Фиахнае мак Баэтан: Ульстердің патшасы және әскери жорықтары

Кіріспе

Фиахнаэ мак Баетайн (626 жылы қайтыс болған), сондай-ақ Фиахнаэ Лурган немесе Фиахнаэ Финд деп те аталады, VII ғасырдың басында Даль нАраидидің патшасы және Улайдтың Жоғары патшасы болды. Ол Баетан мак Эдхақтың ұлы және Фиакра Каехтің (шамамен 608 жылы қайтыс болған) інісі, Улайд патшасы Эохайд мак Кондлайдың (552 жылы қайтыс болған) немересі және Монган мак Фиакнайдың әкесі.

Өмір және патшалық

Дал-Нараиди патшалығы бұл кезде бір-бірімен бәсекелесетін бірнеше Крутин тайпаларынан тұрды, сондықтан патшалыққа жол ашу үшін ешқандай тұрақты тәсіл болмады, тек қару-жарақ пен беделдің күшімен ғана қол жеткізілді. Шежірелерге сәйкес, Фиакнаның алдыңғысы – оның үлкен ағасы Аэд Дуб мак Суибни, ол шамамен 588 жылы қайтыс болды, ал Фиакна Аэд Дуб қайтыс болғаннан кейін біраз уақыттан соң патша болды. Улайд патшалығы Даль-нАраиди және Даль-Фиатах патшалары арасында даулы болды, сондықтан Фиакна тікелей патшалыққа мұрагер болған жоқ, ал оның алдыңғысы қайтыс болғаннан кейін жоғары патша ретінде бекітілуіне біраз уақыт кетті. 597 жылы жазылған «Төрт шежіренің жылнамасы» Куил Каэль шайқасы туралы мәлімдейді, онда ол Даль-Фиатахтың басшысы Фиакна мак Деммейнды жеңіп, осыдан бастап Улайдтағы басты билігін орнатқан болуы мүмкін. Фиакнаның өміріне қатысты тарихи деректер қазірде қалмаған, тек ирландтық шежірелердегі бірнеше қысқа жазбалар, сондай-ақ кейінірек пайда болған бірқатар дәстүрлер және «Sluagad Fiachnae meic Báetáin co Dún nGuaire i Saxanaib» (Фиакна мак Баетайнның Дун Гуаирге (Бамбург?) Саксондар патшалығындағы сапары) атты жоғалған өлең оның замандастары үшін маңызды тұлға болғанын көрсетеді, ол Нортумбрияның Эдвиніне және, мүмкін, Эдвиннің ізашары Нортумбрияның Этельфритке қарсы жорықтар жасаған. Ол 623 жыл шамасында Бамбургті басып алған немесе оны қоршауға алған болуы мүмкін. Әдеби дереккөздерде Фиакнаның анасы, Даль-Фиатахтан шыққан әйел, күйеуінен кек алу үшін оны жүкті қылғаны айтылады. Баетан баласын ұнатпады және бірде оған қатыгез итті жіберді, бірақ Фиакна ет түкіргішімен жүрегіне шаншып, оны өлтірді. 8-ғасылдың «Compert Mongáin» сағасы, Фиакнаның әйелінен теңіз құдайы Мананнан мак Лирден туған жартылай аңызға айналған ұлы Монган мак Фиахнайдың ерліктерін баяндайды, ал Фиакна Даль Риатаның Аедан мак Габраинымен бірге жорықтар жасағанда. Монган шамамен 625 жылы Стратклайд патшалығының британиялықтарына қарсы шайқаста қаза тапты. Егер ол Baile Chuinn Chétchathaig тізімінде Диермайттан кейін келген Féachno (Диармайт мак Сербайл деп есептеледі)мен сәйкес келсе, Фиакна біраз уақыт бойы Ирландияның жоғары патшасы болған болуы мүмкін. Орта Ирландиялық «Fiachna mac Báetáin 7 Ríge Alban» («Фиакна мак Баетайн және Шотландия патшалығы») Фиакнаның Шотландия патшалығын қалай алғанын баяндайды. Бұл ертегіде табиғаттан тыс элементтер мен әдебиеттегі кең таралған мотивтер бар. «Amra Coluimb Cille» алғы сөзінде Фиакна Ирландия ақындарын елден қуылған кезде оларға пана бергендігі айтылады. Фиакна 626 жылы Лейтет-Мидинд шайқасында Даль-Фиатахтың Фиакна мак Деммейннан жеңіліп қаза тапты. Оның ұлы Монган одан бұрын қайтыс болды, ал екінші ұлы Скандал Сциатлетан, Конгал Каехтің әкесі де қайтыс болған болуы мүмкін, бірақ үшінші ұлы Эохаид Иарлаит шамамен 666 жылға дейін өмір сүрді.

The Dál nAraidi kingdom was in fact a number of competing Cruthin tribes at this time so succession to the kingship was achieved through force of arms and prestige rather than by any regular means. According to the genealogies, Fiachnae's predecessor was his great uncle Áed Dub mac Suibni, who died c. 588, and Fíachnae became king some time after Áed Dub's death. The kingship of the Ulaid was contested by Dál nAraidi and Dál Fiatach kings, so Fíachnae again didn't succeed directly to the kingship but required some time to impose himself as high king after the death of his predecessor. There is reference in the Annals of the Four Masters dated 597 describing the Battle of Cuil Cael where he defeats the Dal Fiatach leader Fiachnae mac Demmáin and from this could date his true overlordship of Ulaid. While no historical sources for Fíachnae's life now remain, excepting a few bald entries in the Irish annals, a number of later traditions and a lost poem called Sluagad Fiachnae meic Báetáin co Dún nGuaire i Saxanaib (The hosting of Fiachnae mac Báetáin to Dún Guaire (Bamburgh?) in the kingdom of the Saxons) suggest that he was a significant figure in his time, campaigning against Edwin of Northumbria and perhaps also against Edwin's predecessor Æthelfrith of Northumbria. He may have captured Bamburgh or only besieged it circa 623. Literary sources claim that Fíachnae's mother, who is said to have come from the Dál Fiatach, conceived him as a means of revenge against her husband. Báetán did not like the child and once set a ferocious dog on him, which Fiachnae killed by spearing it through the heart with a meat spit. The 8th century saga Compert Mongáin, which recounts the deeds of a half legendary son Mongán mac Fiachnai, fathered on Fíachnnae's wife by the sea god Manannán mac Lir, while Fiachnae campaigned alongside Áedán mac Gabráin of Dál Riata. Mongán was killed in c. 625, in battle against the Britons of the Kingdom of Strathclyde. It may be that Fiachnae was, in fact, High King of Ireland for some time if he is identified with the Féachno who followed Diermait (presumed to be Diarmait mac Cerbaill) in the Baile Chuinn Chétchathaig list. The Middle Irish tale Fiachna mac Báetáin 7 Ríge Alban "Fíachnae mac Báetáin and the Kingship of Scotland" recounts how Fiachnae obtained the kingship of Scotland. The tale includes supernatural features and common literary tropes. The Preface to Amra Coluimb Cille states that Fiachnae gave hospitality to the poets of Ireland when they were expelled from the rest of the country. Fíachnae was killed in 626 at the Battle of Leithet Midind, defeated by Fiachnae mac Demmáin of the Dál Fiatach. His son Mongán predeceased him and a second son, Scandal Sciathlethan, father of Congal Cáech, may have done so as well, but a third son, Eochaid Iarlaithe, lived until around 666.