Кіріспе
Якина шығанағы (/j//ə/'/k//w//ɪ//n//ə/ yəKWINə) – АҚШ, Орегон штаты, Ньюпорт қаласының жағасында орналасқан шағын шығанақ. Якина шығанағы – шамамен 8 км² (3.2 миль²) ауданы бар, Тынық мұхитымен тікелей байланысы бар, бірақ Якина өзенінен келген тұщы сумен араласатын жартылай жабық су алабы. Шығанақ арқылы Якина шығанағы көпірі салынған. Якина өзені мен шығанағының жанында үш шағын елді мекен орналасқан: Ньюпорт (халық саны шамамен 9,989), Толедо (халық саны шамамен 3,459) және Елк Сити (халық саны шамамен 25). Ньюпорттағы Якина шығанағы Тынық мұхиты жағалау жолындағы танымал туристік орын. Бұл аймақтың экологиясы мен экономикасы үшін маңызды саға болып табылады.
Yaquina Bay (/j//ə/'/k//w//ɪ//n//ə/ yəKWINə) is a coastal estuarine community found in Newport, Oregon. Yaquina Bay is a semi enclosed body of water, approximately 8 km2 (3.2 mi2) in area, with free connection to the Pacific Ocean, but also diluted with freshwater from the Yaquina River land drainage. The Bay is traversed by the Yaquina Bay Bridge. There are three small communities that border the Yaquina River and Bay: Newport (population approx. 9,989), Toledo (population approx. 3,459) and Elk City (population approx. 25). The Yaquina Bay in Newport is a popular tourist destination along the Pacific Coast Highway. It is also an important estuary for the area's ecology and economy.
Тарих
Якина шығанағы Якина тайпасының құрметіне аталған, олар Якина өзені бойындағы жерді мекендеген. 1880-ші жылдардың соңында теміржол салынғаннан кейін, көптеген адамдар Якина шығанағы Тынық мұхитының солтүстік-батыс аймағының сауда орталығына айналады деп ойлады. Аймақ дамып келе жатқанда, Якина шығанағына бидай, ағаш және басқа да тауарлар тасымалданды. Ұлу компаниялары және басқа да сауда ұйымдары шығанақта орналаса бастады.
Барлау және қоныстану
Бұл аймақтың жергілікті халқы батысқа қарай кеңейгенге дейін Якина шығанағын жылдар бойы өз үйі деп санаған. 1856 жылы Якина шығанағына алғашқы кеме кірді, ол Якина өзені бойындағы Силец бекіністеріне жабдықтар жеткізді. Жаңадан ашылған шығанаққа қол жеткізу көптеген пайдалы мүмкіндіктерді, әсіресе Сан-Франциско шығанағымен еркін тасымалдау мен сауда жасауды қамтамасыз етті. Сондай-ақ 1856 жылы Вилламет аңғарынан келген дәрігер Якина шығанағындағы үндістер агенттігінде хирург болып тағайындалды. Якина шығанағының уағында 1920 жылдардан 1980 жылдарға дейін орман шаруашылығы жұмыстары жүргізілді.
Экономика
Якина шығанағы және оның суайдыны балық аулау, туризм, демалыс және зерттеулер сияқты көптеген мақсаттарға қызмет етеді. 2014 жылғы мәліметтер бойынша, Ньюпорт жұмыс күшінің ең үлкен үлесі басқару, бизнес, ғылым және өнер салаларында жұмыс істейді (36,7%), ал табиғи ресурстар, құрылыс және техникалық қызмет көрсету салаларында жұмыс істейтіндердің үлесі тек 8,9% құрайды. Линкольн округі экономикасында ауыл шаруашылығының үлесі шағын болғанымен, соңғы он жылда артқан. Ағаш өңдеу индустриясы бұрын экономикаға үлкен үлес қосса да, қазіргі кезде азайды. 1980 мен 2000 жылдар аралығында жұмыспен қамту деңгейі шамамен 82%-ға төмендеген.
Балық шаруашылығы және аквакультура
2015 жылы Тынық мұхитының ақ балығы, немесе Солтүстік Тынық мұхитының хегі, Ньюпорт, ОР қаласынан коммерциялық балық аулау арқылы ұсталған балықтың ең көп мөлшерін құрады, ал алқызыл шаян ең көп табыс әкелді. 2015 жылғы мәліметтер бойынша, Ньюпорттан алынған коммерциялық балық шаруашылығының жалпы құны шамамен 33 221 009 долларды құрады. Якина шығанағында демалыс балық аулау да кең таралған, онда шабақ, тас балық, майшабақ, былтырғы шаян, моллюскілер және қабылдақтар ең көп ұсталатын балықтар. Якина шығанағында сондай-ақ устрица өсіру де жүргізіледі, 2012 жылы оның жалпы көлемі 1172 фунтты құрады.
Демалыс және туризм
Якина шығанағының гавані коммерциялық және ойын-сауық балық аулау кемелерімен, басқа ойын-сауық қайықтарымен, мемлекеттік және зерттеу кемелерімен толық. Туризм аудан экономикасына маңызды үлес қосады, 2012 жылы өнеркәсіптік табыс 133,8 миллион долларды құрады. Сағасы орташа таяп су кезінде шамамен 11,6 км² ал, орташа төмен таяп су кезінде 9,1 км²-ге дейін азаяды. Тынық мұхиты мен Якина шығанағының қосылған жеріндегі Солтүстік және Оңтүстік Якина айлақтары 1888 жылы салынған. Таяп су биіктігі мен уақытының болжамдары Ұлттық мұхиттық және атмосфералық басқару (NOAA) деректеріне, Хэтфилд теңіз ғылым орталығының орталық докқа қатысты негізделген. Якина шығанағының жоғары және төмен таяп су аралығы шамамен 2,4 м (7,9 фут) құрайды. Таяп су ағыны әдетте күшті болып табылады және шығанақтың аузына жақын жерде қарқынды араласуға мүмкіндік береді. Дегенмен, сағадағы араласуда маусымдық өзгерістер байқалады. Маусым мен қазан айлары аралығында сағасы жақсы араласады, ал қарашадан мамырға дейінгі қысқы айларда сағасы көбірек қабаттасады. Таяп судың өзгеруіне және араласуға байланысты, шығанақтың орналасқан жеріне қарай тұздылығы күрт өзгереді. Шығанақтың аузындағы орташа тұздылық 34 псу, ал өзен бойында 0-ге жуық. Якина өзенінің ұзындығы 95 км (59 миль), ол Орталық Орегон жағалауында басталып, бірнеше қалалардың шетінен өтеді және ақырында Якина шығанағына құяды. Өзен шығанақты қоректік заттармен қамтамасыз етеді және түрлі биологиялық түрлерді қолдайды.
Осадкалар мен жиналу
Якина шығанағында кездесетін шөгінділер Орталық Орегон жағалауының третиялық жыныстарынан, плейстоцендік теңіз шөгінділерінен және сағалық шөгінділерден пайда болған. Бұл шөгінділердің үш түзілу ортасы бар: теңіздік, өзендік және аралық, теңіз-өзендік. Теңіздік шөгінділер сағаның алғашқы 2,4 км (1,5 миль) ішінде кездеседі және орташа мұхит тұздылығымен және күшті араласумен байланысты. Шөгіндінің құрылымы құм және басқа да ұсақ бөлшектерге ұқсас. Өзендік шөгінділер тұщы судың құйылатын жерінен шығанаққа дейін 9,7 км (6 миль) қашықтыққа созылады, оның шөгінділері ірілеу. Бұл екі ортаның арасындағы көшу кезеңінде теңіздік және өзендік аймақтардың шөгінділерінің қоспасы бар. Судың мөлдірлігі өзен суының ағыны төмен болған кезде, әдетте жаз айларында ең жоғары болады. Хлорофилл концентрациясы және су химиясының басқа да өлшемдері (төмендегі Химия бөлімін қараңыз) осы байқауларды растайды.
Геология
Якина шығанағы шамамен 2,2 миллион жыл бұрын Олигоцен дәуірінде, Кенозой эрасында қалыптасқан. Седиментацияның күшеюі және шөгіңкілік Якина шығанағының пайда болуына себеп болды. Бұл аймақтағы шөгінді тау жыныстары негізінен "құмтас, сазтас және балшық тас, оның ішінде сазды балшық тас" құрайды, бұл шөгінділерден алынған геологиялық сынамаларда көрсетілген. Жағалау қатарында және Якина шығанағында табылған ең көне жыныстар Палеоцен және Эоцен дәуірлеріне, шамамен 40-60 миллион жыл бұрын жатады және белгілі бір организмдер үшін ерекше мекендеу ортасын қамтамасыз етеді. Якина шығанағында әртүрлі құстар – гагаралар, үйректер, жағалау құстары, қарғалар, қаздар, балықшылдар, су қасқырлары, пеликандар және қара қаз тұрады. Олар шөптесі өсімдіктер мен лайлы жағажайларды мекендеу ортасы ретінде пайдаланады. Лайлы жағажайда тіршілік ететін лай шаяндары да бар, олар эстуарийдегі қоректік заттар айналымында маңызды рөл атқарады. Лай шаяндарының қазған қуыстарынан оттегі топыраққа терең сіңіріліп, микроорганизмдердің қолдануына мүмкіндік береді. Лай шаяндарының қызметі лайдың ішіндегі көміртегі мен еріген бейорганикалық азоттың қозғалысын да арттырады. Якина шығанағының батпақты жерлеріндегі шөгінділерде диатомдардың – фитопланктонның бір түрінің кейбір түрлерін табуға болады. Бұл диатомдар эстуарийдегі қоректік заттар айналымында да маңызды. Эстуарийдегі тағы бір мекендеу ортасы – жергілікті Олимпия устрицалары (Ostrea lurida). Олар Якина шығанағында көптеп кездесетін, және эстуарияда қатты беттер жасаудан бөлек, устрицалар шығанақ суын сүзіп, жергілікті халыққа тамақ береді. Шынында, Якина шығанағының аузына қоныстанудың бір себебі – устрица балықшылығы. Су астындағы аймақтарда Якина шығанағында кейде порттық етегі және Калифорния теңіз арыстандары сияқты теңіз сүтқоректілерін кездестіруге болады. Эстуариядағы теңіз арыстандарының көпшілігі – еркек. Олар эстуария арқылы жүзеді, бірақ көп уақытын Bayfront маңында өткізеді немесе қосымша тамақ немесе қауіпсіздік үшін доктарға шығады. Якина шығанағында кездесетін балық түрлеріне ағылшын тілі және скумбри, сондай-ақ өзен лампарейясы, лингкод, анчоус, Тынық мұхитының шабағы, есеро, камбала және лосось жатады. Шығанақта шабақ пен Дунгесс крабтары да бар, олар ойын-сауық балықшылары үшін маңызды ресурс құрайды. Эстуарияда личинкалық балықтар болғанымен, Тынық мұхитының шабағы ұрықтану және даму үшін эстуарияға тәуелді жалғыз коммерциялық түр болып табылды. Якина шығанағы ағылшын тіліндегі балықтар үшін өсіп-даму ортасын да қамтамасыз етеді. Чум, кохо және чинок сияқты жас лосось түрлерінің көптеген түрлері Якина шығанағы арқылы өмірлік циклы барысында өтеді, көбінесе өскен сайын жағалаудан терең суларға көшеді.
Якина шығанағының химиясы
Якина шығанағының су химиясына тәуліктік толқындар, өзеннен келген шөгінділер, жазғы көтеріліс және биологиялық процестер әсер етеді.
Жауын-шашын
Якина шығанағында аралас жартылай тәуліктік су тасқыны байқалады, оның биіктігі күніне 1,9-ден 2,5 метрге (6,2-ден 8,2 футқа) дейін өзгереді. Мұхиттан келген судың ағыны сағаның тұздылығын өзгертіп, 21,8 шақырымға (13,5 миль) дейін жететін тұздың енуіне себеп болады. Күнделікті су тасқынының өзгеруі сағаның араласуы мен қабаттануына әсер етеді. Теңізден келген су тасқыны азот және фосфор сияқты жағажайлық қоректік заттарды сағаға әкеледі. Араласу кезінде Якина шығанағының сағасында тұздылық градиенттері, химиялық элементтердің концентрациясы және еріген шөгінділерде өзгерістер болады, бұл биологиялық өнімділікке әсер етеді. Якина шығанағының сағасы жыл бойы жоғары бастапқы өнімділікке ие, себебі судың температурасы төмен және еріген оттегінің концентрациясы жоғары, бұл су тасқынының нәтижесінде пайда болады. Якина шығанағының аузы мен жағалау бойындағы құмның көп бөлігі фельдшпаттар мен херт (кремний), сондай-ақ жанартау сынықтарынан (көбінесе кремний, калий, алюминий, натрий және кальцийге бай) тұрады. Өзеннің су ағыны құрғақ маусымдарға қарағанда бес есеге дейін артуы мүмкін. Түрлі тұздылықтағы беткі сынамалар еріген бейорганикалық азоттың көбінесе сағаның аузында және Якина өзенінің жоғарғы ағысында кездесетінін көрсетті. Якина шығанағының аузына түсетін су жаз айларында судың көтерілуімен байланысты. Сағаға келіп түсетін қоректік заттар жаз айларында бастапқы өнімділікті қамтамасыз етуге жеткілікті.
Қалдық
Ерітілген оттегінің (DO) концентрациясы су сапасының маңызды параметрі болып табылады, себебі ол биологиялық белсенділікпен тығыз байланысты. Якина шығанағының сағасында DO деңгейі төмендеуі мүмкін және тіпті гипоксиялық жағдайға дейін жетеді, себебі жағалаудан келген судың оттегі аздығы сағаға әкелінеді. Импортталған мұхит суының DO деңгейі физикалық факторларға (желдің күші және судың салқыны) және биологиялық факторларға (хлорофилл a-мен байланысы және тыныс алу процесі) байланысты. Орегон сағаларындағы Chl a-ның орташа деңгейі әдетте төмен, шамамен судың литріне 5 микрограммнан кем. Дегенмен, эрозияның басты себепшісі – толқындар. Толқындар жағажайға параллель қозғалады, ал жел күшейген сайын энергиясы артып, биіктігі өседі, бұл жағажайларға зиян келтіруі мүмкін. Сонымен қатар, жағалау бойымен ағыстар құмды жылжытып, кейбір аймақтарда құмның жиналуына немесе азаюына себеп болады. Бұл Якина айлағының маңында байқалады. Қыс айларында жағалаудағы су ағыны күшейген кезде, бұл аймақта құм шөгіндісі жиналып, айтарлықтай көбейеді. 2002 жылы зерттеушілер, мүдделі тараптар және саясаткерлер болашақта туындауы мүмкін қауіптерге қатысты жағалаудың қазіргі жағдайын бағалау үшін осалдыққа қатысты бағалау ұйымдастырды. Олар Якина шығанағын өздерінің зерттеуіне қосты, себебі бұл аймаққа туризм, бизнес, өнеркәсіп, кемелер және тағы да басқалары зор әсер етеді. Бағалау алаңдатушылық тудыратын мәселелерді анықтауға және болашақтағы зиянды жағдайларды болдырмау үшін жағдайларға бейімделудің жолдарын көрсетіп, кәсіпорындар мен өнеркәсіптерге көмектесуге мүмкіндік берді.