional districts of Australia. Carriers were an integral part of the rural economy during the nineteenth century; they transported wool and supplies by drays drawn by horse or bullock teams, travelling constantly across the landscape servicing stations and settlements distant from regional transport hubs and urban centres. If the use of the expression 'black stump' entered the Australian vernacular in the nineteenth century, it rarely appeared in Australian literature or newspaper reports until the twentieth century. At least three towns in regional Australia claim to be home to the 'black stump': Coolah, NSW; Merriwagga and Gunbar in NSW; and Blackall in Queensland.

Кула, Жаңа Оңтүстік Уэльс

Қазіргі Кулаханың солтүстігіндегі аймақты жергілікті аборигендер «Витталиба Валлаган» деп атаған, бұл сөз тіркесі «от сөніп, күйген түбір қалған жер» деген мағынаны білдіреді. Жаңа Оңтүстік Уэльс колониясының қоныстану үлгілерін бақылауға тырысу үшін губернатор Дарлинг 1829 жылы колониядағы қоныстануды Сиднейді қоршаған Он тоғыз округтің шегіндегі жермен шектейтін ережелер шығарды. Бұл ережелер «орналасу шектерін» анықтады және осы шекара «Қара түбір жолының» шамамен орналасқан жерінен (қазіргі Кулаханың солтүстік-батысында) өтеді деп есептеледі. Губернатор Дарлингтің шекарасының солтүстігіндегі жер (деп айтылады) «Қара түбірден тыс» деп сипаттала бастады. Осыған байланысты сұрақ туындайды: 1829 жылы (немесе кем дегенде 1830-шы жылдардың ортасында) «Қара түбір жолы» игерілген бе? Дарлингтің «орналасу шектері» ұзаққа соқпады; 1836 жылы губернатор Бурк он тоғыз округтен тыс жерді иеленгендерге өз қызметтерін заңдастыру үшін жылдық лицензия алуға рұқсат берді, соның нәтижесінде «орналасу шектері» ресми түрде маңызсыз болды. 1847 жылдың 30 маусымымен аяқталған жылға Блай ауданындағы орналасу шектерінен тыс жерде мал жаюға лицензия алғандардың тізімінде «Лаунт Джозеф – Қара түбір» деген жазба бар. Мұрағаттық зерттеулер одан ертерек жазылған деректерді табуы мүмкін. 1851 жылдың мамыр айында Кулахалық Джеймс М'Каббин Блай ауданындағы «Қара түбір» жолында мал немесе адамдардың рұқсатсыз кіруіне қарсы ескерту жариялады. 1885 жылға қарай «Қара түбір» жолы Куинсбороу жолымен біріктіріліп, шамамен 46 000 акр жерді қамтитын Куинсбороу мал шаруашылық алқабына айналды. Атау жергілікті тұрғындар арасында сақталды және қазіргі уақытта Жаңа Оңтүстік Уэльс Географиялық атаулар кеңесі бекіткен бастапқы жолға жақын үш жер атауы бар: Қара түбір зираты, Қара түбір өзені және Қара түбір демалыс орны. Деректерге сәйкес, Джон Хиггинс есімді керуенші «Қара түбір» жолының маңында жерді иеленген (мүмкін, 1860-шы жылдардың басында, Робертсонның жер заңдары жерді таңдауға мүмкіндік берген кезде). Хиггинс 1860 жылдары Гуннедах және Куонабарабранға қарайтын жолдардың қиылысында «Қара түбір» тавернасын салған. Кейіннен таверна «Қара түбір шарап салоны» болып өзгертілді және 1908 жылы өрт сөндірілгенше толығымен қирады. Шарап салоны Солтүстік-Батыс Жаңа Оңтүстік Уэльске саяхат жасаушылар үшін маңызды аялдама болған және адамдар сапарларын бағалау үшін пайдаланған белгіге айналды.

The area just north of present day Coolah was known by local Aboriginal peoples as 'Weetalibah Wallangan', apparently meaning "place where the fire went out and left a burnt stump". In an attempt to control the settlement patterns of the colony of New South Wales Governor Darling issued regulations in 1829 limiting settlement in the colony to land within the Nineteen Counties surrounding Sydney. The regulations defined the "limits of location", and it is claimed this boundary passed "along the approximate location of the Black Stump Run" (located just north west of present day Coolah). Land to the north of this part of Governor Darling's boundary (it is asserted) began to be described as "beyond the Black Stump". This raises the question: had the Black Stump Run been taken up by 1829 (or at least by the mid 1830s)? Darling's "limits of location" was a short lived concept; in 1836 Governor Bourke allowed individuals occupying lands beyond the Nineteen Counties to obtain annual licenses to legitimise their activities and the "limits of location" became officially irrelevant. In a list of persons who obtained licences to depasture stock beyond the limits of location in the district of Bligh for the year ending 30 June 1847 appears the entry "Launt Joseph The Black Stump". Archival research may produce earlier references. In May 1851, a notice was published by James M'Cubbin of Coolah, warning against trespassing by cattle or persons on his run "The Black Stump" in the district of Bligh. By 1885, the Black Stump run had been consolidated with the Queensborough run into the Queensborough Pastoral Holding of some 46,000 acres. The name lived on in local usage, and there are currently three place names in the vicinity of the original run approved by the Geographical Names Board of New South Wales, i. e. Black Stump Graveyard/Cemetery, Black Stump Creek and Black Stump Resting Place. Apparently a teamster named John Higgins took up land in the vicinity of the Black Stump Run (possibly in the early 1860s when Robertson's Land Bills allowed land selection to occur). Higgins built an inn in the 1860s which he called The Black Stump Inn, located at the junction of roads leading to Gunnedah and Coonabarabran. The inn later became the Black Stump Wine Saloon and was destroyed by fire in 1908. It has been suggested that the saloon was an important staging post for traffic to north west New South Wales and it became a marker by which people gauged their journeys.

Мерривагга / Гунбар, Жаңа Оңтүстік Уэльс

Жаңа Оңтүстік Уэльстің Риверина аймағындағы Мерривагга ауылы мен жақын орналасқан Гунбар қауымы "қара түбір" деген тіркестің пайда болуына байланысты маңызды дәлелдер ұсынады. Гунбар зиратында 1886 жылдың наурыз айында қайғылы қаза тапқан Барбара Блейн әйелдің жерленген орны бар. Барбара Блейннің күйеуі Джеймс Хей қаласында тұратын, жүк тасымалдаумен айналысатын адам болған. 1886 жылдың наурыз айында Джеймс пен Барбара Блейн, басқа жүк тасымалдаушылармен бірге "Гунбар" кеңшарындағы қарағайлы төбеде демалысқа тоқтады. Джеймс пен басқа ер адамдар өздерінің ағаш тіректерін дайындап алса, Барбара кешкі астың дайындығына кірісті. Олар қайтып келгенде, миссис Блейн өрттен қатты күйіп, көз жұмған екенін көрді – болжам бойынша, киімдері лагерьдегі оттан тұтанған. Барбара Блейн жақын маңдағы Гунбар зиратына жерленді, одан кейін оның өлімі бойынша тергеу жүргізілді. Джеймс Блейн әйелін тапқанда, оның "қара түбір сияқты көрінгенін" айтқан (мүмкін, тергеу кезіндегі куәлігінің бір бөлігі ретінде). Оқиға болған жерге жуық, Гунбар мен Мерривагга ауылының арасындағы шамамен ортасында орналасқан су алу орны "Қара түбір" деп аталды. Мерриваггадағы Black Stump демалыс аймағында осы оқиғалардың мән-жайын түсіндіретін жазуы бар вагон мен ескерткіш тас орнатылған.

Блэколл, Квинсленд

Блэколл қаласы, Квинсленд штаты, осы тіркестің пайда болуына қатысты келесідей мәлімдеме жасайды. 1887 жылы геодезистер тобы Блэколлға (Квинсленд штатының орталығына жақын, Брисбеннен батысқа қарай 1000 километрден астам жерде) келді және қаланың айналасындағы негізгі меридиандық траверсті жүргізу үшін осы жерде Астро стансасын құрды. Ауыр теодолиттерді бойлық және ендік бойынша өлшеулер жасау үшін тұрақтандыру үшін аяқтардың орнына көбінесе ұялар мен басқа да қолайлы, берік платформалар қолданылды. Блэколл мемлекеттік мектебіне жақын, Тистл көшесіндегі ескерткіште Астро стансасының бастапқы орнын көрсететін тас ағаш кесігі табылды. Бұл тас ағаш кесігі, өрт салдарынан қираған бастапқы қараған ағаш кесігінің орнын басады.

Қазіргі заманғы мәдениет

"Қара түбірден тыс" – австралиялық жануарларды кейіпкерлер ретінде көрсететін синдикаттық комикстер жолағы. Ол Австралияның түрлі газеттерінде, соның ішінде Квинсленд штатының Брисбен қаласындағы The Courier Mail газетінде жарияланады. Black Stump Music and Arts Festival – 1985 жылдан 2014 жылға дейін Ұлы Сидней аймағында Еңбек күнінің ұзақ мерекесінде, көбінесе қазан айының бірінші демалыс күндері өткізілетін төрт күндік христиан фестивалі. Аделаидада 1970-ші жылдары қаланың ең биік ғимараты болған Гренфелл орталығы "қара түбір" деп аталды. Австралиялық тағамдар ұсынатын және Гонконгқа дейін таралған мейрамханалар желісі де осы атпен жұмыс істеді. Ұлыбританияда Laithwaite Wines компаниясы Casella Wines компаниясының "Black Stump" деп аталатын дюриф/шираз қоспасын сатады.