Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Көне Игбомина патшалығы:
Ancient Igbomina kingdom
Иседо (Ìsẹ̀dó немесе Ìsẹ̀dó Olúmọ̀) – Нигерияның солтүстік-шығысындағы Йоруба жеріндегі көне Игбомина патшалығы. Иседо бірнеше ғасыр бұрын (1250-1400 жылдар аралығында) ежелгі Оба өркениетінің ханзадасы О̣ба'лумо̣ (оның аты немесе лақабы "О̣ба Олумо̣" – "білімді патша" немесе "білімділердің патшасы" дегенді білдіреді) тарапынан жаңа қала-мемлекет ретінде құрылған. Иседо толыққанды түрде "Ìsẹ̀dó Olúmọ̀" деп белгілі, және оның негізін қалаушы патшасының аты идентификациялық қосымша ретінде қолданылады. О̣ба'лумо̣, Йоруба жерінің солтүстік-шығысындағы ежелгі Ọ̀ба өркениетінен көшіп келген.
Ìsèdó (Ìsẹ̀dó or Ìsẹ̀dó Olúmọ̀) is an ancient Igbomina kingdom in northeastern Yorubaland of Nigeria. Ìsẹ̀dó was founded as a new city state several centuries ago (between 1250 and 1400) by Ọba'lumọ, a Prince of the ancient Oba civilization (whose name or appellation is contracted from "Ọba Olumọ" meaning "knowledgeable king", or "king of the lords of knowledge"). Ìsẹ̀dó is fully known and called "Ìsẹ̀dó Olúmọ̀" using its founder king's name as an identifier suffix. Ọba'lumọ, emigrated from the ancient Ọ̀bà civilization in northeastern Yorubaland.
Құрылғысы мен дамуы
Оба өркениетінің әміршісі, тәжірибелі аңшы және жауынгер Обалумо, жиі аң аулайтын аймақтарының бірінде жаңа қала-мемлекеті – Ìsẹ̀dó-ны құрды. Аймақтың қазіргі және кейінгі қоныстары туралы соңғы археологиялық зерттеулердің нәтижелері (және ауызша тарих сарапшыларының, АҚШ-тың Аризона мемлекеттік университетінің және Нигерияның Ибадан университетінің антропологтары мен археологтарының жарияланған еңбектері) Ìsẹ̀dó-ның 10-12 ғасырлар аралығында Оба патшалығындағы ішкі дау-дамайлардан және Оба патшалығының көрші патшалықтармен, мүмкін солтүстіктегі Нупелермен болған үнемі қайталаналатын қақтығыстардан қашып келген Оба босқындарымен құрылғанын көрсетеді. 15 ғасырдың соңына қарай Ìsèdó 13 рудан тұратын қала-мемлекетке өсті, олардың кейбіреулері кейіннен Обалумо патшалығына біріктірілді және ежелгі Оба тегінен емес еді.
Obalumo, a prince of the Oba civilization, and a veteran hunter and warrior, founded Ìsẹ̀dó, his new city state in one of the areas of his frequent hunting expeditions. Recent archaeological research results (and published works of oral history experts, anthropologists and archaeologists of the Arizona State University, USA and the University of Ibadan, Nigeria); of the region's contemporary and later settlements suggest that Ìsẹ̀dó was founded between the 10th and the 12th centuries by Ọ̀bà refugees probably fleeing from both internal dissension in their Òbà kingdom as well as the cyclic conflicts of their Ọ̀bà kingdom with the neighbouring kingdoms, perhaps including the Nupe to the north. At its zenith towards the end of the 15th century, Ìsèdó had grown into a city state of 13 clans, some of which were later "consolidants" into the Obalumo's kingdom at Ìsèdó and were not of the ancient Oba origin.
Жаңа келгендер
Кейбір ауызша тарихшылардың мәліметінше, Іла Ярадан келген топтың өтініші бойынша, Одудууаның төртінші ұлы Орангун құрған қала-мемлекеттің аймақ патшасы Ọba'lúmọ̀ жаңа келгендерге жер берген. Ауызша тарихтың басқа, көбірек сенімді нұсқасы бұл жер берудің бірнеше ғасырдан кейін болғанын көрсетеді. Екі бауырлас ханзаденің кішісінің тобы Ọba'lúmọ̀ның Ìsèdó патшалығының аймағына, Ìlá Yàrà-дағы жіктелгеннен кейін келген. Аруту Олуокун, кіші ханзаде, Іла Магбонда қоныс салған, бірақ жаңа патшалық көп ұзамай Иседоға жақын орналасқан Іла Одо деп аталған тағы бір қалаға көшіп, қазіргі Ìла Орангун ретінде сақталған.
Some oral historians indicate that at the request of an arriving faction from Ila Yara, the city state founded by Òràngún, Oduduwa's fourth son, the region's king, Ọba'lúmọ̀ gave land grants to the new arrivals at a location thought to be sufficiently distant from Ìsẹ̀dó's location. Another version of the oral history, which seems more reliable, indicates that the land grant occurred a few centuries later, when the faction of the younger of two quarreling princes arrived in the vicinity of the Ọba'lúmọ̀'s Ìsèdó kingdom, from the schism at their old kingdom at Ìlá Yàrà. Arutu Oluokun, the younger of the feuding princes, founded a settlement at the Ila Magbon, but the new kingdom moved within a short time to found another city called Ila Odo closer to Isedo, which subsists as the modern Ìlá Òràngún.
Біріктіру және үйлестіру
Екі қала мемлекеті арасында "Ìmárúgbó" (немесе "Òkùnrìn") фестивалі деп аталатын жыл сайынғы мереке ұйымдастырылды, оның барысында Король Ọ̀ràngún өзінің ордасынан басшыларымен бірге өзінің бірінші атасы, Король Ọba'lúmọ̀-ға (Ọba'lúmọ̀-ның) ордасында бір күндік құрмет көрсету үшін кетеді. Бұл Ọba'lúmọ̀-ның жер беруіне, аймақтағы оның басымдылығына және Ọba'lúmọ̀-ның Ọ̀ràngún-ның қарт анасын қабылдауына деген ризашылықты білдіреді, себебі ол анасы иммигранттар тобымен бірге оларға бөлінген жерге бара алмады. Ọ̀ràngún-ның анасы Ọba'lúmọ̀ сарайында қайтыс болып, Ìsèdó-да жерленді. Сондықтан Ọ̀ràngún да осы фестивальдің бір бөлігі ретінде оның қабіріне барады. Ọba'lúmọ̀ патшалық атағын сақтап қалғанмен, Ìsẹ̀dó патшалығы қазіргі заманда Іла О̣rangun-ның ішіне сіңіп кеткен, сондықтан ежегі Иседо қаласы қазір Іла Орангунның оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Оке Иладағы Ọbaálá тайпасының ауызша хабарлары олардың тегі Ìsèdó-дан шыққандығын көрсетеді, яғни олар бірнеше ғасыр бұрын Ìsẹ̀dó патшалығынан бөлініп, Апакиимомен одақтасқан, Іла Яра патшалығындағы соңғы Орангун, жаңа патшалықты құру үшін, қазіргі Оке Ила патшалығын құрған. Оке Ила Орангун мемлекетін құруға көмектесу үшін жасалған бес ғасырлық шарт бойынша, "төбедегі" (Isedo Oke немесе Isedo Ori Oke) Ìsẹ̀dó иммигранттары Ọba'lúmọ̀ патшалық атағын сақтап қалды және оларға жаңа мәртебе берілді (бәлкім, жаңа патшалықты құруға қосқан үлесі үшін), осылайша олардың тайпасына Ọbaálá ("қуатты патша" немесе "үлкен патша") атағы берілді, бұл атақ Оке Иланың басты патшасы Ọ̀ràngún-нан кейін екінші дәрежеде тұрады. Ọbaálá сондай-ақ, кез келген биліктегі Ọ̀ràngún қайтыс болған жағдайда автоматты түрде регент болып тағайындалады.
An annual celebration called "Ìmárúgbó" (or "Òkùnrìn") festival was instituted between the two city states during which the King Ọ̀ràngún leaves his palace with his chiefs to pay a day long homage to his primogenitor, the King Ọba'lúmọ̀ in his (the Ọba'lúmọ̀'s) palace. This is in symbolic tribute to Ọba'lúmọ̀'s land grant and precedence of him in the region, in appreciation of Ọba'lúmọ̀'s hosting of the Òràngún's elderly mother who could not continue with the immigrant party to the location of their allocated land. The Ọ̀ràngún's mother died in the palace of the Ọba'lúmọ̀ and was buried at Ìsèdó. So the Ọ̀ràngún also visits her grave as part of this festival. While it has maintained the royal title of Oba'lúmò, the kingdom of Ìsẹ̀dó has in modern times been virtually engulfed by the present day Ila Ọrangun such that the old Isedo township now lies (at ), in the southeast quadrant of Ila Orangun. In Oke Ila, the oratures of the Ọbaálá clan refer to their origin from Ìsèdó, indicating that they are actually a segment of the Ìsẹ̀dó royalty which emigrated several centuries ago to an alliance with Apakiimo, the last Orangun at Ila Yara kingdom to found his (Orangun's) new kingdom now known as Oke Ila. In this five centuries old quasi consolidation treaty to help found with the new Oke Ila Orangun state, the Ìsẹ̀dó immigrants "of the hilltop" (Isedo Oke or Isedo Ori Oke)were retained their royal title of Ọba'lúmọ̀, and subsequently were accorded a new recognition (possibly for their foremost contribution to the establishment of the new kingdom), awarding their clan the title of Ọbaálá ("mighty king" or "senior king"), a title next in rank to the Ọ̀ràngún of Oke Ila the paramount king. The Ọbaálá is also designated as the automatic regent upon the demise of any reigning Ọ̀ràngún.
Мұра және диаспора
Иседо тайпалары өз ауыз әдебиеттерінде Ìsẹ̀dó және ежелгі Ọ̀bà патшалығынан шыққан тегі туралы айтылады, сондай-ақ Ìsẹ̀dó патшасы Ọba'lúmọ̀ мен Ọ̀bà патшасы Olunlakinнен тарағандығын және өздерін Ọ̀bàның "үлкен байлығының балалары" деп атайды. Нигерияның Квара және О̣с̣ун штаттарындағы Ọ̀bà халқының көп шоғырланған басқа да Igbomina және Igbomina емес қалалары, қазір көбінесе 'The Ọ̀bà Diaspora' деп аталады, мыналарды қамтиды: Oke Ila Ọrangun, Ila Ọrangun, Ọra Igbomina, Ipoti Ekiti, Isanlu Isin, Oke Onigbin, Omu Aran, Rorẹ, Ọyan, Inisha, Ipee, Oke Ode, Babanla, Ajasẹ Ipo, Omupo, Esiẹ, Oro, Ijomu Oro, Iddo Oro, Idofin, Ado Eku, Oreke, Sanmora және Pamo. Ìsẹ̀dó тайпалары 'The Ọ̀bà Diaspora' ішіндегі ең ерте сақталған [бірақ, мүмкін, жалғыз емес] топ болып көрінеді, олар Ọba'lumo патшасы басқаратын патшалықты құру үшін мақсатты түрде аттанған. Кейінгі Ọ̀bà патшалықтары мен диаспоралары соғыстар мен құл шабуылдарынан қашқан босқындардың нәтижесінде пайда болған секілді. Мұндай соғыстардың диаспорасынан пайда болған Ìsẹ̀dó қауымдастықтары Ipoti Ekiti және басқа Igbomina және Ekiti қалаларында, сондай-ақ Omido (Квара штаты) және Квара штатының басқа қалаларында бар.
The Ìsẹ̀dó clans retain references in their oratures to their ancestry from Ìsẹ̀dó and the ancient Ọ̀bà kingdom, and citing their descent from King Ọba'lúmọ̀ of Ìsẹ̀dó and King Olunlakin of Ọ̀bà as well as nostalgically referring to themselves as "children of the great wealth" of Ọ̀bà. Other examples of Igbomina and non Igbomina towns (in Kwara and Ọṣun states of Nigeria) with large concentrations of Ọ̀bà people, now commonly called 'The Ọ̀bà Diaspora', include the following: Oke Ila Ọrangun, Ila Ọrangun, Ọra Igbomina, Ipoti Ekiti, Isanlu Isin, Oke Onigbin, Omu Aran, Rorẹ, Ọyan, Inisha, Ipee, Oke Ode, Babanla, Ajasẹ Ipo, Omupo, Esiẹ, Oro, Ijomu Oro, Iddo Oro, Idofin, Ado Eku, Oreke, Sanmora, and Pamo. The Ìsẹ̀dó clans appear to be the earliest surviving [but perhaps not the only] group in 'The Ọ̀bà Diaspora' that purposefully set out and founded a surviving kingdom ruled by the king Ọba'lumọ. Subsequent Ọ̀bà derivative kingdoms and diasporas appear to have resulted solely from refugee flights from wars and slave raids. Ìsẹ̀dó communities resulting from the diaspora of such wars exist in Ipoti Ekiti, and other Igbomina and Ekiti towns as well as Omido (Kwara State) and other towns in Kwara State.
Иседо мен Оба диаспорасының туризмі
Иседоның шығу тегі және Обадан көшіп кету туралы аңыздарды зерттеу – Оның Корольдік Ұлылығы, доктор Олуфами Оладапо Бабалоланың маңызды еңбегі болды. Ол 2004 жылдан бері туризмді (мемлекеттік туризм / мәдени туризм және географиялық туризм) дамытумен және өзі барған Иседо мен Обаның мұралық орындарын, географиялық ерекшеліктерін, Игбомина йоруба және оған жақын йоруба аймақтарының мәдени шараларын / дәстүрлі кәсіптерін қамтитын туристік сапарларды ұйымдастырумен белсенді айналысып келеді. Ол Йоруба елінің, әсіресе Игбомина йоруба аймағының ежелгі орындарына, қираған қалаларына және тарихи жерлеріне бірнеше арнайы турлар ұйымдастырып, түрлі рулар мен ежелгі мемлекеттердің ауызша тарихын және поэзиясын тексерді.
The legends of origin and of emigrations of the Isedo from Oba has been a major effort of His Royal Highness, Dr. Olúfẹ́mi Ọládàpọ̀ Babalọlá. He has also been active since 2004 in promoting tourism (heritage tourism/cultural tourism and geo tourism), and planning tourist expeditions to include the various Isedo and Oba heritage sites which he himself visited, and physiographic features and cultural performances/traditional occupations of the Igbomina Yoruba and adjoining Yoruba areas. He has led various special tours to the various old sites, ruins and existing towns and historical places of Yorubaland, especially of the Igbomina Yoruba region, verifying oral history and oral poetry of various clans and ancient kingdoms.