Кіріспе

Шотланд фотографы Джон Томсон (14 маусым 1837 – 29 қыркүйек 1921) – шотланд фотографы, географы және саяхатшы. Ол Қиыр Шығысқа саяхаттап, Шығыс мәдениеттерінің халқы, ландшафты мен ескерткіштерін суретке түсірген алғашқы фотографтардың бірі болды. Отанына оралғаннан кейін Лондон көшелеріндегі адамдарды суретке түсірген жұмысы оның атағын бекітті және фотожурналистиканың негізін салған әлеуметтік деректі фильмнің классикалық үлгісі деп есептеледі. Кейіннен ол 1881 жылы корольдік рұхсатын алып, Мейфэрдегі жоғары қоғам өкілдерінің портреттеріне түсіретін фотограф болды.

Ерте өмір

Уильям Томсонның, темекі иіруші және бөлшек саудагерінің және оның әйелі Изабелла Ньюлендстің ұлы, Томсон Виктория патшайымының таққа отырған жылы Эдинбургте тоғыз баланың сегізіншісі болып дүниеге келді. 1841 жылдан бастап отбасы Эдинбургтің оңтүстік бөлігіндегі 6 Брайтон көшесінде тұрды (қазір тақтамен белгіленген). 1850-ші жылдардың басында мектепті бітіргеннен кейін ол жергілікті оптикалық және ғылыми құралдар жасаушысына, шамамен Джеймс Маккей Брайсонға шәкірт болды. Осы кезеңде Томсон фотосурет салудың негіздерін үйреніп, 1858 жылы шәкірттігін аяқтады. Сол уақытта ол екі жыл бойы Уатт институтында және Өнер мектебінде (бұрынғы Эдинбург өнер мектебі, кейін Хериот-Уатт университеті болып өзгерді) кешкі сабақтарға қатысты. 1857 жылы ол табиғаттану бойынша "Кәсіптік біліктілік куәлігін", ал 1858 жылы кіші математика және химия бойынша алды. 1861 жылы ол Шотландия Корольдік өнер қоғамының мүшесі болды, бірақ 1862 жылы ол Сингапурға, сағатшы және фотограф ағасы Уильямға қосылу үшін сапар шегуді шешті.

Ертедегі саяхаттары

1862 жылғы сәуірде Томсон Эдинбургтен Сингапурға аттанды, осымен Фараби Шығысын аралаған он жылдық саяхаты басталды. Бастапқыда ол Уильямпен бірлесіп теңіз хронометрлерін, оптикалық және теңіз құралдарын жасау үшін ортақ кәсіп құрды. Сонымен қатар, ол Сингапурда фотостудия ашып, еуропалық саудагерлердің портреттерін түсірді, сондай-ақ жергілікті халықтар мен жерлерге қызығушылық танытты. Томсон Малайяның құрлық аймақтары мен Суматра аралын кеңінен аралап, ауылдарды зерттеп, жергілікті тұрғындар мен олардың күнделікті өмірін фотоға түсірді. 1864 жылғы қазан және қараша айларында Цейлон мен Үндістанды аралап, жақында болған дауылдың салдарынан келген қирауды құжаттағаннан кейін, Томсон Сингапурдағы студиясын сатып, Сиамға көшті. 1865 жылғы қыркүйекте Бангкокқа келгеннен кейін Томсон Сиам королінің және корольдік сарай мен үкіметтің басқа да жоғары лауазымды өкілдерінің суреттерін түсірді. Анри Мухоттың Камбоджаның ормандарында Анкордың ежелгі қалаларын қайта ашу туралы әңгімесінен шабыттанған Томсон өзінің алғашқы маңызды фотоэкспедициясына шықты. 1866 жылғы қаңтарда ол аудармашысы Г.Г. Кеннедимен бірге жолға шықты, ол Бангкоктағы британ консулдығының қызметкері болды және Томсонды орманда қызбадан құтқарып қалды. Екеуі екі апта бойы Ангкорда болды, онда Томсон осы кең аумақты жан-жақты зерттеп, бүгінде ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұрасы болып саналатын орынның ең алғашқы фотосуреттерін жасады. Содан кейін Томсон Пномпеньге көшіп, Сайгонға сапар шегуден бұрын Камбоджа королінің және Камбоджа корольдық отбасының басқа да мүшелерінің суреттерін түсірді. Ол 1866 жылғы мамыр немесе маусым айында Ұлыбританияға оралғанға дейін Бангкокта қысқа уақыт болды. Еліне оралғаннан кейін Томсон Британ қауымдастығында кеңінен дәріс оқыды және Сиам мен Камбоджаның фотосуреттерін жариялады. Ол Лондон Корольдік этнологиялық қоғамының мүшесі болды және 1866 жылы Корольдік географиялық қоғамның мүшесі болып сайланды, ал 1867 жылдың басында «Камбоджаның ескіліктері» атты алғашқы кітабын жариялады.

Қытайдағы саяхаттары

Бір жыл Ұлыбританияда өткен соң, Томсон тағы да Қиыр Шығысқа оралуға құштар болды. Ол 1867 жылдың шілдесінде Сингапурға қайтып келді, содан кейін үш ай Сайгонда тұрып, 1868 жылы Гонконгқа қоныстанды. Ол Коммерциялық банк ғимаратында студия ашып, келесі төрт жыл бойы Қытай халқының суреттерін түсіріп, қытай мәдениетінің алуан түрлілігін жазбаға алды. Томсон Қытайдың түкпір-түкпірін аралап, оңтүстік сауда порты Гонконг пен Гуанчжоудан (Кантон) бастап, Пекин мен Шанхай қалаларына, солтүстіктегі Ұлы Қытай қабырғасына және Қытайдың орталық аймақтарына дейін саяхаттады. 1870-1871 жылдары ол Фуцзянь провинциясына сапар шегіп, американдық протестант миссионері, пастор Юстус Дулиттлмен бірге Мин өзенімен қайықпен жол тартты, кейін Амой мен Шанту қалаларын аралады. Ол миссионер доктор Джеймс Лейдлоу Максвеллмен Тайвань аралына барып, 1871 жылдың сәуір айының басында Такаоға қонды. Екеуі аралдың батыс жазығындағы аборигендер ауылдарына барар алдында, астанасы Тайваньфуға (қазіргі Тайнань) сапар жасады. Формозадан кейін Томсон келесі үш ай бойы Янцзы өзенімен 3000 мильдей жол жүріп, Хубэй мен Сычуань провинцияларына жетті. Томсонның Қытайдағы саяхаттары көбінесе қауіпті болды, себебі ол елдің ішіндегі, сирек қоныстанған шалқақ жерлерге барып жүрді. Ол кездескен адамдардың көпшілігі бұрын батыстық адамды немесе фотокамераны көрмеген еді. Оның экспедициялары да қиындыққа толы болды, өйткені оған үлкен ағаш камерасын, көптеген үлкен, сынғыш шыны пластиналарды және қауіпті химиялық заттарды тасымалдау қажет болды. Ол түрлі жағдайларда суретке түсірді және химиялық заттарды алу қиын болғандықтан, көбінесе өзінен шығарып табатын. Оның түсірген суреттерінің тақырыптары өте кең болды: қарапайым сұраныштар мен көшедегі адамдардан бастап, мандариндерге, ханзадаларға және жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкерлерге дейін; шалғайдағы монастырлардан императорлық сарайларға дейін; қарапайым ауылдық елді мекендерден тамаша ландшафттарға дейін.

Кейінгі өмірі

Томсон 1872 жылы Англияға оралып, Лондонның Брикстон ауданына қоныстанды. Алдағы жылдары ол алыс Шығыстағы саяхаттарының нәтижелерін баяндап, лекциялар оқыды және жариялады. Бастапқыда ол ай сайын шығатын журналдарда жарияласа, кейіннен үлкен, әдемі суреттермен безендірілген кітаптар сериясы жарық көрді. Ол фотосуретке қатысты көп жазды, «Британдық фотожурнал» сияқты фотожурналдарға көптеген мақалаларын жариялады. Сонымен қатар, ол Гастон Тиссандьердің 1876 жылғы «Фотография тарихы және нұсқаулығы» еңбегін аударған және редакциялаған, ол стандартты анықтамалық жұмыстың біріне айналды. Лондонда Томсон 1866 жылы Корольдік географиялық қоғамда танысқан радикал журналист Адольф Смитпен қайта қарым-қатынас жасады. Олар 1876-1877 жылдары «Лондон көшелерінің өмірі» атты ай сайын шығатын журналды бірлесіп дайындады. Бұл жоба фотосуреттер мен мәтіндер арқылы Лондон көшелеріндегі адамдардың өмірін көрнекті етіп, әлеуметтік деректі фотосуретті фотожурналистиканың ерте түрі ретінде қалыптастырды. Фотосуреттердің сериясы кейіннен 1878 жылы кітап түрінде жарық көрді. 1879 жылдың 11 қарашасында ол Фотографиялық қоғамның, кейіннен Корольдік фотографиялық қоғамның мүшесі болып сайланды. Өзінің маңызды фотограф ретінде беделін нығайтқан Томсон 1879 жылы Бэкингем сарайы көшесінде портрет студиясын ашты, кейін оны Мейфэрге көшірді. 1881 жылы ол британдық корольдік отбасының ресми фотографы болып тағайындалды, ал оның кейінгі жұмысы жоғары қоғамның бай және белгілі адамдарының студиялық портреттеріне бағытталды, бұл оған жайлы тұруға мүмкіндік берді. 1886 жылдың қаңтарынан бастап ол Корольдік географиялық қоғамдағы зерттеушілерге фотосуретті олардың саяхаттарын құжаттау үшін пайдалануды үйретті. 1910 жылы коммерциялық студиясынан зейнеткерлікке шыққаннан кейін Томсон уақытының көп бөлігін Эдинбургте өткізді, бірақ ол фотосуреттің қолданылуы туралы Корольдік географиялық қоғамға мақалалар жазуын жалғастырды. 1921 жылы 84 жасында жүрек талмасынан қайтыс болды.

Мұра

Томсон – пейзаждар, портреттер, көше суреті және сәулеттік фотосуреттер сияқты көптеген салаларда шебер фотограф болды, ал оның мұрасы – ерекше сапасымен және кең қамтуымен ерекшеленеді. Оның Қиыр Шығыстан түсірген суреттері Виктория дәуіріндегі британдық аудиторияны Қытай мен Оңтүстік-Шығыс Азияның жері, халқы және мәдениеті туралы хабардар етті. Лондон көшелеріндегі халықтың әлеуметтік жағдайын көрнекті түрде бейнелеген новаторлық жұмысы оны фотожурналистиканың негізін қалаушылардың бірі ретінде таныстырды, ал оның баспа қызметі фотосуретті баспа сөзбен үйлестірудегі инноватор ретінде ерекшеленді. Оның еңбегін құрметтеу үшін 1921 жылы қайтыс болғаннан кейін Кения тауының бір шыңына «Томсон нүктесі» деп ат қойылды. Сол жылы Генри Уэлком Томсонға тиесілі 600-дан астам шыны негативтен тұратын жинақты сатып алды. Бүгінде олар Велком кітапханасының қорында сақтаулы. Томсонның кейбір жұмыстарын Лондондағы Корольдік географиялық қоғамның бас кеңсесінде көруге болады. Томсонның туындылары бар басқа да мұражайларға Заманауи өнер мұражайы, Виктория және Альберт мұражайы, Ұлттық портрет галереясы, Мичиган университетінің өнер мұражайы, Ұлттық ғылым және медиа мұражайы және Изабелла Стюарт Гарднер мұражайы жатады. «Джон Томсонның көзімен: Қытай мен Сиам» – Лондонның Велком кітапханасынан алынған Томсонның фотосуреттерінен жасалған ірікпе, қазіргі уақытта халықаралық турда жүр.

Дау

2001 жылы тайлық тәуелсіз тарихи фотосуреттерді зерттеуші Пипхат Пхонграпхипон Томсонның тайлық сарай фотографы Кхун Сунторнсатицалак (христиан есімі: Фрэнсис Чит) салған жұмыстарын өз туындысы ретінде жариялағанын мәлімдеді. Пипхаттың дәлелдеріне Томсон Бангкокқа келгенге дейін салынған Ват Ратчапрадит ғибадатханасы суретке түспеген фотосуреттің талдауы кіреді.