Кіріспе

Роберт Шеклидің 1960 жылғы романы "Статус өркениеті" – американдық жазушы Роберт Шеклидің 1960 жылы алғаш жарияланған ғылыми фантастикалық романы. "Статус өркениеті" Уилл Баррент туралы, ол ешқандай қылмыс жасағанын, тіпті бұрынғы өмірін де есіне алмастан, ғарыш арқылы Омега планетасына жіберілгенін анықтайды. Омега – аса қатыгездікпен билік ететін, иерархиялық қоғамға ие түрме планетасы, онда жоғарылаудың (және өлімнен сақтанудың) жалғыз жолы – үздіксіз қылмыстар жасау. Омегаға келгеннен бастап адамның өмір сүру ұзақтығы үш жылды құрайды. Оқиға Барренттің тірі қалу, қашып құтылу және өзіне тағылған айыптаулардан ақталған күйі Жерге оралу әрекетіне арналған.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Уилл Баррент естелігінен өткен өміріне ешнәрсе еске түсірмейтін бөлмеде оянады. Ол Омега түрме планетасына бет алған кемеде екенін біледі. Бұл, естелігінің жойылғаны немесе басылғанымен бірге, Жерде кісі өлтіргені үшін алған жазасы. Омегада жаңа келгендерді өлтіру, қоныс аудару күні күн батқанға дейін заңмен рұқсат етілген. Баррант қару берген, кейін із-түссіз жоғалған әйелдің көмегімен аман қалады. Баррант Омега қоғамына еніп бастайды. Заң мемлекеттік дінді көрсетеді, ол Зұлымдыққа (әрқашан үлкен әріппен) табынуға және "Қара Бір" деп аталатын күшке негізделген. Планетаның барлық тұрғындары – естеліктері басылған Жердегі сотталғандар, бірақ олардың көптегені есірткі немесе "скреннинг" деп аталатын психикалық оқу арқылы естеліктерінің бөліктерін қайтаруға тырысады. Баррант есірткі ішіп көргенде, қолында қару ұстап, өлген адамның үстінде тұрған өзінің суретін көреді. Бұл оны, кісі өлтіруге деген табиғи жиренісіне қарамастан, кінәлі екеніне көндіреді. Баррант кісі өлтіруден және басқа да Омега әдет-ғұрыптарынан қашып, жақын арада есірткіге тәуелді емес және дінсіздік қылмыстары үшін тұтқындалып, азапты сотқа жіберіледі. Ол аренада үлкен роботпен өмір үшін күресуге мәжбүр болады. Көрермендердің арасында оған бірінші күні қару берген әйелді көреді, ол оған ишара арқылы роботтың жасырын әлсіздігін қалай табуға болатынын көрсетеді. Роботты жеңгеннен кейін Барранттың мәртебесі артады және ол оған көмектескен Моэра Эрмайске кездеседі. Эрмайс құпия ұйымның мүшесі болып шығады. Ол Баррантке оны жалдауды ойлағанын айтады, өйткені ол жақсы өмір сүру дағдыларына ие болған сияқты, бірақ кісі өлтіргені үшін рұқсат ала алмаған. Баррант өзінің айыпталуын білу үшін "скреннер" іздейді. Ол құрбанның есімін айтады және Баррантты Омегада кісі өлтірді деп мәлімдеген адамға бағыттайды. Ол сондай-ақ болашақтың шатастыратын көрінісін айтады, онда ол өзінің қираған, "жарықтанған" денесіне қарап тұрған Баррантты көреді. Баррант өзіне тұзақ қойылғанына сеніп, Эрмайске хабар жібереді және Омега заңдарына бағынуға деген қызығушылығы төмендейді. Барранттың үнемі мойынсұнбауы оны жыл сайынғы "Аң аулау" мен "Ойындарға" іріктеуге алып келеді, екеуі де көптеген қатысушылар үшін өлімге әкеп соқтырады. Ол Ойындарда жеңіске жетеді және оны Қара Бірдің көрінісі жалмап алады, бұл құпия ұйым бақылайтын әсем жарық шоу болып шығады. Олар Омегадағы қоғам құлдыраудың алдында тұр деп санайды және адамдардың күшін Жерге қарсы көтеріліске бағыттау арқылы осыны болдырмауға немесе одан аман қалуға үміттенеді. Баррант Жер туралы ақпарат алу және Жердің жоғары билігіне қарсы тұруға дайын астыртын қозғалыстар бар ма, жоқ па, соны білу үшін түрме кемесіне жасырын түрде өткізіледі. Жер біркелкі, ұйқылы және тоқыраған қоғам болып шығады, әлеуметтік және технологиялық жағынан дамымайды. Оның таңғажайып әлеуметтік тұрақтылығын "жабық сыныптарда" балалардың миын жуушы роботтар сақтайды, олар сабаққа қатысуға міндетті, бірақ оны саналы түрде еске түсірмейді. Әлемдік дін бар, ол Жердегі бұрынғы діндердің барлық "жақсы" аспектілерінің қосындысы. Оның идеологиясы Омегадағыдан өте ұқсас, көбінесе сөздері мен әртүрлі әрекеттерді негіздеуде ғана ерекшеленеді. Баррант өзінің жер аударылуының себептерін анықтаған сайын, оның санасы бала кезінде алған санасыз бағдарламамен қақтығысады. Ақырында ол кісі өлтіруде кінәлі болмаса да, жағдай оны кінәлі етіп көрсеткенін біледі. Бұл оның өзінің бағдарламасын іске қосуына жеткілікті болды, ол өзін автоматтандырылған құқықтық жүйеге тапсырды. Ол сондай-ақ, егер кез келген адам өз бағдарламасын білсе, өзін-өзі өлтіруге бағдарламаланғанын анықтайды. Баррант өзінің айнадағы бейнесімен байланыстыратын бағдарламаланған alter ego-сының өлтіруінен қашуға тырысады. Ақырында ол жеңіске жетеді және айнаны сынып жібереді.

Қабылдау

Дейв Лэнгфорд White Dwarf #80 журналында The Status Civilization атты туындысын қарап, "сатиралық элементтері бар, әрекетке толы, көзге түсетін ойын, онда қылмыс заң болып табылады және басты кейіпкер есірткіге тәуелді болмағандық үшін көп қиындыққа тап болады" деді.