Кіріспе
Балинт Вазсоньи (7 наурыз 1936 – 17 қаңтар 2003) – Венгрияда туған, америкалық азаматтыққа өткен пианист, педагог, жетекші оркестрлермен халықаралық концерттер берген солист, саяси белсенді және журналист. Ол Нью-Йорк, Бостон және Лондон қалаларында екі күн ішінде Бетховеннің барлық 32 фортепиано сонатасын хронологиялық тәртіппен орындап, өнер тарихындағы есімді қалдырды. Өмірінің соңғы алты жылында ол Вашингтон қаласында американдық саясат жайлы сарапшы ретінде белсенділік танытты.
Ерте өмір және білім
1945 жылдан 1956 жылға дейін Вазсоньи Франц Лист атындағы музыка академиясында оқыды, онда ол «Суретші диплом» алды. Ол 12 жасында Будапештте И.С. Бахтың F минорындағы концертімен сахнаға тұңғыш рет шықты. 1956 жылдың 15 желтоқсанында Вазсоньи Будапешттен Австрияға жаяу қашып кетті, онда ол дирижер Антал Дорати басқаратын «Philharmonia Hungarica» қашқын оркестрінде пианист болды. 1957–58 жылдары ол Вена музыка академиясында профессор Рихард Хаузерден сабақ алды және 1958 жылдың қаңтарында Венадағы «Großer Musikvereinssaal» концерт залында дирижер Волкмар Андреае жетекшілігімен «L'Orchestre de la Suisse Romande» оркестрімен бірге солист ретінде Батыс әлемінде дебют жасады. 1960 жылы Флорида мемлекеттік университетінің музыка мектебінде Эрне Дохнанимен оқуға стипендия алғаннан кейін Вазсоньи Америка Құрама Штаттарына көшіп, «Музыка магистрі» дәрежесін алды. Ұстазының соңғы шәкірттерінің бірі Вазсоньи Франц Листке дейінгі дәстүрдің соңғы жалғасы болды. ФСУ-да ол Дохнанидің тағы бір студенті Барбара Уиттингтонмен танысып, 1960 жылдың 26 ақпанында оған үйленді.
Мансап
1960 жылдан 1962 жылға дейін Вазсоньи Швейцарияның Цюрих қаласында және Германияның Висбаден қаласында тұрып, Еуропада концерттер беріп, жазбалар жасады. 1962-1964 жылдары ол жаңа құрылған Интерлохен өнер академиясының резидентуралық пианиношысы болды, осы академияда оның ұлы Николас Вазсоньи 1963 жылы дүниеге келді. 1964 жылы Мичиган штатының Энн-Арбор қаласында ол америкалық азаматтыққа қол жеткізіп, сол жылы "Еркіндік қоңырауы" сыйлығымен марапатталды. 1964-1978 жылдары Вазсоньи отбасымен бірге Лондонға көшіп, 1964 жылдан 1965 жылы қайтыс болғанға дейін пианист Дам Майра Хесспен жеке сабақтар алды. Лондон оның Еуропа, Англия, Америка және Оңтүстік Африкада концерт беру, жазбалар жасау, сондай-ақ Гарвард, Йель, Дартмут, Жаңа Англия консерваториясы, Католик университеті, Пибоди және Вашингтон университетінде шеберлік кластарын өткізу үшін негізгі орны болды.
Профессорлық қызмет
1978 жылдан 1984 жылға дейін Вазсоньи Индиана университетінің музыка профессоры, Блумингтон музыка мектебінің профессоры ретінде шақырылды, онда ол жеке фортепиано студиясын жүргізді, сонымен қатар фортепиано әдебиеті бойынша барлық докторлық семинарларды өткізді. 1982 жылы, әлі де Индиана университетінде (Блумингтон) сабақ беріп жүргенде, Балинт Вазсоньи Будапешт университетінде тарих ғылымдарының докторы дәрежесін алды. Ол алған дәрежесінің негізі – оның Ерно Дохнаний туралы жазылған маңызды монографиясы болды. Бұл монографияның нәтижесінде Будапешттегі Франц Лист атындағы музыка академиясының жанындағы бір көшеге оның ұстазының есімі берілді, сондай-ақ Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Ерно Дохнанийға тағылған жалған нацистік көзқарастар айыптаулары 2002 жылы ресми түрде алынып тасталды. Индиана университетінің музыка мектебінде профессор болып жұмыс істеген кезеңде Вазсоньи фортепиано орындау шеберлігі бойынша мастер-класс өткізді. Осы апта сайынғы семинарда студенттер мен профессор Вазсоньи орындауларға сындық пікір білдірді. Саяси аренаға бей-жай қарамайтын Вазсоньи фортепиано оқушыларын халықаралық саяси жағдайдың шындығымен таныстырды.
Телемузыка Inc
1983 жылы Telemusic, Inc. компаниясының негізін қалаушысы және бас директоры Вазсони, видео тұжырымдамасын жасаушы және режиссер Николас Вазсонимен бірлесіп, Моцарт (сценарийін Николас Вазсони жазған), Бетховен (Еуропалық бөліктерін Кэш Бакстер режиссерлік еткен), Шуберт және Брамстың өміріне арналған төрт телефильм, үй видеосы және DVD түсірді (телефильмдер мен видеолардың атауларын төменде қараңыз). Ағылшын актері сэр Энтони Куэйлмен бірге, ол көрерменді костюмдік драма, музыкалық бейнелер мен музыкалық үзінділерді пайдалана отырып, осы композиторлардың өмірі мен рухын табу үшін Еуропа қалаларына саяхатқа шығарады.
Қала әкімі сайлауына қатысу
1991 жылы Индиана штатының Блумингтон қаласының республикалық әуескері сайлаудан 100 күн (3½ ай) қалғанда қалыптасқан жағдайға байланысты үміттіліктен бас тартты. Содан кейін, Блумингтонның «The Herald Times» газетінде жарияланған Бірінші Ғараб шығанағы соғысы туралы бірнеше мақала негізінде Вазсоньи сайлауға қатысуға шақырылды. Оның қарсыласы жеңіске жеткенімен, ол бұл тәжірибе АҚШ-тың қалай толық айналым жасап жұмыс істейтінін көрсеткенін мәлімдеді.
Декандық қызмет
1993 жылы Балинт Вазсоньи Флорида штатының Майами қаласындағы New World School of the Arts мектебінің музыка факультетінің деканы болды. 1995 жылы ол Вирджиния штатының Маклин қаласында Потомак қорының аға ғылыми қызметкері болып тағайындалды және өзінің алғашқы саяси еңбегін жазды, «Американың жаны үшін күрес». 1993-1995 жылдары ол Америкадағы Венгрияның (Венгрия Республикасы) құрметті мәдени кеңесшісі, сондай-ақ АҚШ Шопен қорының және Вашингтон Бах ансамблінің директорлар кеңесінің мүшесі болды.
Саяси философ
1995–2003 жылдары ол Вашингтон қаласына көшіп барды. Вирджиния штатындағы Маклин ой-толыққорығының аға ғылыми қызметкері, «Потомак қоры» ұйымында жұмыс істеді. Кейін ол Америка Құрылтайшылар орталығын құрып, директоры болды. Вазсоньи былай деді: «Біз Американың негізін қалаушы принциптерімен байланысты ұлттық мәселелерді талқылауды қолдаймыз және оған үн қосамыз. Біздің пікірімізше, елдің табысқа жетуі үшін заң үстемдігі, жеке құқықтар, мүліктік қауіпсіздік және барлық азаматтар үшін ортақ американдық ұлттық сана болуы керек». Уақыт өте келе, Америкада комиссарлық лауазымдар құру өсуші индустрияға айналды. Бұл құлдилану оң ықпалдастыру офицерлерімен, тең мүмкіндік офицерлерімен, сот сауалдарын зерттеушілермен және азаматтық құқықтар бөлімдерімен басталды. Бұл лауазымдардың жалғыз мақсаты – саяси күн тәртібін күштеу, бұл Американың мәніне қайшы келеді. Білім беру, коммуникация, журналистика, әлеуметтік зерттеулер және қала құрылысы сияқты колледждер мен университеттердің кейбір факультеттері комиссарларды тұрақты түрде дайындау орталықтарына айналды. Заң факультеттері де заңнамалық білімнен гөрі белгілі бір саяси мақсаттарға қызмет етуге дайын түлектерді дайындауды бастады. Жақын арада Білім, Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер министрлігі, Қоршаған ортаны қорғау агенттігі, Энергетика министрлігі және Сауда министрлігі сияқты бүкіл үкіметтік ведомстволар Комиссариаттар ретінде жұмыс істеу үшін құрылды. Ұлттық өнер қоры және гуманитарлық ғылымдар жөніндегі оның серіктес ұйымы да осы санатқа жатады. Бұл агенттіктердің барлығы адамдарға пайдалы қызметтер ұсынады және көптеген білікті мамандармен қатар комиссарларды да жұмысқа алады. Бірақ олардың барлығы да бірдей, өйткені олар комиссарларға платформа ұсынады, конституциялық негізденуден мүлдем айырылып, азаматтардың шағымдарына сезіксіз. Соңында комиссарлар сияқты тұлғалар заң шығарушы органдарға, Жоғарғы Сотқа және Ақ үйге жол таба алды. Әділет министрлігінің комиссариатқа айналуы және федералды соттардағы комиссар судьялардың санының артуы осы зор күшті толықтырады. Бұл күштің тиімділігі – үшінші рейхтің армиясы мен теңіз күштерінен немесе кеңестік Одақтың стратегиялық қаруларынан айырмашылығы – Американың зор өнеркәсіптік, қаржылық және рухани күшіне тең келді. Ол мәдени және саяси тақырыптар бойынша көптеген жарияланымдар жасады, дәріс оқыды және «The Wall Street Journal» мен «National Review» басылымдарында жарияланды. «The Washington Times» газеті үшін екі апта сайын мақала жазып, «Scripps Howard» үшін ұлттық деңгейде таралатын апталық баған жазды. Американың негізін қалаушы принциптерін ұлттық пікірталастарға қалай қолдануға болады деген ұсыныстары Конгресс журналында, «The Heritage Foundation» және «Representative American Speeches» басылымдарында жарияланды. Вазсоньидің «Американың 30 жылдық соғысы: кім жеңіп жатыр?» атты кітабы, Американың мәдениеті мен қоғамын бұрмалауға тырысатын шетелдік идеялардың көзін анықтайды. Бұл кітап 1998 жылы «Regnery» баспасынан шықты. Ол ұлттық радиода жиі қонақ болып, «NBC Today», «C SPAN» телеарнасындағы Брайан Лэмбпен сұхбаттасу, «Washington Journal», «MSNBC» және Роберт Новакпен «Insights» сияқты телешоуларда пайда болды. 2000 жылы ол «Американы қайта сайлаңыз!» атты ұлттық әңгімелесуді насихаттау үшін елдің астаналарын аралады. Бір сағаттық теледокументалды фильм Вашингтонның «PBS» станциясы «WETA TV» арнасында көрсетілді.
Өлім
Вазсоньи 2003 жылғы 17 қаңтарда 66 жасында қайтыс болды. Одан әйелі, ұлы Николас, келіні Агнес және бірнеше немерелері қалды. The Washington Times газетінде жарияланған некрологта айтылғандай, ол бірде Бетховеннің 32 фортепианолық сонатасын жазылған тәртібімен бір демалыс күні ішінде орындаған.
Баспа басылымдары
"Шуманның фортепиано циклдері" "Шуман: адам және оның музыкасы", Барри және Дженкинс. Лондон, 1972
"Барток пен Дохнани" Музыкалық басылым. Будапешт, 1972
"Бетховеннің 32 фортепиано сонатасы" Толық циклді орындауға арналған талдамалық жазбалар. Лондон, 1977
"Дохнани, Эрно" "The New Grove Dictionary of Music & Musicians" сөздігінде, Макмиллан. Лондон 1981/99
"Барток және XXI ғасыр" "Барток пен Кодалы зерделенгені туралы" Корвина. Будапешт, 1985
"Мұғалімдерге арналған нұсқаулар" Телемузыканың "Моцарт", "Бетховен", "Шуберт", "Брамс", "Стилус" VHS таспаларына. Лондон, 1990
"Дохнани, Эрно" "The New Grove Dictionary of Opera" опера сөздігінде, Макмиллан. Лондон, 1993
"Американың жаны үшін күрес" "Потомак қағаздары", 1995 және "Саналы ой" Америка Кәсіпкерлік институты. 1996
"Америка менің ойымда" Таңдалған эсселер, Потомак қоры. Вашингтон, 1996
"Компас төрт бағыты: Американың бағдар сезімін қайта жаңғырту" "Representative American Speeches 1996–1997" H. W. Wilson Company. Нью-Йорк, 1997 ISSN 0197 6923
"Американың 30 жылдық соғысы: кім жеңіске жетеді?" Регнери. 1998
"Өзін-өзі аяудың қайғысы: музыканың сезімталдығы" "Қазіргі қоғамның сезімталдығы" әлеуметтік мәселелер жөніндегі бөлім. Лондон
"Америка менің ойымда" Жаңа таңдалған эсселер, Потомак қоры. Вашингтон, 2004
"Bartok and Dohnányi" Editio Musica. Budapest, 1972
"The 32 Piano Sonatas of Beethoven" Analytical notes for performance of the complete cycle. London, 1977
"Dohnányi, Erno" in "The New Grove Dictionary of Music & Musicians", Macmillan. London 1981/99
"Bartok and the 21st Century" in "Bartok and Kodaly revisted", Corvina. Budapest, 1985
"Guidance Notes for Teachers" for Telemusic's VHSs of "Mozart", "Beethoven", "Schubert", "Brahms", Stylus. London,1990
"Dohnányi, Erno" in "The New Grove Dictionary of Opera", Macmillan. London, 1993
"The Battle for America's Soul" in "The Potomac Papers, 1995 and in "Common Sense" American Enterprise Institute. 1996
"America on my Mind" Selected essays, The Potomac Foundation. Washington, 1996
"Four Points of the Compass: Restoring America's Sense of Direction" in "Representative American Speeches 1996–1997" H. W. Wilson Company. New York, 1997 ISSN 0197 6923
"America's 30 Years War: Who is Winning?" Regnery. 1998
"The pity of self pity: The sentimentalism of music" in "Faking It the sentimentalism of modern society" The Social Affairs Unit. London
"America on my Mind" New selected essays, The Potomac Foundation. Washington, 2004
Саналымдардан цитаталар
"Бетховеннің өзі сонаталарын Вазсоньи мырза орындайтын сияқты ойнаған болар". The Times, Лондон
"Шопеннің Ф минор Фантазиясы Шопеннің өзі орындағандай ойналды". Irish Independent, Дублин
"Вазсоньидің ақылы да, саусақтары да бар, және ол Листтің де сондай болғанын еске салады; оның сонатаға берген түсіндірмесі өзінің жеке класында". The Gramophone, Лондон
"Вазсоньи Брамсты нәзіктікпен және түсініктікпен орындайды, тыңдаушыға пианист композитордың санасына енгендей сезім сыйлайды". Penguin Stereo Record Guide
"Оның ойнауы музыканы кенеттен тірілтетіндей әсер қалдырды". The New York Times
"Ол барлық виртуоздық бөлімдерді оңай орындады және фортепианоны үнемі әндейтіндей етті". The New York Post
"Ол өзінің таңғажайып виртуоздық өнерін және дыбыс сиқырын Бетховеннің қызметіне арнады". Die Welt, Гамбург
"Ол тыңдаушыны толыққанды гипнозға түсірді". Musical America
"Сансыз пианистердің арасында Вазсоньи пианиноны рухани құралға айналдыра білген шамалы ғана бақыттылардың қатарына жатады". Die Tat, Цюрих.
"Chopin's F minor Fantasie was played as Chopin might have played it." Irish Independent, Dublin
"Vazsonyi has a mind as well as fingers and reminds us that Liszt had too; his interpretation of the Sonata is in a class of its own." The Gramophone, London
"Vazsonyi plays Brahms with subtlety and understanding, giving the listener the feeling that the pianist gets right inside the composer's mind." Penguin Stereo Record Guide
"His playing seemed to make the music spring spontaneously to life." The New York Times
"He played all the bravura passages easily and he made the piano consistently sing." The New York Post
"He placed his astonishing arts of virtuosity and sound magic in the service of Beethoven." Die Welt, Hamburg
"He held the listener in an absolutely hypnotic spell." Musical America
"Among the countless pianists Vazsonyi belongs to the chosen few for whom the piano is a spiritual medium." Die Tat, Zurich