Джон Нака: Америкалық бонсай шеберінің өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Джон Ёсио Нака (16 тамыз 1914 – 19 мамыр 2004) – американдық бонсай өнерінің шебері, бағбан, педагог және жазушы.

Өмір

Нака 1914 жылдың 16 тамызында Колорадо штатының Форт-Люптон қаласында дүниеге келді. Ол америкалық жапон Нисей болып туды, бірақ 8 жасында ата-анасының туған жеріне оралды, онда атасының ықпалымен бонсай өнерін терең зерттеді. 1935 жылы Боулдер қаласына жақын орналасқан Колорадоға қайтып келді, содан кейін 1946 жылдың соңында әйелі Элис және үш ұлы – Юджин, Роберт және Ричардпен бірге Лос-Анджелеске қоныстанды. Нака Оңтүстік Калифорнияда өсетін ағаштармен көп жұмыс істеді, дәстүрлі жапон түрлерінен гөрі, және АҚШ-та бонсайды танымал етуге үлкен үлес қосты. Оранж округінде Нака төрт досымен бірге 1950 жылдың қараша айында бонсай клубын құрды, ол қазір Калифорния бонсай қоғамы деп аталады. Ол 1950-60 жылдары американдық бонсай өнерінде маңызды рөл атқарды. Батыста және басқа да елдерде бонсайға деген құрметті арттыруға және бонсай өнерін дамытуға ықпал етті. Нака әлемді аралап, конгрестер мен клубтарда көп сабақ берді, бірақ Жапонияда сабақ беруден бас тартты (онда бонсай ғасырлар бойы белгілі бір бағыттар бойынша дамыған еді), "Олар менің сабақ беруімді қалайды, мен оларға Буддаға уағыз айту сияқты деймін" деді. Оның көптеген жетістіктерінің ішінде екі кітабы бар: «Бонсай техникасы I» және «Бонсай техникасы II». Бұл кітаптар көптеген суретшілер үшін батыстық бонсайдың «инжілі» саналады. 1990 жылға дейін олар француз, неміс, итальян және испан тілдеріне аударылды. Ол көптеген арнайы журналдар мен кітаптарға мақалалар, алғы сөздер мен фотосуреттер жазды. Нина С. Раглдің Накадан жинаған 287 жапон және ағылшын тіліндегі мақал-мәтелдерінен құралған «Тіпті маймылдар да ағаштардан құлайды» атты жинағы 1987 жылы жарық көрді (Бұл атау тіпті бонсай шеберлерінің теріс қателік жасайтынына сілтеме жасайды). Ол Дүниежүзілік бонсай достығы федерациясының (WBFF) құрылтайшы директоры және Латын Америка бонсай федерациясының (LABF) Конституциясына қол қойған. Ол Ұлттық бонсай қорының құрметті кеңесшісі болды. Оның басқа да сөздері: «Бонсай – нәтиже емес, ол кейін келеді. Сіздің ләззатыңыз маңыздысы», «Бонсай болу үшін оның артында философия, ботаника, өнер және адамдық қасиеттер болуы керек», «Бонсай – сіздің ағашқа жұмыс істеуіңіз емес, ағаш сізге жұмыс істеуі керек», және «Бонсайдың бұтақтары арқылы құстарға ұшып өтуге орын қалдырыңыз». Наканың көптеген туындыларының ішінде ең танымал композициясы – «Рухты қорғаушы» деген мағына беретін Гошин. Бұл – Наканың немерелерінің әрқайсысын бейнелейтін 11 фоэмина кипарисінен тұратын топтық өсімдік. Бұл өсімдікті АҚШ Ұлттық Арборетумының аумағында орналасқан Ұлттық бонсай және Пеньцзин мұражайында көруге болады. Өлерінен бір ай бұрын Нака өзінің алғашқы бонсайын – Монтесума кипарисін Ұлттық бонсай және Пеньцзин мұражайына сыйға тартты. 2005 жылдың мамыр айында Джек Билет пен Шерил Мэннинг редакциялаған «Джон Наканың эскиз кітабы» жарияланды, онда оның семинар қатысушыларының ағаштарының болашақ дамуын қалай елестеткенін көрсететін 80-нен астам суреті жинақталған. Нака 2004 жылдың 19 мамырында Уиттиерде (Калифорния) қайтыс болды. 1967 жылдың 24 қарашасында Нака Жапонияның ауыл шаруашылығы істері департаментінің президенті, ханзада Такамацу мен Эикичи Хирацукадан құрметті медаль мен марапат алды. 1972 жылдың 20 мамырында Лос-Анджелес округінің бақылаушысы Эрнест Э. Дебс Накаға «Лос-Анджелес тұрғындары мен ұлттың бонсай мәдениетінің сұлулығы мен маңызын түсіну және бағалау қабілетімен қамтамасыз ету арқылы жапондық-американдық достыққа қосқан айрықша үлесі» үшін округ атынан құрметті сөздікпен марапаттады. 1985 жылы Жапония императоры Хирохито Накаға жапондық емес азаматтарға берілетін ең беделді сыйлықты – «Таяу күн орденінің бесінші класын» табыс етті. 1990 жылы АҚШ Ұлттық Арборетумы аумағындағы Ұлттық бонсай және Пеньцзин мұражайындағы Солтүстік Америка павильоны Наканың құрметіне аталды. Кіреберісте Гошиннің суреті ілінген. 2001 жылы Бонни Коберт Харрисонның Наканың портреттік бюсті ашылды. 1992 жылы Нака Ұлттық мұра стипендиясын алуға лайық деп танылған он үш құрметті тұлғаның бірі болды, ал бұл сыйлықты алған алғашқы бонсай суретшісі еді. Стипендиясын алған кезде ол: «Бұл бастамасы бар, бірақ соңы жоқ. Бүгін – өскін, ертең – бұтақ» деді. Америкалық бонсай қоғамы Джон Нака атындағы сыйлықты оның құрметіне атады. Оның атына арналған қор құрылды. 2014 жылдың мамыр айында Нака Ұлттық бонсай және Пеньцзин мұражайының Бонсай даңқы залына алғаш рет енгізілді.

Naka was born on August 16, 1914 in Fort Lupton, Colorado. He was born a Nisei Japanese American, but at age 8 moved back to his parents' home country, where he extensively studied the art of bonsai due to his grandfather's influence. He returned to the United States near Boulder, Colorado in 1935, and then in late 1946 settled in Los Angeles, California with his wife Alice and their three sons, Eugene, Robert, and Richard. Naka worked extensively with trees that were native to Southern California, rather than traditionally favored Japanese species, and helped popularize bonsai in the United States. In Orange County, Naka and four friends founded a bonsai club in November 1950, which is known today as the California Bonsai Society. He became a very important force in American bonsai art in the 1950s–60s. He was a driving force in the spread of bonsai appreciation and the practice of bonsai art in the West and elsewhere. Naka traveled and taught extensively around the world, at conventions and clubs, but refused to hold classes in Japan (where bonsai had been highly developed along certain lines over the centuries), saying "They want me to teach, and I tell them it's like trying to preach to Buddha." A very few of his many accomplishments are the following: He published two books, entitled Bonsai Techniques I and Bonsai Techniques II, texts that are revered as being the bibles of western bonsai to many artists. These books would be translated into French, German, Italian, and Spanish by 1990. He contributed articles, forewords, and photographs to a number of specialty magazines and books. Nina S. Ragle's compilation of 287 proverbs presented in both Japanese and English from Naka, Even Monkeys Fall Out of Trees, was published in 1987. (The title refers to the little recognized fact that, yes, even bonsai masters can make a mistake.) He was a founding director of the World Bonsai Friendship Federation (WBFF) and a co signer of the Constitution of the Latin American Bonsai Federation (LABF). He was an honorary advisor to the National Bonsai Foundation. Other quotes of his included "Bonsai is not the result: that comes after. Your enjoyment is what is important"; "It must have philosophy, botany, artistry, human quality behind it to be a bonsai"; "The bonsai is not you working on the tree; you have to have the tree work on you"; and "Leave room for the birds to fly through" the branches of your bonsai. Of Naka's many works, the most recognizable composition is Goshin, which means "protector of the spirit." It is a group planting of eleven foemina junipers, each tree placed to represent one of Naka's grandchildren. The planting can be seen on display at the National Bonsai and Penjing Museum, located on the grounds of the United States National Arboretum. About a month before he died, Naka donated his very first bonsai, a Montezuma Cypress, to the National Bonsai and Penjing Museum. In May 2005, a collection of over 80 of his drawings of how he envisioned the future development of various workshop participants' trees was published as John Naka's Sketchbook, edited by Jack Billet and Cheryl Manning. Naka died May 19, 2004 in Whittier, California. On November 24, 1967, Naka received an honorary medal and citation from the President of Japanese Agricultural Affairs Department, Prince Takamatsu and Eikichi Hiratsuka. On May 20, 1972, the County of Los Angeles' Supervisor Ernest E. Debs presented Naka with an honorary citation on behalf of the County for "his outstanding contributions to the Japanese American friendship by providing the people of Los Angeles and the nation with ability to understand and appreciate the beauty and significance of bonsai culture". In 1985, Emperor Hirohito of Japan bestowed upon Naka the most prestigious award for a non Japanese citizen, The Fifth Class of the Order of the Rising Sun. In 1990, the North American Pavilion at the National Bonsai & Penjing Museum, on the grounds of the United States National Arboretum, was named in honor of Naka. Goshin is displayed at the entrance. In 2001, a portrait bust by Bonnie Kobert Harrison was unveiled there. Naka was chosen in 1992 as one of thirteen honorees to receive a National Heritage Fellowship, the first bonsai artist to receive this prestigious award. At the time he received his Fellowship, he said, "It has a beginning but no end. A bud today becomes a branch tomorrow." The American Bonsai Society named the John Naka Award for him. An endowment fund was established in his name. In May 2014, Naka became the first inductee into the National Bonsai & Penjing Museum's Bonsai Hall of Fame.