Кіріспе
Венгр оркестрлік және опералық дирижер Истван Кертес (28 тамыз 1929 – 16 сәуір 1973) – венгр оркестрлік және опералық дирижер. Өмірінің қысқа мерзімінде ол әлемнің көптеген көрнекті оркестрлерін басқарды, олардың ішінде Кливленд, Чикаго, Филадельфия, Нью-Йорк, Лос-Анджелес, Питтсбург, Детройт, Сан-Франциско және Миннесота оркестрлері, сондай-ақ Лондон симфониялық оркестрі, Вена филармониясы, Берлин филармониясы, Корольдік концертгебұы оркестрі, Израиль филармониясы және L'Orchestre de la Suisse Romande оркестрлері болды. Оның оркестрлік репертуарында барлық кезеңдерден 450-ден астам шығарма бар еді, ал оған Моцарт, Верди, Пуччини және Вагнерден бастап, Прокофьев, Барток, Бриттен, Кодалы, Пуленк және Яначек сияқты заманауи композиторлардың алпысқа жуық операсымен үйлесім тапты. Кертес Фриц Райнер, Антал Дорати, Янош Ференцик, Юджин Орманди, Джордж Шелл, Янош Фюрст, Питер Эрош, Ференц Фричай және Георг Солти секілді венгр дирижерлерін тәрбиелеген музыкалық дәстүрдің бір бөлігі болды.
István Kertész (28 August 192916 April 1973) was a Hungarian orchestral and operatic conductor who throughout his brief career led many of the world's great orchestras, including the Cleveland, Chicago, Philadelphia, New York, Los Angeles, Pittsburgh, Detroit, San Francisco and Minnesota Orchestras in the United States, as well as the London Symphony, Vienna Philharmonic, Berlin Philharmonic, Royal Concertgebouw Orchestra, Israel Philharmonic, and L'Orchestre de la Suisse Romande. His orchestral repertoire numbered over 450 works from all periods, and was matched by a repertoire of some sixty operas ranging from Mozart, Verdi, Puccini and Wagner to the more contemporary Prokofiev, Bartók, Britten, Kodály, Poulenc and Janáček. Kertész was part of a musical tradition that produced fellow Hungarian conductors Fritz Reiner, Antal Doráti, János Ferencsik, Eugene Ormandy, George Szell, János Fürst, Peter Erős, Ferenc Fricsay, and Georg Solti.
Балалық шақ
Кертес 1929 жылы Мажарстанның Будапешт қаласында Маргит Мурсян мен Миклош Кертестің тұңғыш баласы ретінде дүниеге келді. Төрт жылдан кейін оның әпкесі Вера дүниеге келді. Миклош Кертес Мажарстанның Сечень қаласында үлкен еврей отбасында туған, ол былғары шеберханасының директоры болды және 1938 жылы аппендициттен қайтыс болды. Маргит Мурсян Кертес отбасын асырау үшін жұмысқа орналасты. Кертес ерте жасынан-ақ музыкаға зор ықылас танытты және скрипка сабақтарын бастады. "Мен алты жасымда музыкамен айналыса бастағанда, - деді ол High Fidelity журналына берген сұхбатында, - 1935 жыл болған еді және Еуропада зұлматты оқиғалар болып жатты. Мен музыкада өз "беталысымды" таптым, фортепиано, скрипка тарттым және кішкентай шығармалар жаздым".
Екінші дүниежүзілік соғыс және Холокост
Венгрияның батыс одақтастарымен қарулы келісімге қол жеткізу әрекеттері сәтсіз аяқталып, 1944 жылдың 19 наурызында неміс әскерлері Венгрияны басып алды. Еуропадағы еврейлерге не болып жатқанын білген отбасы жасырынып жүрді. Керттестің көптеген туыстары 1944 жылдың шілдесінде Освенцимге (Аушвицке) депортацияланды және Холокосттан аман қалмады. Анасының тікелей талабымен, және соғыс кезіндегі әуе шабуылдарына, депортацияларға, аштыққа және немістердің, содан кейін орыстардың басып кіруіне қарамастан, Иштван Керттес музыкалық білімін жалғастырды. Он екі жасқа келгенде Керттес скрипкамен қатар фортепиано мен композицияны да оқуға кірісті. Жас Керттес және оның әпкесі Будапешттің бай мәдени өмірінен пайдаланып, дерлік әр кеш сайын симфониялық немесе опералық қойылымдарға қатысты. Осы кезде Керттес дирижер болуға шешім қабылдады. Соғыстан кейін ол формальды білімін қайта жалғастырып, Кёльцзи гимназиясына түсті, онда 1947 жылы үздік дипломмен бітірді. Сол жылы Иштван Керттес Будапешттегі Корольдік музыка академиясына, қазіргі Франц Лист атындағы музыка академиясына стипендиямен қабылданды, онда ол Золтан Кодай, Лео Вайнер және Режшё Кокайдан скрипка, фортепиано және композицияны оқыды. Дирижерлікке деген ынтасы артып, Керттес Янош Ференцик пен Ласло Сомогидің шәкірті болды. Консерваторияда Керттес өзінің болашақ әйелімен, лирикалық сопрано Эдит Ганцпен танысты, олар 1951 жылы үйленді. Кейін ол өзінің есімін Эдит Керттес Габриге өзгертті. Бұл екеуі музыканттар тобының бір бөлігі болды. Музыкалық тұрғыдан Керттеске Ласло Сомоги, Бруно Вальтер және сол кезде Будапешт операсының директоры болған Отто Клемперер ең көп әсер етті.
Мансап
1948 жылдың 17 желтоқсанында Иштван Кертész Моцарттың ғана туындыларынан тұратын бағдарламамен дирижер ретінде алғаш рет өнер көрсетті.
Будапешт
1953 жылы Кертес Гьёр филармониясының бас дирижері болып тағайындалды және осы лауазымды екі жыл бойы атқарды. Осы кезеңде ол кең симфониялық репертуарды дамытуға мүмкіндік алды, 1955 жылдан 1957 жылға дейін Будапешт опера оркестрін басқарды және Франц Лист атындағы музыка академиясында дирижерлік пәнінен доцент болып жұмыс істеді. Венгрия революциясының салдарынан, жас отбасымен бірге Кертес Венгриядан кетіп қалды. Римдегі Accademia Nazionale di Santa Cecilia академиясынан стипендия алған Кертес Фернандо Превиталимен оқыды, ал оның әйелі Эдит Кертес Габри Бремен операсында ән салды. Кертес академияны үздік дипломмен бітіріп, академияның ең жоғары наградасы – "Premio d'Atri" сыйлығына ие болды. Сонымен қатар, Превитали Кертесті өзінің "Corso di Perfezionamento" курсына екі маусымға қабылдады, осы кезеңде Кертес Санта-Чечилия оркестрімен қырық рет дирижерлік етті. Римдегі оқуын аяқтағаннан кейін Кертес Гамбург симфониялық оркестрі мен Гамбург мемлекеттік операсының шақырылған дирижері болып жұмыс істеді. Ол Висбаден және Ганноверде де шақырылған дирижер ретінде "Фиделио" және "Богема" операларын қойды.
Аугсбург операсы
1960 жылғы наурыз айында Кертес Аугсбург операсының бас музыкалық директоры болып шақырылды – бұл лауазым оның қатысуымен арнайы құрылды. Мұнда ол Моцарттың «Солғай флейта», «Гаремнен ұрлану», «Così fan tutte» және «Фигароның некесі» операларын қойды, бұл оның Моцарт шығармаларын түсіндіруші ретіндегі беделін нығайтты. Ол сондай-ақ Вердидің «Риголетто», «Дон Карлос», «Отелло» және «Фальстаф» операларын, сондай-ақ Рихард Штраустың «Саломе», «Арабелла» және «Раузан кавалері» операларын дирижерлік етті. 1961 жылы Зальцбург фестиваліне шақырылып, «Гаремнен ұрлану» операсын, ал 1963 жылы «Солғай флейта» операсын дирижерлік етті. Осы кезеңде ол Берлиндегі Deutsche Oper операсында көптеген қойылымдардың тұңғыш рет сахнаға қойылғандарын жүргізді, сондай-ақ Берлин филармониясымен, Лондон симфониялық оркестрімен, Израиль филармониялық оркестрімен, Сан-Франциско операсымен, Солтүстік Германия радиосы симфониялық оркестрімен, Гамбург симфониялық оркестрімен, Мюнхен филармониясымен, Бавария радиосы симфониялық оркестрімен және Сполетодағы Festival dei Due Mondi фестивалінде Прокофьевтің «Отты періште» операсын дирижерлік етті. Кертестің алғашқы жазбаларына Бетховеннің №2 және №4 симфониялары кіреді. EMI/Columbia Records үшін жазу тәжірибесінен кейін, Кертес Decca/London компаниясымен эксклюзивті келісімшартқа қол қойды. Оның британдық дебюті 1960 жылы Корольдік Ливерпуль филармониялық оркестрімен болды. 1961–1962 жылдар аралығында ол АҚШ-та алғаш рет өнер көрсетті, сондай-ақ 1962 жылғы наурыз айында Тель-Авивтегі Манн аудиториясында Израиль филармониялық оркестрімен бірге қонақ дирижер ретінде жұмыс істеді. Нәтижесінде, Кертес Израиль филармониясымен он бір жыл ішінде 378-ден астам шығарманы дирижерлік етті.
Кельн операсы
1964 жылы Кертес Кельн операсының бас музыкалық директоры болып тағайындалды, онда ол Бенджамин Бриттеннің «Билли Будд» және Вердидің «Стиффелио» операларының, сондай-ақ Моцарттың «Ла клеменца ди Тито», «Дон Джованни», «Косси фан тутте» және «Сыйқырлы флейта» операларының тұңғыш неміс тіліндегі қойылымын өткізді. Ол Кёльн көрермендерімен жақсы қарым-қатынас орнатса да, олар кейде оның көбінесе шапшаң темпінен наразы болып қалатын. Оның 1970 жылғы «Аида» операсы, басты рөлде Мартина Арройомен, бір антракт пен қысқартулармен үш сағаттан кем уақытқа созылды.
Лондон симфониялық оркестрі
Ол Кельн операсының директоры қызметін сақтап, 1965-1968 жылдары Лондон симфониялық оркестрінің бас дирижері болды және Ковент-Гардендегі Корольдік опера театрында қонақ дирижер ретінде өнер көрсетті. ЛСО-ның бас дирижері болған үш жыл ішінде Кертес тоғыз Дворжак симфониясын жазды, оның ішінде №1 симфониясының алғашқы толық жазбасы болды. Ол барлық көркем мәселелерді басқаруға ұмтылғандықтан ЛСО одан бас тартты; 1968 жылы оның келісімшарты аяқталғанда жаңартылмады. Кертес карьерасының осы кезеңінде 1966 жылы Кристина Людвигтің Джудит рөлінде және Уолтер Берридің атақты рөлінде орындауымен Бартоктың «Көксақал қамалы» операсын жазды. Кертестің Бартоктың қиын, ойлы туындысын интерпретациясы көптегендер үшін операның эталондық орындалуы деп есептеледі; «Лондон симфониялық оркестрінің ойнауы және Кертестің драманы инстинктивті қалыптастыруы ешқашан теңдессіз». Кертес Израиль филармониясының, Вена филармониясының, Филадельфия оркестрінің, Чикаго симфониялық оркестрінің және көптеген басқа оркестрлердің жиі шақырылған дирижері болды. 1973 жылы Бамберг симфониясының бас дирижері болып тағайындалды. Кливленд оркестрі бір жыл бұрын оның музыкалық жетекші болуына үміткер болған. Сауалнамада Кливленд музыканттары Джордж Селлдің орнына Кертезге 96 «бірінші таңдау» дауысын берді, ал Кливлендтің соңғы таңдауы Лорин Маазелге бар болғаны екі дауыс берді. Чикагода Кертес 1967 жылдың шілдесінде Равиния фестивалінде алғашқы өнерін көрсетті; ол 1970 жылдан 1972 жылға дейін фестивальдің бас дирижері болды.
Өлім
1973 жылы 16 сәуірде концерттік тур кезінде Кертész Израильдің Герцлия жағалауында жүзу кезінде суға батып қайтыс болды. Ол Брамстың Хайднның тақырыбына арналған вариацияларын, сондай-ақ Брамстың барлық симфонияларын жазды. Оның өлімінен кейін, оған құрмет реті дирижерсіз Вена филармониясы Хайднның вариацияларын жазуды аяқтады. Кертész әйелі, опералық сопрано Эдит Кертес Габри, балалары Габор, Петер және Катрин, анасы Маргит Муресиан Кертес Халмос және қарындасы, графикамен айналысатын Вера Кертészтің артында қалды.