Кіріспе

Вирустың түрі

Картоптың жапыраққа айналу вирусы (PLRV) – Polerovirus туысына және Solemoviridae тұқымдасына жатады. Флоэмамен шектелген, оң мағыналы РНК вирусы картопты және Solanaceae тұқымдасының басқа да өкілдерін қамқылдайды. PLRV алғаш рет 1916 жылы Quanjer және авторлар тобы сипаттаған. PLRV көк бұршақтар арқылы таралады, негізінен Myzus persicae түрі. PLRV – бүкіл әлемдегі картоптың ең маңызды вирустарының бірі, бірақ ресурстары мен басқару мүмкіндіктері шектеулі елдерде ерекше зиянды. Ол жекелеген өсімдіктердің өнімділігінің 50%-дан астам қысқаруына себеп болуы мүмкін. Бір есептеу бойынша, PLRV жыл сайынғы әлемдік өнімділіктің 20 миллион тоннаға төмендеуіне жауапты. Симптомдары: хлороз, некроз және жапырақтардың бұрылысуы.

Ұялы ағзалар мен симптомдар

PLRV Solanaceae тұқымдасына жататын өсімдіктерді қамқалдырады. Ең маңызды экономикалық шөбі картоп, Solanum tuberosum spp. Картопта бастапқы жұққан кездегі белгілері, өсу маусымындағы жұққан кездегі белгілері ең жас жапырақтарда көрінеді. Жапырақ шеттері некрозға ұшырап, қоңыр және күлгін түске енеді және жапырақтың ортасына қарай иіліп, ішке қарай бүгіледі. Екінші жұққан кезде, зақымдалған картоптан басталады, симптомдар одан да ауырлай түседі. Жапырақтар иіліп, бүкіл жапырақ хлорозға шалдығып, кейде күлгін түске боялады. Симптомдар пайда болғаннан кейін, қайың тінінің некрозы анық байқалады. PLRV жұқтырған өсімдіктердің өсуі тежеліп, кішкентай түйірлер пайда болады. Жұқтырған түйірлер қалыпты пішінін сақтайды, бірақ тамырлық тінінің некрозы байқалады. Түйірлердегі некроз жинау кезінде көрінбей, сақтау кезінде дамуы мүмкін. Бұл әдетте ұлпаның ішінде шашырап орналасқан кішкентай қоңыр дақтар түрінде көрінеді. Картоптың торы тәрізді некрозы картоп жапырақтары вирусымен (PLRV) жұққан кезде пайда болады. Бұл симптом түйірдің тамырлық тіндеріндегі жасушалардың таңдап алынып өлімі мен зақымдануынан туындайды. Түйірдегі тек белгілі бір жасушалардың зардап шегуі, ал қалғандары қалыпты күйде қалуы ерекше торы тәрізді симптомға себеп болады. Вирус жұқтыруы тамырлық тіндердің зақымдануына және өліміне тікелей себеп болуы мүмкін, немесе вирустың болуы осы сезімтал тіндерді басқа стресстерден зақымдануға бейімдеуі мүмкін. PLRV торы тәрізді некрозы мен сабақ ұшының түсінің өзгеруі (SED) деп аталатын басқа бір түйіршік ақауларының арасында үлкен ұқсастық бар. PLRV-ден айырмашылығы, SED физиологиялық бұзылыс деп саналады. Вирус өте кішкентай, диаметрі 25 нанометр болатын, шар тәрізді бөлшектерден тұрады. Оны картопқа қоныстанған бірнеше құрт түрлері таратады, ал жасыл персик құрты ең тиімдісі. Жәндіктердің таратуы өте маңызды, себебі механикалық жұқтыру, мысалы, жұқтырған өсімдіктің жапырақтары сау өсімдікке тигенде, PLRV-де болмайды. Бұл вируспен жұқтыру процесі өте күрделі. Біріншіден, құрт PLRV жұқтырған өсімдікпен қоректену арқылы вирусты алуы керек. Содан соң вирус құрттың ішегінен қан айналымы арқылы сілекей бездеріне жетіп, құрттың сау өсімдіктермен қоректенген кезде сыртқа шығарылады. Осыдан кейін ғана құрт вирусты тарата алады. Бұл оқиғалар тізбегіне 24 сағаттан астам уақыт қажет болуы мүмкін. Өкінішке орай, бір рет жұққан құрт өмір бойы жұқпалы болып қалады. Вирустың өсімдіктер арасында таралуы дала ішіндегі және далалар арасындағы құрттардың қанатты түрлері арқылы жүзеге асырылады, бірақ дала ішіндегі таралудың көп бөлігі, әсіресе жұқтырған өсімдіктерден жақын маңдағы сау өсімдіктерге, қанатсыз түрлер арқылы жүзеге асырылады. Тұқымдық сертификаттау бағдарламалары сертификатталған тұқымдарда PLRV-нің өте аз мөлшерін ғана рұқсат етеді. Мысалы, Айдахо штатында екінші далалық тексеру кезінде G4 тұқымы үшін PLRV-нің рұқсат етілген мөлшері 0,05%, G3 және G2 үшін 0,01% құрайды, ал ядролық және G1 тұқымдарында мүлдем рұқсат етілмейді. Тұқымдық картоптың құрамында PLRV-нің өте аз мөлшерінде болуы коммерциялық өндіруші үшін қауіп төндірмейді. Алайда, егер жасыл персик құрттары ерте пайда болып, көп болса, тіпті вирустың өте аз пайызы да проблема тудыруы мүмкін. 1996 жылғы маусым сияқты жәндіктер үшін қолайлы жылдары, құрттар саны соншалықты көп болуы мүмкін, тіпті PLRV жұқтырған тұқымның өте аз пайызы да проблема тудыру үшін жеткілікті таралуы мүмкін, өйткені құрттар саны өскен сайын, олар жұқтырған өсімдікпен кездесетіндігі де күшейеді. Құрттарды инсектицидтермен жою – құрттарға қолайлы өндіріс жылдарында осы проблеманы шешудің жалғыз жолы. Тұқым арқылы жұқтырудың нәтижесінде әдетте кішкентай, өсіп жетілмеген, нашар зақымдалған өсімдіктер пайда болады, олардың түйір саны мен түйір мөлшері жағынан өнімділігі төмендейді. Үлкен түйірлерде торы тәрізді некроз белгісі байқалса, бұл осы маусымдағы жұққан кезде пайда болған болуы мүмкін. PLRV басқа шөбін де қамқалдырады, соның ішінде ай гүлін, Datura stramonium (аралық некроз тудырады) және түкті түнгі көлеңкені, Solanum villosum (хлороз, жапырақтардың иілуі және жапырақтардың былғары пішінін тудырады). Physalis floridana) тұқымдас қызанақтың белгілері хлорозға, жапырақтардың иілуіне және өсуінің тежелуіне жатады. PLRV Solanacea тұқымдасына жататын көптеген өсімдіктерді қамқалдырады, сондай-ақ кейбір соланацеялық емес өсімдіктерді де қамқалдыра алады. PLRV-ны диагностикалау жұқтырған түрге байланысты болуы керек, себебі әр түрлі шөбінде пайда болатын симптомдардың кең ауқымы бар. Картопта PLRV диагнозы өсудің тежелуі және жапырақтардың иілуі арқылы қойылады. Бұрын аталған басқа түрлердің диагнозы жоғарыда аталған симптомдар арқылы қойылады. PLRV-ны PLRV AgriStrip магниттік сынамасы арқылы орын басында анықтауға болады. Бұл жаққашалы тест PLRV-ға қатысты антиденемен жабылған микрошариктерді пайдаланады. Вирус бөлшектері өсімдік тінінен күшті магниттің көмегімен бөлінеді. PLRV AgriStrip магниттік сынамасы дәстүрлі жаққашалы тесттерге қарағанда анықтауға қиын болған төмен титрлерді де анықтай алады.

Аурудың циклі

PLRV картопқа инфекцияланған тұқымдарды отырғызу арқылы немесе жәндіктер арқылы тарауы мүмкін. Жасыл персика құртшасы (Myzus persicae) – PLRV-нің басты таратушысы. Құрттар вирусты жұқтырған өсімдіктермен қоректену арқылы жұқтырады. Жұқтырған флоэма құрттың тікені арқылы ас қорыту жүйесіне өтеді. Вирус асқазан қабығынан гемокоэльге өтеді, содан кейін сілекей бездеріне енеді. Бұл процеске бірнеше сағат уақыт кетеді, одан кейін құрт қалған өмірі бойы вирус тарата береді. Бұл процесс тұрақты жұқтыру деп аталады. Орташа белдеулерде жасыл персика құрттары қыс айларында Prunus туысына жататын ағаштарға жұмыртқа салады. Жұмыртқалар ерте көктемде шығады, ал жас құрттар жазға дейін ағаш флоэмасымен қоректенеді, содан кейін ауыл шаруашылығы дақылдарының ішінде көбірек ұнатын шөптесін қожайындарға ауысады. Осы кезеңде жасыл персика құрттары солналар тұқымдасына жататын арамшөптерде кездесетін PLRV-ні картопқа және басқа да дақылдарға жұқтыра алады. PLRV жұқтырған картоп өсімдіктері жұқтырған түйіндерді береді. Егер жұқтырған түйіндер отырғызылса, олардан жұқтырған өсімдіктер өседі. Құрттар, әсіресе түйіндер өніп шыққаннан кейін, PLRV-ні сақтаудағы түйіндерге де таратуы мүмкін. Қанатты құрттар жел ағысымен жүздерше шақырымға дейін ұшып, инфекцияның кеңінен таралуына жағдай жасайды.

Қоршаған орта

PLRV көкпарлар арқылы таратылатындықтан, көкпарлардың дамуына жағдай жасайтын ортада көбірек кездеседі. Жылы әрі ылғалды жағдайлар артықшылықты, бірақ олардың нәзік денесі құрғап қалуға осал болғандықтан, тым ыстық және құрғақ болмаса, көптеген климаттарда да жақсы тіршілік ете алады. Тропиктік аймақтарда көкпарлар жыл бойы сақталады, бірақ 26 градустан жоғары температурада PLRV тарату тиімділігі төмендейді. Жасыл персик құрттары үшін ең қолайлы температура 13-19 градус Цельсий аралығында.

Маңыздылық

PLRV – өнімділік жоғалтуға байланысты экономикалық маңызы бар ауру. Басқа да шыбдарлар арқылы таралатын вирустармен бірге PLRV АҚШ-та жыл сайын картоптан 100 миллион долларлық шығынға себеп болады. Вирустық инфекцияға шалдыққан өсімдіктерде тек кішкентай және орташа түйнектер пайда болады, олар нарықта сұранысқа ие емес. Егер өсімдіктер жұққан түйнектерден өсірілсе, өнімділік 33-50% дейін төмендеуі мүмкін. Картоп әдетте алдыңғы маусымда өсірілген түйнектерді отырғызу арқылы көбейтіледі, сондықтан PLRV тұқымдық картоп өндірісінде ерекше мәселе тудырады. Жұққан түйнектерден өсірілген көшеттер нарықтық сапаға сай картоп бере алмайды және елеулі шығынға әкелуі мүмкін. Осылайша, инфекцияның кез келген деңгейі экономикалық шектің жоғары саналады. АҚШ-та картоп өнеркәсібі маңызды кіріс көзі болып табылады, 2009 жылы ең көп өнім өндірген штаттар: Айдахо (735 250 000 доллар), Вашингтон (627 995 000 доллар) және Висконсин (246 330 000 доллар) болды.

Менеджмент

ПЛРВ тұрақты түрде жұғатындықтан, оны бақылау жеңілдеу. Зерттеулер көрсеткендей, вирустың құрт арқылы жұғуы үшін кемінде 12 сағат қажет. Сондықтан, PLRV-ді құрттар популяциясын азайту арқылы тиімді бақылауға болады. Құрттардың қоректенуінің алдын алу үшін жүйелік және жапырақшаға шашылатын инсектицидтерді қолдануға болады. Вирустың жұғу үшін бірнеше сағат қажет болғандықтан, жүйелік инсектицидтер қолданылады, нәтижесінде құрт вирусты жұқтырудан бұрын өледі. Құрттар популяциясы тым жоғары болғанда жапырақшаға шашылатын пестицидтер қолданылады және олар құрттар санын тез азайту үшін қолданылатын жою әдісі ретінде пайдалы. Имидаклоприд, метамидофос және эндосульфан құрттарды бақылауда жиі қолданылады. Бір зерттеуде этил метил паратион пестицидтерінің төмен температурада жасыл персиктің құрттарын бақылауда тиімділігі төмен екені анықталды. 25 градус Цельсий температурада құрттардың өлімі 95% құрайды. 17 градус Цельсий температурада өлім 90%, 10 градус Цельсий температурада 80%, ал 7 градус Цельсий температурада 67% болды. Бұл кейбір химиялық бақылау шаралары жоғары температурада тиімдірек екенін көрсетеді. Басқа басқару стратегияларына санитарлық тазалық және тұқымдық сертификация жатады. Даладан ерікті түбірлерді тазалау қалдықтарды азайтады. Тұқымдық сертификация бағдарламалары бірнеше картоп вирустарын анықтау үшін ELISA әдісін қолдана отырып, тұқымдық партияларды тексереді. Тұқымдық партиялар инфекция деңгейі бойынша бағаланады. Жоғары жұққан тұқымдық партиялар маусымда қолданылмайды және жойлады.