Кіріспе

Арнайы операциялар атқарушысының мүшесі, майор Джозеф Антуан Франс Антельме OBE (12 наурыз 1900 – 1944), нөмірі 239255, екінші дүниежүзілік соғыста британдық құпия қызметінің – Арнайы операциялар атқарушысы (SOE) құрамында қызмет еткен 14 франко-маврикийлік азаматтың бірі болды. Бұл қызмет екінші дүниежүзілік соғыста жаугершілік аймақтарға тыңшылар, диверсанттар және партизандық күштер жіберумен айналысты. 1942 жылдың мамырында одақтастардың Мадагаскарға қонуы алдында Виши Мадагаскарында жасырын операцияларға қатысқаннан кейін Антельме Англиядағы SOE F (Франция) бөліміне қосылды. Ол оккупацияланған Францияда екі миссия орындады. Үшінші миссиясы барысында 1944 жылдың 29 ақпанында таңертең ол, SOE оператившілері Лайонел Ли және Мадлен Дамерментпен бірге қараңғы түнгі уақытта неміс гестапосынан құралған қабылдау тобына парашютпен секіріп, тұтқындалды. Адольф Гитлердің "Nacht und Nebel" (Түн мен тұман) директивасына сәйкес, ол және тағы 18 тұтқынға алынған SOE офицерлері 1944 жылдың шілде немесе тамыз айларында Төменгі Силезиядағы Гросс Розен концлагерінде атылып өлтірілді.

Ерте өмір

Франс Антельм 1900 жылдың 12 наурызында Маврикийдің Курепип қаласындағы плантаторлар мен саясаткерлердің ықпалды отбасында дүниеге келді. Корольдік колледжді бітіргеннен кейін ол брокер және саудагер болып жұмыс істеді, Маврикий, Реюньон, Мадагаскар және Оңтүстік Африка арасында кеңінен саяхаттады. 1932 жылы ол Оңтүстік Африка Одағының Дурбан қаласына Мадагаскардың Оңтүстік Африкадағы сауда өкілі ретінде қоныстанды. Келесі жылы ол Дорис О’Тулға үйленді. Олардың Мишель және Гастон есімді екі ұлы болды.

Тодд миссиясы

Антелм 1941 жылғы қарашада Оңтүстік Африканың Дурбан қаласында, Оңтүстік Африка артиллериясында қызмет етіп жатқанда, SOE ұйымына қабылданып алынды. Ол подполковник Дж. Е. С. Тодд басқаратын Тодд миссиясының құрамына кірді. Миссияның мақсаты Мадагаскар туралы ақпарат жинау және 1942 жылғы 5 мамырда Диего-Суареске британдық десант түсуге (Железоплот операциясы) дейін саяси көшбасшыларды одақтастар тарапына тарту болатын. 1942 жылғы 8 ақпанда ол Мадагаскардың Маджунга (Махажанга) маңына қайықпен түсірілді, көптеген байланыстары бар аралдан саяси және әскери ақпарат әкелді. Дар-эс-Саламдағы Тодд миссиясының операциялық штабында қызметтен кейін Антелм Англияға жіберілді, онда 1942 жылғы 1 шілдеде SOE F бөліміне қосылды. Ол Болиуде және Шотландияның Арисайг қаласында оқудан өтті.

Францияға жіберілген миссионерлер

1942 жылдың қарашасынан 1943 жылдың наурызына дейін Францияға жасаған алғашқы сапарында Антельм «Бриклэйер» желісін ұйымдастырды және одақтас экспедициялық күштерді азық-түлік пен валютамен қамтамасыз ету мақсатында саяси шеңберлермен және жетекші француз мемлекеттік қызметкерлерімен байланыс орнатты. Ол сол жылдың мамыр айында Францияға қайта оралды, бұрынғы француз премьер-министрлері Эдуард Эррио мен Поль Рейноға Уинстон Черчилльтен Англияға шақыру хаттарын жеткізді. Миссия Ле-Мандағы локомотив айналма жолдарының қиратылуымен сәтті басталды. Бірақ оның әріптесі, SOE офицері және серігі Фрэнсис Суттилл 23 маусымда тұтқындалып, «PROSPER» желісі жойылғанда, Антельм қашқындады. Ол бір ай бойы Гестаподан жасырынып, 20 шілдеде «Лисандер» ұшағымен Франциядан эвакуацияланды. Ол Эррио мен Рейномен кездесе алмады, бірақ олардың әрекет етуге ниетті, бірақ мүмкіндігі жоқ екенін білді. Олар тым қатаң күзетілгендіктен, оларды эвакуациялау мүмкін болмады. Дегенмен ол өзімен бірге құнды жаңа серікті – белгілі халықаралық заңгер, Маître W. J. Savy-ді алып кетті. Кейін Сави Францияға оралып, одақтастардың 2000 V1 зымыратын жоюға көмектесетін барлау ақпаратын ұсынған «WIZARD» желісін құрды. Антельм Францияда болған кезде, Нұр Инайат Хан 1943 жылдың 17 маусымында оның құрған «PHONO» желісіне радист ретінде түсірілді. Антельм Фрэнсис Суттиллдің «PROSPER» желісіне көмекші ұйымдастырушы ретінде Генри Гарриді тағайындады. Ол келгеннен кейін көп ұзамай «PROSPER» желісі сатқындыққа ұшырады және немістер Суттиллді және оның достарын тұтқындады. Инайат Хан тұтқындалудан қашып, төрт айдан кейін Гарридің қарындасы Рене оны сатып бергенше, қашқан күйінде 20-дан астам хабар жіберді және ол өз пәтерінде тұтқындалды. Көп ұзамай Гарри де Гестапомен тұтқындалды.

Басқыншылық, тұтқынға алу және өлім

Инайат Ханның сымсыз байланыс құралы мен код кітаптарын тартып алу немістерге Лондонға жалған хабарлар жіберуге мүмкіндік берді. PHONO тізбегі неміс қолында екендігіне сенімділік артқанмен, майор Антельме PHONO қабылдау комитетіне өз еркімен баруға келісті. Ол, оның радио операторы капитан Лионель Ли және курьер Мадлен Дамермент – SOE-нің ең үздік үш агенті – 1944 жылдың 28 ақпанында Бедфордширдегі RAF Темпфорд әуежайынан ұшып кетті. Келесі күні таңертең олар Шартр қаласынан шамамен 50 км қашықтықтағы Сентвилл ауылының жанындағы далаға парашютпен түсті. Гестапо оларды күтіп отырған еді. Ашуға толы Антельмді Париждегі 84-авеню Фохтағы Гестапо штаб-пәтеріне алып кетті және азаптауға қарамастан, ол ештеңе айтпады деген хабар бар. Антельм жау қолына түскен 18 SOE агентінің бірі болды. Олардың он біреуі, Антельме де бар, 1944 жылдың ақпан және наурыз айларында түсірілді – немістердің SOE тізбектерін бақылауға алғанына күшті дәлелдер болған кезде де. Үш апта бұрын тағы бір SOE тобы, құрамында капитан Дж. П. Х. Леду, капитан Ф. А. Денисет, Гаридің тізбегіндегі канадалық қару-жарақ оқытушысы лейтенант Р. Е. Ж. Александ және канадалық радиооператор лейтенант Р. Б. Байерли болған, неміс бақылауындағы PHONO қабылдау пунктіне жіберілді. Біраз уақыттан кейін Байерлидің құралынан хабарламалар келіп түсті, бірақ олардың шынайылығын растайтын арнайы хабарламалар табылмады. Екі топтың да мүшелері Польшаның Төменгі Силезия воеводиясындағы қазіргі Рогозница қаласындағы Гросс-Розен концлагерінде қайтыс болды. Мадлен Дамермент 1944 жылдың 13 қыркүйегінде Дахау концлагерінде SOE агенттері Нұр Инаят Хан, Йоланде Бикман және Элиан Плевманмен бірге атылды.

Ескерткіштер мен безендірулер

Антелме Франциядағы Валансе SOE ескерту тақтасында, Англиядағы Суррейдегі Бруквуд ескерткішінде, Оңтүстік Африкадағы Дурбан қаласындағы Кенотафта және Гросс Розен концлагерінде қаза болған SOE офицерлеріне арналған ескерткіште мәңгі есте қалды. Оның наградаларына әскери OBE ордені, Францияның «Круа-де-Герр» орденімен пальма бұтағы (Croix de Guerre avec Palme) және «Құрметті легион» орденінің (chevalier de la Légion d'honneur) иегері атағы кіреді.